Zwarte Piet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Zie Zwartepiet voor de term in het kaartspel
Zwarte Piet (2010)

Zwarte Piet is de hulp van Sinterklaas. Volgens de overgeleverde traditie komt Zwarte Piet tijdens het sinterklaasfeest in december de cadeautjes brengen. Hij klimt door de schoorstenen van de huizen als de mensen slapen om de cadeautjes tot binnen de huiskamer te brengen.

Tot de jaren tachtig van de 20e eeuw droeg Zwarte Piet een roe en een zak met snoepgoed. Zo moest hij stoute kinderen afschrikken: brave kinderen kregen snoep en cadeautjes, stoute kinderen zouden gestraft worden met de roe of in de zak meegenomen worden naar Spanje. Onder druk van veranderende opvoedkundige inzichten verdween het dreigende element uit het karakter van Piet, tezamen met de roe. De oude rol van Zwarte Piet komt nog wel terug in sinterklaasliedjes (wie braaf is krijgt lekkers, wie stout is de roe). Anno 2014 heeft elke Piet een eigen taak in de logistiek van de operatie. Zo zijn er onder andere zeer algemene Inkooppieten, Inpakpieten, Magazijnpieten, Jongleerpieten en Transportpieten.

Zwarte Piet is eenvoudig te herkennen aan het feit dat hij zwart of bruin van kleur is en aan een pofbroek en een hoed met veer. Vaak heeft hij zwarte krullen, gouden oorringen en rood geverfde lippen.

Geschiedenis

Een vroege afbeelding van de knecht van Sint Nicolaas, hier nog gekleed als een page. (Jan Schenkman, 1850)

In Nederland had Sinterklaas oorspronkelijk geen knecht.[1] De eerste afbeelding van een knecht komt voor in het prentenboekje Sint Nicolaas en zijn Knecht uit circa 1850 van de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman.[2] De knecht wordt afgebeeld als een donkere man. Hij heeft in het boekje nog geen naam. In 1859 werd voor het eerst een artikel gedrukt waarin hij Pieter wordt genoemd[noot 1] en in 1895 was de naam Zwarte Piet al in zwang geraakt.[noot 2][3]

Gaandeweg bedacht men dat als één Zwarte Piet leuk is, meerdere Zwarte Pieten leuker zouden zijn. Al aan het einde van de 19e eeuw werden bij openbare Sinterklaasvieringen soms meerdere “zwarte knechten” (en andere figuranten) ingezet.[4] In 1934 waren bij de eerste officiële intocht van Sinterklaas in Amsterdam zes Zwarte Pieten aanwezig; zes Surinaamse matrozen van een schip dat in de haven lag.[5] Ook in de rest van Nederland en in Nederlands-Indië doken in de jaren dertig meerdere Pieten op.[6][7] Na de Tweede Wereldoorlog organiseerden Canadese militairen in Nederland een Sinterklaasviering met een massa Zwarte Pieten.[8] Sindsdien wordt Sinterklaas vergezeld door vele Pieten, tegenwoordig vaak met voor ieder een eigen taak. Bij de jaarlijkse intocht van Sinterklaas in Amsterdam is het aantal Zwarte Pieten in de loop der jaren sterk gegroeid, tot meer dan 600 (ook vrouwelijke) Zwarte Pieten in 2013. Hoewel Sinterklaas altijd statig en gedistingeerd is, gedragen de Pieten zich als acrobaten en grappenmakers die vaak kwajongensstreken uithalen.

Toch wordt er in liederen en verhalen nog vaak van één Piet gesproken.

Variatie in Pietkleuren

Een experiment in 1997 in Amsterdam met 'Gekleurde Pieten', geschminkt in diverse kleuren, kreeg toen geen vervolg. Bij de lokale intocht op IJburg op 23 november 2013 waren er enkele tientallen 'Gekleurde Pieten'.[9]

In 2014 waren er voor het eerst bij de landelijke intocht, dat jaar in Gouda, Pieten in andere kleuren dan zwart aanwezig. Dit zorgde voor onenigheden tussen voor- en tegenstanders van de traditionele Zwarte Piet.[10] Naast de 'Kaas- en Stroopwafelpieten' bij de intocht in Gouda waren er ook witte 'Clownspieten' bij deze intocht en in het Sinterklaasjournaal. In Haarlem liepen er ook 'Bloemenpieten' mee. Ook verschenen er 'Roetpieten'. Bij de intocht van Sinterklaas in Amsterdam waren er dat jaar 400 Pieten, waarvan een kwart met roetvegen op het gezicht. Ook was er de variant met Pieten met hun eigen haar (dreadlocks, staartjes), in plaats van de zwarte pruik met kroeshaar.

De enige intocht buiten Gouda waar veel Pieten wel een opvallende andere kleur hadden, was die van Curaçao. Op het Antilliaanse eiland bestaat al sinds 2012 de gewoonte dat de Pieten alle kleuren van de regenboog hebben en dat Sinterklaas wit geschminkt wordt.[11][12][13]

Van onderdanige helper naar kindervriend

Tot ver in de tweede helft van de 20e eeuw was Zwarte Piet een niet zo slimme helper die zich van een brabbeltaaltje bediende. Toen immigratie vanuit de voormalige koloniën ervoor zorgde dat Europeanen beter vertrouwd raakten met Afrikanen, ontwikkelde Piet zich tot een respectabele assistent van de vaak verstrooide Sinterklaas. Zijn kapsel ontwikkelde zich van kroes tot krullen, zijn oorringen verdwenen op sommige plaatsen.[14]

Een andere verandering die Zwarte Piet doormaakte, was dat hij door de jaren heen steeds minder als kinderschrik ging fungeren. In de 19e eeuw werd van Zwarte Piet vaak verteld dat hij het hele jaar door voor Sinterklaas bekeek wat de kinderen deden (Alles ziet die slimme Piet, zich vergissen kan hij niet, is een zinsnede uit een sinterklaasliedje). Was een kind stout, dan liep het het risico dat het in de zak werd meegenomen naar Spanje, alwaar het zich voor de Sint moest uitsloven. Gaandeweg gingen die scherpe kanten eraf.

Vanaf medio 20e eeuw heeft Piet zich ontwikkeld tot een ware kindervriend.[15] Piet is de persoon die de pepernoten en/of ander snoepgoed uitdeelt en komt strooien. De zak heeft Piet nog wel bij zich, maar hij stopt er geen kinderen meer in. Integendeel: in de zak zit juist het strooigoed. De moderne Zwarte Piet heeft het attribuut van de roe niet meer bij zich.

Verschillende interpretaties

Sinterklaasavond: tekening van gezin waarvan het zoontje de roe heeft gekregen. Sint-Nicolaas en Zwarte Piet vertrekken net.
Mikulas, zwartgeschminkte duivels en engelen in Praag, 2010
Sinterklaasintocht in Rucphen op 6 december 1944, zwartgeschminkte soldaten begeleiden Sinterklaas

Over de herkomst van Zwarte Piet zijn de meningen verdeeld. Het oudste document waarin de knecht die later de naam Zwarte Piet kreeg, staat afgebeeld, dateert van circa 1850. Enkele verklaringen van latere datum suggereren dat de heilige op sommige plaatsen al eerder door een donkere helper werd begeleid.[16] In Nederlandse en Belgische bronnen van vóór 1850 wordt Sinterklaas echter steeds alleen opgevoerd.

Desondanks circuleren er voor die helper van Sinterklaas diverse volkswetenschappelijke verklaringen:

  • hij zou oorspronkelijk een schoorsteenveger zijn, en van het roet zwart zijn geworden;[17]
  • hij zou een Ethiopische zwarte slaaf Piter zijn die door de heilige Nicolaas op een slavenmarkt in Myra werd vrijgekocht;[noot 3]
  • hij zou oorspronkelijk een demon zijn geweest die door de heilige gedwongen werd goede daden te verrichten;
  • hij zou een voorchristelijke godheid zijn die zich moest onderwerpen aan de christelijke sint;
  • hij zou de bedwongen satan zijn, plaatsvervanger van de overwonnen Wodan, of diens helper Nörvi, de zwarte vader des nachts, die ook een roe droeg (als vruchtbaarheidssymbool);
  • hij zou afstammen van de zwarte raven Huginn en Muninn, die Odin vergezelden;[18]
  • hij zou afstammen van berserkers, die het lichaam zwart verfden en dierenhuiden droegen.

Voor geen van deze verklaringen zijn directe bronnen te vinden.

Een recente suggestie (2012), dat Zwarte Piet werd gemodelleerd op een Saraceen, werd door John Helsloot van het Meertens Instituut ontkracht.[19]

Volgens historicus en sinterklaaskenner Frits Booy is van alle bestaande theorieën er niet één discriminerend van aard.[3]

Andere landen

In andere Europese landen komen ook begeleiders van de Heilige Nicolaas voor. Vaak hebben ze een duister uiterlijk en hebben ze een roe en/of zak bij zich.

  • in de Duitstalige landen wordt Sinterklaas begeleid door knecht Ruprecht, of door een angstaanjagend persoon (soms met bokkenhoorn), zoals Krampus of een Percht, die soms luidruchtig met kettingen door de straten slepen;
  • Pelznickel (ook wel Belschnickel, Belznickle, Belznickel, Pelznikel), zoals knecht Ruprecht in sommige regio's heet, kan worden vertaald met ranselende Nicolaas;
  • In Zwitserland heet de begeleider van Sinterklaas Schmutzli;[20]
  • Noordoost-Frankrijk kent Père Fouettard (in de Elzas Hans Trapp genoemd) als knecht voor Sinterklaas.[noot 4]

Bezwaren

Eugenie Boer-Dirks wijst in haar onderzoek op aanwijzingen dat de knecht van Sinterklaas niet voor de 19e eeuw is ontstaan, en dat het vervolgens het motief van de negerpage uit de 17e-eeuwse schilderkunst was, waaruit het beeld van de Zwarte Piet kan zijn ontstaan.[1] (hier keizerin Catharina I van Rusland)

In de tweede helft van de 20e eeuw kwam de discussie op gang of de knecht van Sinterklaas, Zwarte Piet, een racistische bijklank zou hebben. Zowel de huidskleur als de 'sociale positie' van Zwarte Piet vormden hiervoor de aanleiding.

Of Schenkman, de bedenker van de knecht van Sinterklaas, een slaaf in gedachten had zal nooit bekend worden, want hij heeft zich er niet over uitgelaten. Wel is het zo dat hij zijn boekje publiceerde op het moment dat de tijdgeest aan het veranderen was; de slavernij stond onder druk of werd al afgeschaft. Het houden van slaven was buiten de koloniën, in Nederland, reeds lang ongebruikelijk.[21] Schenkman heeft zich mogelijk laten inspireren door publicaties uit zijn tijd. Zo publiceerde Heinrich Hoffmann vijf jaar eerder Struwwelpeter, waarin een zwarte jongen door een figuur Nikolas, die uiterlijke overeenkomsten vertoont met Sinterklaas, beschermd wordt voor pesterijen van blanke kinderen.[22] Een ander verhaal dat hem kan hebben beïnvloed, werd in het tijdschrift Timotheus gepubliceerd, en ging over een gewezen slavenbezitter, een edele en voorname oude man met witte haren, die zich op zijn ziekbed verzoent met zijn bediende, de zoon van een van zijn ex-slaven, en oproept tot afschaffing van de slavernij.

In deze reclame uit het begin van de 20e eeuw is Zwarte Piet afgebeeld als een karikatuur, die nu als racistisch kan worden bestempeld.

Desalniettemin kan er in de loop der tijd een racistisch element in de rol van Zwarte Piet zijn geslopen, of kan dat als zodanig worden ervaren. Aanvankelijk hanteerde Sinterklaas de roede, maar met de introductie van Zwarte Piet werd het straffen van kinderen hoe langer hoe meer zijn taak, en de aanvankelijk neutrale uitbeelding van de knecht veranderde in de loop der tijd in een karikaturale weergave van een zwarte man.[22]

Bezwaren in Nederland

Bezwaren tegen de vermeende racistische aspecten van Zwarte Piet ontstonden voor het eerst in de jaren zestig van de 20e eeuw.[23] In 1981 kwam de eerste actie, vanuit de Surinaams-Nederlandse gemeenschap. De Solidariteits Beweging Suriname startte een actie, 'Sinterklaas vieren zonder Zwarte Piet', en in 1986 pleitte de Beweging Surinaams Links er (zonder succes) voor om het kinderfeest zonder de figuren Sinterklaas en Zwarte Piet te vieren.

Halverwege de jaren tachtig sprak Sinterklaas in een televisie-uitzending dat Zwarte Piet de roede niet meer mocht gebruiken, normaal moest gaan praten en vrolijk in plaats van dom moest acteren.[bron?]

In 1996 wilde het actiecomité 'Zwarte Piet = Zwart Verdriet' Piet een andere kleur geven, maar dat is nooit aangeslagen. De stereotype gouden oorringen worden tegenwoordig echter soms weggelaten en het kroeshaar vervangen door zwarte krullen.[24]

Een poging om in 1997 bij de intocht in de Bijlmermeer alleen Bonte Pieten mee te laten lopen leidde echter tot veel negatieve reacties. Er ontstond weer meer steun voor het behoud in plaats van afschaffing van Zwarte Piet en uit een onderzoek in 1998 bleek dat 96% van de bevolking Sinterklaas als een traditie zag, die niets met discriminatie te maken had.[24]

Discussie 2011-2014

Tijdens de intocht in november 2011 werden in Dordrecht vier mensen gearresteerd omdat zij ongeoorloofd protesteerden. De actievoerders droegen T-shirts met daarop de tekst 'Zwarte Piet is racisme'.[25]

In 2012 werd op een bijeenkomst van het Sint Nicolaas Genootschap in Montfoort een lans gebroken voor de afschaffing van Zwarte Piet omdat zijn oorsprong ingebed zou liggen in een gewoonte van slavernij en racisme.[26]

In 2013 was de discussie over Zwarte Piet bijzonder fel.[27] Voor- en tegenstanders debatteerden heftig en in een enkel geval ging men zelfs met elkaar op de vuist. Ook werden er bedreigingen geuit. Nadat de burgemeester van Amsterdam, Eberhard van der Laan, een vergunning verleende voor de plaatselijke intocht, inclusief Zwarte Pieten, werd hiertegen een aanklacht ingediend. De Raad van State oordeelde in november 2014 dat de vergunning terecht was afgegeven, aangezien een burgemeester een evenement niet inhoudelijk mag beoordelen.[28]

In oktober 2013 mengde VN-consultant Verene Shepherd zich in de discussie toen zij de figuur van Zwarte Piet als racistisch betitelde en vroeg om een einde aan de Sinterklaas-traditie te maken. Ze noemde het "een terugkeer naar de slavernij in de 21e eeuw".[29] Uiteindelijk bleek Shepherd niet namens de VN te mogen spreken.[30][noot 5]

Tijdens de intocht van Sinterklaas in 2014 in Gouda was de gemeente voorbereid op ordeverstoringen. Daarom waren er politieagenten vermomd als Zwarte Piet in het publiek aanwezig. Toen demonstranten in een stil protest met spandoek op de markt (waar Sinterklaas ontvangen werd) verschenen, in plaats van op de hun aangewezen plek, werden diverse demonstranten, alsmede personen die zich op hun beurt tegen de demonstranten keerden, gearresteerd. In totaal ging het om zo'n negentig arrestaties.

Overigens vindt de discussie voornamelijk in de media (grote krantenkoppen op de voorpagina's en verhitte discussies in praatprogramma's) en in grote steden plaats. In de meeste Nederlandse gemeenten verandert er (2014) maar weinig.[31]

Vlaanderen

In Vlaanderen leeft de discussie of Zwarte Piet racistisch is minder. De discussie wordt voornamelijk gevoerd naar aanleiding van wat in Nederland gebeurt. Eind 2014 was het oordeel van het Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding dat het beeld van Zwarte Piet niet discriminerend is. Het centrum riep wel op tot debat en vroeg de figuur van Zwarte Piet in elk geval anders voor te stellen dan een domme, ondergeschikte of gevaarlijke zwarte man.[32]

Buitenland

In landen waar vergelijkbare uitbeeldingen, zoals bijvoorbeeld Blackface minstrelshows, reeds lang uitgebannen zijn, wordt de manier waarop Zwarte Piet wordt vormgegeven soms met verbazing aanschouwd. De intocht van Sinterklaas in 2011 in New Westminster, een voorstad van Vancouver in Canada, werd afgeblazen na verhitte discussies over het vermeend racistische karakter van Zwarte Piet.[33]

Zie ook

Noten

  1. Anoniem, (1859) Amsterdam, 3 december. St. Nikolaas De Tijd, 6 december, p. 1: "Menigeen laat hem vergezellen door een ander personaadje, een ... die onder den naam van "Pieter mijn knecht" niet minder populair is dan de Heilige Bisschop zelf, ..."'
  2. Anoniem, (1895) Stadsnieuws: Vandaag had het al flink gewaaid. Het nieuws van den dag Amsterdam: kleine courant, 6 december, dag, p. 6: "Maar gelukkig, Sinterklaas kan alles, ook met storm over de daken rijden en zijn paard ook en Zwarte Piet ook en we hebben daarom alle hoop ..."
  3. Dit verhaal is te vinden bij Anton van Duinkerken, “De Geschiedenis van Sinterklaas”, feuilleton in De Tijd, 15 november 1947 – 7 januari 1948. Deze geromantiseerde biografie werd aangekondigd als "een verhaal, dat berust op de oude levensbeschrijvingen van de goed-heilige man", maar "met vrijmoedige verbeelding aangevuld" (De Tijd, 14 november 1947). "Piter" verschijnt in aflevering 5 (21 november 1947).
  4. Fouetter: geselen, kastijden; een fouet (zweepje, gesel) was tot ver in de 20e eeuw een disciplinair instrument dat bij de opvoeding gebruikt werd.
  5. Verene Shepherd is een van de 72 externe deskundigen met een mandaat van het Hoog Commissariaat voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties (Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, OHCHR) en voorzitter van de expertwerkgroep aangaande mensen van Afrikaanse afkomst (Working Group of Experts on People of African Descent). [1] Deze deskundigen spreken niet rechtstreeks namens de VN, maar mogen binnen hun specialisatie wel onderzoek doen namens de VN. [2] [3]

Bronnen en/of referenties

  1. a b Boer-Dirks, E. (1993) Nieuw licht op Zwarte Piet, Volkskundig Bulletin. Tijdschrift voor Nederlandse cultuurwetenschap. Uitgave van het Meertens Instituut, (19,1 pp. 1-35)
  2. Schenkmans Sint Nicolaas Website van de Stichting Geschiedenis Kinder- en Jeugdliteratuur. Url bezocht op 16 november 2014
  3. a b Zwarte Piet voegde zich geruisloos bij Sinterklaas
  4. Zie Algemeen Handelsblad, 12-12-1889, p. 2 (Paleis voor Volksvlijt); Bataviaasch Handelsblad, 10-01-1889, p. 4 en Het Nieuws van den Dag, 08-12-1897, p. 7 (parades in Utrecht); De Locomotief: Samarangsch handels- en advertentie-blad, 23-12-1895 (Nederlands-Indië), p. 2.
  5. Sinterklaas: De blijde incomste
  6. Sinterklaas op de Montessorischool te Malang, Java
  7. Beeldbank WO2, foto nr. 108615, militairen vieren Sinterklaas in 1939.
  8. Sijs, Nicoline van der (2009) Cookies, Coleslaw, and Stoops Amsterdam: Amsterdam University Press p. 254
  9. Gekleurde Pieten bij intocht op IJburg, Het Parool; 23 november 2013.
  10. Zeker negentig aanhoudingen bij intocht, Rutte noemt het 'heel triest', volkskrant.nl 15-11-2014
  11. Piet blijft zwart buiten Gouda, www.nos.nl; 15 november 2014
  12. Sinterklaasintocht in Amsterdam nat en gemoedelijk verlopen, www.parool.nl; 16 november 2014.
  13. Sint in Amsterdam staakt uw wild geraas, www.nos.nl; 16 november 2014.
  14. Amsterdamse Zwarte Piet zal geen oorringen dragen. NU.nl (6 november 2013) Geraadpleegd op 6 november 2013
  15. Meertens Instituut over Piet als kindervriend
  16. John Helsloot, De oudst bekende naam van Zwarte Piet: Pieter-mê-knecht (1850) (Meertens Instituut, 2011); Frits Booy, Het verhaal van Zwarte Piet, geschiedenis en betekenis. Utrecht, Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed, 2014, p. 5.
  17. Piet en Sint - veelgestelde vragen Meertens instituut. Url bezocht op 23 november 2014
  18. Stichting Nationaal Sint Nicolaas Comité: Aankondiging lezingen van Frits Booy in 2003
  19. Helsloot, John (2012) Henk van Benthems nieuwe verklaring van de zwarte knecht van Sinterklaas Meertens Instituut, Url bezocht op 3 november 2012
  20. NRC Handelsblad, 23 oktober 2013
  21. Meertens Instituut
  22. a b Helsloot, John (2007) "Die ambivalente Botschaft des ersten "Zwarte Piet" (1850)" Arbeitskreis Bild Druck Papier, Tagungsband Amsterdam 2007, Band 12, pp. 29-44
  23. Hoving, I. e.a. (2005) Cultuur en migratie in Nederland. Veranderingen van het alledaagse 1950-2000 Den Haag: Sdu Uitgevers p.253
  24. a b Rouw, S. (2010) Het discours rond Zwarte Piet als illustratie van de Multiculturele Samenleving Universiteit Utrecht, Theater-, film- en televisiewetenschap
  25. 'Zwarte Piet-demonstrant door politie mishandeld', Algemeen Dagblad, 12 november 2011
  26. J. Helsloot: Naar een afscheid van Zwarte Piet. Lezing op de bijeenkomst van het Sint Nicolaas Genootschap in Montfoort, 31 maart 2012
  27. Het slavernijverleden van Zwarte Piet, Nieuwsuur, 23 oktober 2013
  28. 'Intocht Sint mét Zwarte Piet in Amsterdam mocht' Algemeen Dagblad, 12 november 2014. Bezocht op 12 november 2014
  29. Hoofd VN-onderzoek: Zwarte Piet is terugkeer slavernij, de Volkskrant, 22 oktober 2013
  30. 'Verenigde Naties doen niets tegen sinterklaasfeest' AD.nl, 24 oktober 2013
  31. In de meeste gemeenten blijft Zwarte Piet gewoon zwart, de Volkskrant, 31 oktober 2014
  32. Gelijkekansencentrum: 'Geen sprake van racisme bij Zwarte Piet'
  33. (en) New Westminster Sinterklaas festival Cancelled, Royal City Record, 29 november 2011