Dactylorhiza majalis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Breedbladige orchis)
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Dactylorhiza majalis
Dactylorhiza majalis
Dactylorhiza majalis
Taxonomische indeling
Rijk:Plantae (Planten)
Stam:Embryophyta (Landplanten)
Klasse:Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade:Bedektzadigen
Clade:Eenzaadlobbigen
Orde:Asparagales
Familie:Orchidaceae (Orchideeënfamilie)
Onderfamilie:Orchidoideae
Geslachtengroep:Orchideae
Geslacht:Dactylorhiza
Soort
Dactylorhiza majalis
(Rchb.) P.F. Hunt & Summerh. (1965)
Afbeeldingen Dactylorhiza majalis op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Dactylorhiza majalis op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Dactylorhiza majalis is een Europese orchidee van het geslacht Dactylorhiza (handekenskruiden).

Het is een vroege bloeier, die gewoonlijk begin mei reeds in bloei staat in vochtige graslanden.

De soort heeft verschillende ondersoorten, waarvan de brede orchis en de rietorchis de meest bekende zijn in België en Nederland.

De soort werd in Nederland vroeger wel “breedbladige orchis” genoemd.[1]

Etymologie en naamgeving[bewerken]

synoniemen
  • Orchis fistulosa Moench
    • Dactylorhiza fistulosa (Moench) H. Baumann & Künkele 1983
  • Orchis latifolia L.
    • Dactylorhiza latifolia (L.) Soó

De soortaanduiding majalis is ontleend aan het Latijnse 'maius' (mei), wat betrekking heeft op de bloeiperiode.

Kenmerken[bewerken]

Plant[bewerken]

Dactylorhiza majalis is een overblijvende geofyt. Het is een middelgrote (maximaal 40 cm), stevige plant met een dikke, holle en naar boven geribde bloemstengel, drie tot vijf verspreid staande, afstaande en gevlekte gewone- en één of twee schutbladachtige bladeren, en een dichte, rijkbebloemde cilindrische bloeiaar met paarse bloemen.

Dactylorhiza majalis met breed en spits blad met duidelijke gevulde vlekken

Bladeren[bewerken]

De onderste bladeren zijn vlak of licht gevouwen, meestal afstaand, lancetvormig tot lijn-lancetvormig, met de grootste breedte in het midden en met een spitse top. De bovenzijde is meestal gevlekt, met gevulde of ringvormige vlekken, die slechts zelden afwezig zijn. De bovenste bladeren lijken reeds veel op de schutbladeren. Van de echte schutbladeren zijn enkel de onderste langer dan de vruchtbeginsels.

Bloemen[bewerken]

De bloemen zijn donkerpaars tot roodpaars gekleurd, donkerder dan de meeste andere Dactylorhiza-soorten. Ze zijn groot en volledig geopend. De zijdelingse kelkbladen zijn afstaand of naar achter geslagen. De lip is breder dan lang, steeds drielobbig, bijna vlak of met iets teruggeslagen zijlobben, en een getande rand. De middenlob is lichter gekleurd dan de zijlobben, met weinig tekening. Het honingmerk (de tekening op de lip) bestaat uit donkere tot vage boogjes, stippen en streepjes, tot gesloten lussen. De spoor is naar onder gebogen en ongeveer driekwart zo lang als het vruchtbeginsel.

De bloeitijd is van eind april of begin mei (in laagvlakten) tot juli (in de bergen). Het is de eerste bloeiende Dactylorhiza-soort. De bloei begint reeds tijdens de groei van de plant, zodat de bloemen in het begin tussen de bladeren zitten.

Variabiliteit[bewerken]

De variabiliteit binnen deze soort is vrij beperkt. Uitzonderlijk komen planten voor met ongevlekte bladeren (onder andere bij de ondersoort veenorchis). De vorm en kleur van de bloemen is vrij constant.

Habitat[bewerken]

Dactylorhiza majalis, detail bloeiwijze. De drielobbige lip is duidelijk zichtbaar.

Dactylorhiza majalis komt voor in vochtige graslanden op zure tot kalkrijke, matig voedselrijke bodem, vooral op klei of zandgrond met mineraalrijke kwel, meestal in volle zon of lichte schaduw, zoals dotterbloemgraslanden, beekdalen en beekbegeleidende bossen, zelden in hoogveenvegetaties. De soort verkiest over het algemeen iets drogere plaatsen dan de verwante vleeskleurige orchis (Dactylorhiza incarnata). In de bergen tot op 1800 m hoogte.

Voorkomen[bewerken]

Dactylorhiza majalis komt voor in de Atlantische provincie van Europa, van Zuid-Scandinavië tot het noorden van Spanje en Italië. Hoever de soort naar het zuidoosten voorkomt is niet duidelijk. De soort is in zijn verspreidingsgebied over het algemeen niet zeldzaam en kan plaatselijk zelfs algemeen zijn.

In België is de plant zeer zeldzaam, in Nederland is de soort algemener. Vooral de ondersoort Dactylorhiza majalis subsp. majalis (de brede orchis) komt hier voor.

Taxonomie, verwante en gelijkende soorten[bewerken]

Dactylorhiza majalis behoort tot het geslacht van de handekenskruiden, waarvan een tiental sterk gelijkende soorten in België en Nederland voorkomen.

De soort kan onderscheiden worden door de vroege bloeitijd (als eerste van de Dactylorhiza-soorten), zijn forse habitus en holle stengel, en de donkere, drielobbige bloemlip.

In België en Nederland zijn volgende ondersoorten en variëteiten te vinden:

In Denemarken wordt volgende ondersoort onderscheiden:

Bedreiging en bescherming[bewerken]

Dactylorhiza majalis wordt vooral bedreigd door het verdwijnen van zijn voorkeurshabitat door drooglegging, ingebruikname door de landbouw en vermesting van vochtige biotopen.

De soort staat op de Vlaamse Rode Lijst van planten en de ondersoort Dactylorhiza majalis subsp. majalis op de lijst van wettelijk beschermde planten in België.

In Frankrijk is de plant beschermd op regionaal niveau. In Luxemburg is de soort beschermd op nationaal niveau.