Rupelmonde

Voor de buitenplaats in Nederland langs de Vecht, zie het artikel Rupelmonde (buitenplaats).

Rupelmonde

Deelgemeente in België
Wapen van Rupelmonde
Situering
Gewest	Vlaanderen
Provincie	Oost-Vlaanderen
Gemeente	Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht
Fusie	1977 (Kruibeke) 2025 (Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht)
Coördinaten	51° 8′ NB, 4° 17′ OL
Algemeen
Oppervlakte	1,89 km²
Inwoners (01/01/2025)	3.248 (1/716 inw./km²)
Overig
Postcode	9150
NIS-code	46013(Cje)
Detailkaart
Foto's
Portaal    België

Rupelmonde is een stadje in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen en een deelgemeente van de gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht; het was een zelfstandige gemeente tot aan de gemeentelijke herindeling van 1977. De plaats ligt tegenover de uitmonding van de rivier de Rupel in de Schelde en de inwoners worden Rupelmondenaars genoemd. De plaats is bekend als geboorteplaats van Gerardus Mercator en wordt daardoor soms de "Mercatorstede" genoemd.

Rupelmonde heeft de kleinste oppervlakte van de deelgemeenten van Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht, maar is wel dichtbevolkt, wat te danken is aan een rijk verleden als stedelijk gebied. Aan het oude haventje van het stadje mondt de oorspronkelijk tijgebonden beek Vliet uit in de Schelde.

Oorsprong van de naam

De naam Rupelmonde is gebaseerd op de monding van de Rupel en heeft nauwelijks veranderingen ondergaan in de loop der tijd. Slechts een klein aantal oorkonden wijkt af van de hedendaagse schrijfwijze. Varianten zijn: Ruppelmonde in 1200, Ri(p)plemonde in 1334, Rupplemonde in 1327; verder zien we ook Repelmonde en Rypelmonde opduiken in eerder Brabantse bronnen. In het hedendaagse dialect heet de plaats Repmond.

Geschiedenis

Ferrariskaart van de stad uit 1770-1777

Paleontologie

In 1860 werd uit de Scheldebodem de schedel van een wolharige mammoet bovengehaald. Op dezelfde plaats vonden vissers de kop van een wolharige neushoorn. Beide vondsten kwamen in het bezit van de Leuvense universiteit.

Vroege bewoning

De allereerste meldingen over een nederzetting op deze plaats hebben het over een Romeins militair castrum. Dit zou van groot strategisch belang zijn geweest, gezien de ligging op de Scheldeoever nabij een kruispunt van heirbanen. De Romeinen hadden zo een goed overzicht over de aanpalende vijandelijke gebieden van de Nerviërs, Atrebati en Menapiërs.

Middeleeuwen

In de 8ste eeuw al stond er een kerk in wat later Rupelmonde zou worden: de Onze Lieve Vrouwe Kercke van den Noot Gods. Vlaamse kronieken spreken in de 9e eeuw voor het eerst over de stad Rupelmonde. In diezelfde eeuw werd de stad en haar kasteel gedeeltelijk verwoest door doortrekkende Noormannen.

Vanaf de 12e eeuw ontwikkelde Rupelmonde zich tot een belangrijke handelsplaats. In 1271 verleende Margaretha van Constantinopel de stad het privilege om tol te heffen op de Schelde en de Rupel. Zij liet ook het Gravenkasteel herbouwen en uitbreiden. Het kasteel had 17 torens en werd gebruikt als staatsgevangenis en archief waar de charters en keuren van de graven van Vlaanderen bewaard werden. De stad was ommuurd en telde vier stadspoorten: de Waterpoort of Veerpoort, de Gentse poort of Wase poort, de Antwerpse poort en de Koepoort.

Vanaf de 14e eeuw bezat Rupelmonde stadsrechten. In de late Middeleeuwen volgde na vele oorlogen een economische neergang.

Rupelmonde tegenover de monding van de Rupel

Kasteel van Rupelmonde in de eerste helft van de 17e eeuw (afbeelding uit Flandria illustrata, 1641)

Centrum van Rupelmonde in de 17e eeuw (afbeelding uit Flandria illustrata, 1641)

Er werden in Rupelmonde jaarlijks twee kermissen gehouden: de Grote Kermis in oktober op de zondag na Sint-Denijs (9 oktober) en de Kleine Kermis op de eerste zondag van juli. Er waren ook jaarlijks twee jaarmarkten: op O.L.Vrouw-Hemelvaart en op Sint-Denijs.

Nieuwe Tijd

In 1583 werd het Gravenkasteel gedeeltelijk verwoest door Marnix van Sint Aldegonde, die het kasteel probeerde te heroveren op de Spanjaarden onder bevel van Alexander Farnese.

In 1678 werd Rupelmonde geplunderd door zesduizend ruiters onder bevel van de Franse markies d'Humières.

Hedendaagse tijd

Vanaf de 19e eeuw begon weer een periode van economische voorspoed, vooral door bloei van de steenbakkerijen en zoutziederijen. Tegen 1879 telde Rupelmonde acht steenbakkerijen. De hoge productiviteit van de zoutziederijen valt op te maken uit de rekeningen van 1865, toen er niet minder dan 5.562.850 kg zout in de magazijnen lag opgeslagen.

Deze sectoren werden echter weer opgeheven vanwege de kleine oppervlakte van de stad en het gebrek aan uitbreidingsmogelijkheden. De steenbakkerijen vertrokken rond 1880 naar een nabijgelegen dorp, dat daarna Steendorp werd genoemd. In de 19e eeuw werden in Rupelmonde jaarlijks ongeveer 16 miljoen stenen gebakken. Tussen 1914 en 1996 was er een scheepswerf actief, de Chantier Naval de Rupelmonde.

Vanaf 1904 tot 1952 werd Rupelmonde bediend door tramlijn H van Hamme naar Antwerpen-Linkeroever.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd er ter hoogte van Rupelmonde – net als in Antwerpen – een tijdelijke pontonbrug aangelegd om inwoners van Klein-Brabant die op de vlucht waren voor oprukkende Duitse troepen een veilige oversteek te bieden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de stadskern in 1944 getroffen door een Duitse V2-raket, waarbij tien doden vielen.

21e eeuw

Tegenwoordig is Rupelmonde een rustig dorpje, dat aandacht geniet van toeristen. Trekpleisters zijn de Spaanse molen en de burchtruïne Graventoren, die in 1817 opgetrokken werd met de stenen uit de ruïne van het Gravenkasteel. Deze staat op het Mercatoreiland aan het oude, in 2021 in ere herstelde, haventje aan de waterloop Vliet.

In het kader van het Sigmaplan werd de Scheldedijk verhoogd en het jaagpad verhard als wandel- en fietsverbinding, wat door de gemeente aangegrepen werd voor herinrichting van het Mercatoreiland. De centrale zone van deze ontharde en vergroende historische site zal voortaan dienstdoen als plein voor lokale evenementen.

Bestuur

Feodale heren van Rupelmonde

Vanouds ressorteerde de stad Rupelmonde rechtstreeks onder de graaf van Vlaanderen, maar in 1659 verkocht de graaf de heerlijkheid aan Filips van Récourt. Die was al baron van Wissekerke, op het grondgebied van het huidige Bazel, en werd hiermee de eerste heer van Rupelmonde. Zijn zoon, ook Filips geheten, werd tot graaf van Rupelmonde verheven, een titel die bewaard bleef tot het einde van het ancien régime.

1. Filips van Recourt-Licques (* 1635) ⚭ Maria Magdalena de Smidt van Beerlandt
2. Filips van Recourt-Licques († 1682) ⚭ Maria Anna Eusebia Truchses
3. Maximiliaan Filips Jozef Eugeen van Recourt-Lens-Boulogne-Licques († 1710) ⚭ Maria Margaretha Isabella van Alègre
4. Ivo Maria Jozef van Récourt-Lens-Boulogne-Licques († 1745) ⚭ Maria Christina Christiana van Grammont
5. Maximiliaan Emmanuel van de Kethulle († 1756) ⚭ Maria Theresia Coleta Ghislena van Brouchoven
6. Jan Joost van de Kethulle († 1778)
7. Anna Francisca van de Kethulle († 1799) ⚭ Mathias Xaveer Ghellinck († 1788)
8. Filips Lodewijk Maria Ghislenus Vilain XIIII (1778-1856) ⚭ Sophia Louisa Zoë van Feltz (1780-1853)

Burgemeesters van Rupelmonde

De opsomming is onvolledig. De namen dateren van voor de fusie van Belgische gemeenten, toen Rupelmonde nog zelfstandig was.

• 16e eeuw: Nicolaas de Beudele (158*) en Jan van Steelant (omtrent 1585),
• 17e eeuw: Gillis van Voorde (161*), Hendrik Boots (1620), Pieter van Mieghem (16**), Michiel Deysburch (1630), Geeraard Patheet (16**), Frans Tolbent (1644), Hendrik Martens (1646), Pieter van Meyem (1658), Joost Verstraeten (1669), Michiel Smet (1683) en G. van Galissen (1696).
• 18e eeuw: Pieter Smet (17**), Gillis De Lamper (1736), Joost Verleyen (1740), Jan-Baptiste de Smet (1755), Jan Claus (1766), Jan-Frane Lyssens (175*), Jacob Rottier (1781) en Egidius Verheyen (1793).
• 19e eeuw: Josephus Judocus de Pauw (1801), Judocus Franciscus Goetgebeur (1803), Graaf Philip Vilain XIIII (1812), Burggraaf Alfred Vilain XIIII (1836), J.F. Verest-Tolliers (1850) en F. van Ooteghem (1879).

Demografische ontwikkeling

• Bron: NIS. Opmerking: 1831 tot en met 1970 = volkstellingen; 1976 = inwoneraantal op 31 december.

Bezienswaardigheden

Zie ook: Lijst van onroerend erfgoed in Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht#Rupelmonde

• De Onze-Lieve-Vrouw-Bezoekingkerk dateert uit 1757-1758. De kerk bevat vele beelden en een schilderij "Bezoek van Maria aan haar nicht Elisabeth". Dit is een kopie naar een schilderij van Jacob Jordaens, die het voor deze kerk maakte. Het origineel werd in 1794 door de Fransen gestolen en bevindt zich thans in Lyon. De bouwjaren van de kerk worden op drie gevels in een chronogram weergegeven (zie foto).
• Op het marktplein van Rupelmonde staat een standbeeld van Gerardus Mercator.
• De Spaanse molen is een getijdenmolen die volledig maalvaardig en gerestaureerd is sinds 1997.
• Graventoren op het Mercatoreiland, met een klein museum. Dit is een toren die in de 19e eeuw gebouwd is met stenen van het voormalige Gravenkasteel. De toren werd vereeuwigd in het album Het B-Gevaar in de reeks De avonturen van detectief Van Zwam.
• De wijk het Schelleke met zijn oude vissershuisjes.
• De vernieuwde Scheldekaai en het veer tussen Rupelmonde en Wintam.
• Verspreid over Rupelmonde staan 33 zonnewijzers, in verschillende soorten, opgesteld.

Rupelmonde, enkele van de zonnewijzers

Fotogalerij

• 
  Standbeeld van Mercator op het kerkplein van Rupelmonde
• 
  Chronogram met bouwjaar van de kerk van Rupelmonde
• 
  De Graventoren
• 
  Kaart uit 1617 naar Lieven Van Tuyne met alternatieve schrijfwijze, die het stedelijke karakter benadrukt.
• 
  De Spaanse molen

Natuur en landschap

Rupelmonde ligt aan de Schelde en tegenover de monding van de Rupel en van het Kanaal Brussel-Schelde. De hoogte bedraagt 2 tot 15 meter. Aan de kant van de Schelde ligt een door zomerdijken ingesloten halfoverstromingsgebied, de Polders van Kruibeke, met daarin schorren en kreken, in het bijzonder de Rupelmondse Kreek. Van de dijken werd al in 1299 melding gemaakt. Ze fungeren tegenwoordig als zomerdijk, maar moesten vroeger jaarrond het water keren. Van de vele doorbraken getuigen de vele wielen achter de dijk. In 1715 ontstond bij een grote dijkdoorbraak de Rupelmondse kreek. In 1718–1719 werd de dijk hersteld, maar de kreek bleef in het landschap achter.

Aan het oude haventje van het dorp mondt de oorspronkelijk tijgebonden beek de Vliet uit in de Schelde. Het stroomopwaartse verlengde van de Vliet, de Hanewijkbeek, scheidt Rupelmonde van Bazel, waar de vijvers rond het Kasteel Wissekerke op hun beurt verbonden zijn met de Rapenbergbeek, de enige zijwaterloop van de Vliet.

Resultaten gemeenteraadsverkiezingen

Onderstaande tabel toont de evolutie in de zetelverdeling van de Rupelmondse gemeenteraad tussen 1922 en 1964. De getallen zijn gebaseerd op de Gazette van Temsche.

Partij		1921	1926	1932	1938	1946	1952	1958
	KVB1 / KVV2 / CVP3	71	61	71	62	73	73	73
	LP1	41	41	31	21	21	11	11
	BWP1 / BSP2	01	11	11	31	22	32	32
Totaal		11	11	11	11	11	11	11

De zetels van de grootste partij krijgen als achtergrondkleur de partijkleur. De zetels van de gevormde coalitie staan vetjes afgedrukt.

Wapen en vlag van de vroegere gemeente

Zie Wapen van Rupelmonde voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Van de 19e eeuw tot de fusie in 1977 had Rupelmonde als zelfstandige gemeente een eigen wapen en vlag. De dubbelkoppige adelaar verwijst naar het Heilige Roomse Rijk en herinnert eraan dat Rupelmonde, net als het hele Land van Waas, eens tot Rijks-Vlaanderen behoorde. Het kasteel verwijst naar de burcht van Rupelmonde, het zwaard erboven naar de rechtsmacht van de graaf van Vlaanderen. De vlag van Rupelmonde was van blauw en geel, het blauw aan de stok, evenals de naburige gemeenten Bazel en Temse.

Gerardus Mercator

Geboren in Rupelmonde

• Gerardus Mercator (1512-1594), cartograaf en graveur

Evenementen

Wekelijks

• Elke maandag vindt er in de voormiddag een markt plaats op het Mercatorplein. Deze markt kent zijn oorsprong in de 11de eeuw en is de oudste van het Waasland.

Jaarlijks

• Van 1992 tot en met 2025 vond in Rupelmonde het muziekfestival Repmond Rock plaats.
• In het eerste weekend van augustus worden de Schellekesfeesten georganiseerd, een wijkfeest sinds 1776 dat in de twintigste eeuw verdween en terugkwam, en uitgroeide tot een driedaags feest met internationaal bezoek. Een reuzenstoet, oude ambachten, gastronomie en vuurwerk.
• Op Witte Donderdag worden apostelbrokken vanaf het balkon van het gemeentehuis naar de menigte geworpen. Dit gebruik ontstond in de 16e eeuw, toen bakker Cornelis Rooman stukken brood begon uit te delen om de armere bevolking te helpen.
• In oktober is er een jaarmarkt.

Nabijgelegen kernen

Steendorp (ten westen) en Bazel (ten noorden en ten oosten)

Trivia

• In de vroege 17de eeuw was het stadje in het bezit van een eigen rederijkerskamer. In 1611 zien we de eerste vermelding van deze literaire kring genaamd De Genoffelblomme; een genoffel is een anjer.
• Het Suske & Wiske-album De mollige meivis speelt zich af in het 16de-eeuwse Rupelmonde met onder meer Mercator in de hoofdrol.

· ·

Plaatsen in de gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht

Deelgemeenten: Bazel · Beveren · Burcht · Doel · Haasdonk · Kallo · Kieldrecht · Kruibeke · Melsele · Rupelmonde · Verrebroek · Vrasene · Zwijndrecht
Overige dorpen en gehuchten: Beestenhoek · Bloempot · De Bank · Doorn · Es · Gaverland · Geslecht · Groot Laar · Halve Maan · Hoogeinde · Hoogstraat · Kalishoek (Doel) · Kalishoek (Melsele) · Kemphoek · Klein Laar · Melseledijk· Mosselbank (Haasdonk) · Mosselbank (Vrasene) · Nieuwe Parochie · Ouden Doel · Oudendijk · Ponjaard · Prosperpolder · Puiput · Rapenberg · Rapenburg · Saftingen · Sint-Antoniushoek · Smoutpot · Stenen Kruis · Tijskenshoek · Vendoorn · Verrebroekse Blikken · Vijfstraten · Vliegenstal · Voshoek · Westakkers · Wilden Haan · Zillebeek · Zwaantje
Belgische gemeenten · Arrondissement Sint-Niklaas · Oost-Vlaanderen · Vlaanderen

Mediabestanden

Zie de categorie Rupelmonde van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.