Berend Botje ging uit varen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Het beeld van Berend Botje in Zuidlaren
De bronzen replica als vervanging van het oude beeld aan de Stationsweg
Lodewijk van Heiden, portret van na 1832
Opengeslagen boek met de tekst van het liedje, geplaatst bij het beeld aan de Stationsweg

Berend Botje ging uit varen is een bekend oud kinderliedje.

Oudste vindplaatsen van het liedje[bewerken]

Het eerste coupletje van het lied staat vermeld in een leesboek uit 1894, Een klaverblad van vier van Tine van Berken. De beginzin luidt hier: 'Berend Botje ging uit varen, met zijn schuitje naar Zuid-Laren'.[1]

De Nieuwe Drentse Volksalmanak van 1902 geeft twee varianten: 'Berend Botje wol uut vaoren / Met zijn scheepje naor Zuedlaoren' (Groningen, Drenthe) en 'Berend Botje de wol varen / Met sin schipke over de baren' (Oost-Friesland).[2]

Het oudst bekende liedboekje dat het eerste coupletje heeft opgenomen, is Rijmpjes en versjes uit de oude doos, verzameld door S. Abramsz (1911).[3]

Het liedje inclusief het tweede coupletje is terug te vinden in de Handschriftencollectie van G.J. Boekenoogen (verzameld in de periode 1891-1930).[4] Dit tweede coupletje is een variant op een negentiende-eeuws dansliedje of aftelliedje: 'Een, twee drie vier vijf zes zeven / Waar is Jan met de meid gebleven?'[5] Dit liedje (een polka) heeft een andere melodie.

Het derde, kortere coupletje heeft een afwijkende melodie en is een latere toevoeging.

Ouderdom liedje[bewerken]

Dat de oudste vindplaatsen teruggaan in de negentiende eeuw, wil niet zeggen dat het liedje uit deze periode stamt. Sinds halverwege de negentiende eeuw werden, onder invloed van de Romantiek, veel volksliedjes verzameld en uitgegeven. Het liedje kan echter ouder zijn en in de mondelinge overlevering lange tijd zijn doorgegeven, voordat het voor het eerst werd opgetekend.

Tekst van het liedje[bewerken]

Volksliedjes kennen, door hun mondelijke overlevering, vaak vele (regionale en/of tijdgebonden) varianten in zowel tekst als melodie. De huidige tekst van het liedje gaat gewoonlijk als volgt.

Berend Botje ging uit varen
met zijn scheepje naar Zuidlaren
de weg was recht, de weg was krom
nooit kwam Berend Botje weerom.
Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven
waar is Berend Botje gebleven?
Hij is niet hier, hij is niet daar
hij is naar Amerika.
Amerika, Amerika,
driemaal in de rondte van je hopsasa.

Historische persoon[bewerken]

Er doen verschillende verhalen de ronde over de persoon naar wie de Berend Botje uit het liedje zou kunnen verwijzen.

  • De edelman Lodewijk van Heiden (1773-1850), telg uit de familie Van Heiden Reinestein, die de havezate Laarwoud te Zuidlaren bewoonde, is de enige Nederlandse zeeheld afkomstig uit Drenthe. Hij bracht lange tijd door in dienst van de Russische tsaar. In 1832 keerde hij als held in Zuidlaren terug, kon daar niet aarden, vertrok naar Reval, Estland en kwam nooit weer terug.
  • Een boertje uit Borger, die lang geleden met zijn scheepje over de Hunze naar Zuidlaren voer. Hij kwam op de Zuidlaardermarkt terecht en kwam nooit weerom.[6]
  • Bommen Berend, de bijnaam van de bisschop van Münster, die in 1672 de stad Groningen met bommen bestookte.
  • Volgens de Nieuwe Drentse Volksalmanak van 1902 gaat het om een zekere Botje die omstreeks 1811, om de verplichte dienstplicht van Napoleon te ontlopen, naar zee ging en niet terugkeerde. De naam zou verwijzen naar "botvisser".[2]
  • Volgens de Nieuwe Drentse Volksalmanak van 2007 gaat het mogelijk om ene Berend Drenth (met als bijnaam Berend Botje), een rijke reder uit Groningen die midden negentiende eeuw zijn wrakke schepen de Oostzee opstuurde om later, als de schepen waren vergaan, het verzekeringsgeld op te strijken. Niet deze Berend Drenth, maar de bemanning kwam nooit weerom. De bijnaam "botje" zou naar geld verwijzen (vlg. "botje bij botje leggen").[7]

Standbeeld van Berend Botje[bewerken]

Geschiedenis[bewerken]

Een beeld met fontein van Berend Botje staat aan de Stationsweg in het Drentse dorp Zuidlaren. Dit beeld houdt het verhaal van Berend Botje levend. De voorheen bestaande Stichting Recreatiebelangen Zuidlaren vatte in 1964 het plan op om een kunstwerk, voorstellende Berend Botje te realiseren. Het beeld is ontworpen door Willy Pot, destijds wonende in Son. Het beeld werd op 1 juli 1967 door de voorzitter van het Drents Genootschap en de Culturele Raad, Dr. K. van Dijk onthuld.

Replica[bewerken]

Het originele beeld is niet meer in het centrum van Zuidlaren te vinden. De "boom" die het mannetje vasthoudt was al eens verdwenen en provisorisch vervangen door de steel van een bijl. Klein vandalisme (het beeld is bijvoorbeeld al eens ontvoerd door studenten) en de slechte kwaliteit van het materiaal waarvan het beeldje is gemaakt, zorgden voor aftakeling. Het origineel staat sinds 2009 in een loods bij het Molenmuseum De Wachter te Zuidlaren, waar het is te bezichtigen. Op de oorspronkelijke plaats aan de Stationsweg is een bronzen replica neergezet. Bij dit beeld is een nieuw bronzen beeld van een opengeslagen boek geplaatst met de tekst van het liedje.

Trivia[bewerken]

In kinderliedjesboeken wordt Berend Botje wel afgebeeld als een beer, wellicht omdat de naam doet denken aan beren.

Externe link[bewerken]

Wikisource Bronnen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Berend Botje op Wikisource
Bronnen, noten en/of referenties
  1. Tine van Berken, "Een klaverblad van vier", 1894.
  2. a b dr. J. Bergsma, "Veranderingen in kinderliedjes". In: Nieuwe Drentse Volksalmanak 1902, blz. 50 t/m 57.
  3. Marie van Dijk, 'Traditionele (dans)liedjes in het Utrechtse Lombok', in Respons. Mededelingen van het P.J. Meertens-Instituut voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde. Nr. 5 (2002), p. 35-44.
  4. Tekstnorm: Berend Botje ging uit varen Met zijn scheepje naar Zuidlaren, Nederlandse Liederenbank, Meertens Instituut.
  5. Tekstnorm: Eén twee drie vier vijf zes zeven Waar is Jan met de meid, Nederlandse Liederenbank, Meertens Instituut.
  6. Dieuwke Kloppenburg, 'OzewiezeWat? Wie was Berend Botje?', in: De Pyramide (nov. 2006). Het gehele artikel in pdf op Gehrels Online.
  7. H.A. Groenendijk en W.A.B. van der Sanden 'Een verdronken weg in het Zuidlaardermeer', in: Nieuwe Drentse Volksalmanak 2007.