Foekje Dillema

Foekje Dillema
Foekje Dillema maakt een proefstart op 20 augustus 1949 in Londen.
Volledige naam	Foekje Dillema
Geboortedatum	18 september 1926
Geboorteplaats	Burum
Overlijdensdatum	5 december 2007
Overlijdensplaats	Kollum
Sportieve informatie
Discipline	sprint
Trainer/coach	Hans Huizinga
Eerste titel	Ned. kampioene 4 x 100 m voor clubteams 1949
Extra	Ned. recordhoudster 4 x 100 m voor clubteams 1949-1950
Portaal    Atletiek

Foekje Dillema (Burum, 18 september 1926 – Kollum, 5 december 2007) was een Nederlandse atlete, die vrijwel vanaf het eerste moment dat ze zich op de atletiekbanen vertoonde, imponeerde vanwege haar opvallende sprintsnelheid. In de korte periode dat zij actief was in de atletiek, werd zij algemeen beschouwd als degene die de hegemonie van olympisch kampioene Fanny Blankers-Koen op de 200 m zou kunnen doorbreken. Foekje Dillema moest zich net als de andere dames uit het nationale team op 8 juli 1950 melden voor een keuring. Foekje heeft het bestuur laten weten dat zij niet naar de test zou gaan en is op 13 juli uit de competitie genomen. Na haar dood werd een Y-chromosoom in het DNA in nagelaten lichaamscellen aangetoond.

Biografie

Van gymnastiek naar atletiek

Dillema werd geboren als derde dochter in een gezin van acht kinderen. Haar talent werd gevormd en ontdekt in een gymnastiekzaal. Ze was lid van V & K Kollum. 'Op een avond (...) deden we een spelletje waarbij je hard moest lopen, om paaltjes heen. De trainer zei: 'Kind, je moet aan atletiek gaan doen.' In het voorjaar van 1948 liep Dillema haar eerste wedstrijd in Buitenpost, buiten mededinging en op sokken. Ze won met voorsprong. Ze werd dat jaar extra gestimuleerd in haar dadendrang door de successen van de Nederlandse afvaardiging naar de Olympische Spelen in Londen. Ze hoorde de radioreportages uit Londen van Peter Knegjens, die over het vermogen beschikte om op woorden favorieten naar de finish te dragen. Ze droomde ervan in de voetsporen te treden van de olympische kampioene uit het wereldse Amsterdam, onvergelijkbaar met een dorpje als het hare.

"Stoomwals Dillema"

Dillema kreeg de kans in de zomer van 1949 en verzilverde deze op sensationele wijze. Dillema stond links naast Fanny Blankers-Koen, die net terugkwam van een toernooi in de Verenigde Staten, bij de officiële presentatie van de Nederlandse vrouwenploeg die in het Feyenoord-stadion uitkwam tegen Italië. Tot een rechtstreeks duel tussen de twee kwam het niet, nadat Dillema zich op medisch advies had teruggetrokken voor de 100 m. Sommige officials waren oprecht bang voor blessures en hadden het letterlijk over 'doodloperij'. De mogelijkheid dat Jan Blankers druk uitoefende om Dillema niet tegen zijn vrouw te laten lopen, mag echter niet worden uitgesloten. Haar 200 meterrace won ze op bijna mannelijke wijze. Na haar inhaalrace als slotloopster op de 4 x 100 m klommen de 20.000 toeschouwers op de banken. Een hopeloze achterstand zette zij om in winst. De Friezin werd vergeleken met een stoomwals, die de concurrentie platwalste. Italië was kansloos in Rotterdam.
Later die zomer maakte zij ook in Londen, bij afwezigheid van Fanny Blankers-Koen (die niet tegen Dillema wenste te lopen, al zei ze zelf dat ze de verjaardag van haar zoontje belangrijker vond), met overwinningen op de 100 en 200 m zo'n grote indruk, dat zij werd gekozen tot "athlete of the match". Die twintigste augustus van 1949 wordt beschouwd als de internationale doorbraak van Dillema.

Schorsing

Voor zaterdag 8 juli 1950 is Dillema door de KNAU opgroepen voor een medische keuring. Deze keuring was voor alle landenteams verplicht gesteld door de IAAF voor de EK op 23 augustus 1950. Het bleek om een gynaecologisch onderzoek te gaan in het Westeinde Ziekenhuis in Den Haag. Foekje Dillema meldt zich echter af voor deze keuring, zo blijkt uit de ongepubliceerde notulen van 8 juli 1950 van het KNAU-bestuur. Het bestuur besluit dat Foekjes trainer en bestuurslid Tonnis de Vries contact met haar zal opnemen. Omdat De Vries en Dillema elkaar zouden treffen tijdens wedstrijden van het nationale team in Groningen op 12 juli, heeft het contact zeer waarschijnlijk op woensdagavond 12 juli plaatsgevonden. De volgende dag op 13 juli 1950 vertrekt Dillema met het Nederlands team naar Frankrijk voor een internationale atletiekwedstrijd. Op het station van Hilversum is ze uit de trein gehaald. Haar werd verteld dat ze geen meid was en daarom voor het leven geschorst werd. De schorsing lijkt vrijwel zeker het gevolg van Dillema's weigering een seksetest te ondergaan. Het Nederlandse record op de 200 m van 24,1 s, dat Dillema op het moment van haar schorsing in handen had, werd uit de boeken geschrapt. Het record is nooit meer hersteld. Vlak voor de schorsing is Puck Brouwer op 13 juli opgeroepen om Foekje te vervangen in Frankrijk.

Dillema reisde mogelijk in verwarring terug naar Burum. Na deze schok dook ze een jaar lang onder in haar huis. Daarna is ze in grote geheimzinigheid geopereerd 'aan haar klieren'. Dillema hervatte haar beroep als hulp in de huishouding en gaf op vrijwillige basis sportles in Burum. Ze bleef de rest van haar leven weigeren om over de affaire te praten.

Onder collega-sporters leefde de visie, dat de val van Dillema het gevolg was van een actie van Jan Blankers, de echtgenoot en trainer van Fanny Blankers-Koen en chef-sport van De Telegraaf. We weten nu, dat er tussen de landenteams over en weer twijfels waren over het geslacht van de atleten. Daarom heeft de IAAF de keuring verplicht gesteld.

Eerherstel

Kort na haar overlijden erkende de KNAU Foekjes record op de 200 m weer als persoonlijke tijd. Deze tijd is dus niet met terugwerkende kracht als nationaal record erkend. In een persoonlijk gesprek met een tantezegger van Dillema op 13 december 2007 betuigde de Atletiekunie haar medeleven met het overlijden van de voormalige atlete. Daarnaast heeft zij bij monde van directeur Rien van Haperen haar welgemeende verontschuldigingen aangeboden vanwege de manier, waarop Dillema na de schorsing begin jaren vijftig aan haar lot is overgelaten.

DNA-onderzoek

Op 20 juli 2008 zond Andere Tijden Sport een documentaire uit over Foekje Dillema. Er werd onder andere een onderzoek besproken naar DNA afkomstig uit nagelaten huidcellen. Met toestemming van de familie werd het DNA van de voormalige sportvrouw onderzocht bij de afdeling Forensische Moleculaire Biologie van het Erasmus MC in Rotterdam. Naast X-chromosomen werd een Y-chromosoom aangetroffen; de verhouding X:Y in de huidcellen was ongeveer 3:1. Hoogleraar en bioloog Anton Grootegoed concludeerde op basis van dit onderzoek en wat hij over haar gelezen had, dat Dillema een vrouw was.

In een publicatie over dit onderzoek veronderstellen de auteurs dat Dillema een genetisch mozaïek 46,XX en 46,XY was, omdat dat de meest stabiele cellen zijn. Na een bevruchting met een Y-chromosoom zouden door foutjes in de eerste celdelingen in het embryo bij Dillema cellen gevormd zijn met twee X-chromosomen (XX) en cellen met een X- en een Y-chromosoom (XY). Beide typen cellen komen dan naast elkaar voor, door het hele lichaam en tevens als een mozaïek over de huid.

Een dergelijk XX/XY-mozaïek is uiterst zeldzaam, in meer dan 90% van de gevallen zijn mensen met een XX/XY-mozaïek uiterlijk vrouw. De vorming van vrouwelijke of mannelijke geslachtsklieren (ovaria of testes) wordt bepaald door de verdeling van de XX- en XY-cellen in de geslachtsklieren. Zijn er veel XY-cellen, dan zullen de geslachtsklieren zich ontwikkelen tot testes. Zijn er veel XX-cellen, dan ontstaan ovaria. Bij een bepaalde verhouding aan XX- en XY-cellen kan er ook wat testisweefsel in de ovaria gevormd worden. Dat testisweefsel kan geen zaadcellen aanmaken, maar wel het geslachtshormoon testosteron. Bij Dillema kan volgens Grootegoed sprake geweest zijn van een dergelijke situatie, met overwegend ovariumweefsel, waarin vanaf de puberteit de geslachtshormonen oestradiol en testosteron werden aangemaakt. Door een verhoogde productie van testosteron was Dillema waarschijnlijk hyperandrogeen vanaf de puberteit.

Andere visie

Haar biograaf Max Dohle heeft een andere visie op deze tragedie. Omdat het XX/XY-mozaïek niet feitelijk is aangetoond in het hiervoor besproken onderzoek, behoren andere genotypes zeker ook tot de mogelijkheden. Belangrijk dan het genotype is volgens Dohle het effect van het Y-chromosoom op de geslachtsontwikkeling. Dohle veronderstelt dat Dillema naast vrouwelijke ook mannelijke geslachtskenmerken had. Dohle neemt aan dat Foekje zich bewust was van haar verstoorde geslachtsontwikkeling en daarom het verzoek de keuring te ondergaan naast zich heeft neergelegd. Zij wist kennelijk dat er iets fundamenteel anders aan haar was. Dillema is bovendien ongeveer twee jaar na de keuring 'geholpen aan haar klieren' in het Academisch Ziekenhuis in Groningen. Tijdens die operatie zijn waarschijnlijk mannelijke geslachtsklieren weggenomen.

In de 20e eeuw waren inwendige testikels en het daarmee samenhangende Y-chromosoom reden om vrouwen uit de competitie te weren. Nu weten we, aldus Dohle en vele anderen, dat dat immoreel en discriminerend is. Foekje zou door haar Y-chromosoom geen enkele seksetest hebben doorstaan. Zowel de Barr body-test als de test op basis van DNA-polymerase beoogden uitsluitsel te geven over de geslachtschromosomen bij een atlete. Alle atletes met een Y-chromosoom zijn geschorst. Dat maakt hen overigens niet tot valsspelers, we moeten deze atletes als vrouwen beschouwen. Ook onder het moderne regime van testosteronbepaling zou Foekje mogelijk niet mogen starten. Maar voor het leven schorsen is er nu niet meer bij. Na een behandeling kan de atlete weer starten.

Nieuwe regels

De IAAF en het IOC hebben nieuwe regels opgesteld voor deelname aan de de vrouwencompetitie. De regels gelden vanaf 1 mei 2011 en voor de Spelen in Londen. Deze regels gaan niet meer over chromosomen (sekse), maar over testosteronwaarden. Vrouwen met hoge testosteronwaarden (hyperandrogenisme) mogen onder voorwaarden deelnemen. Ze moeten wettelijk vrouw zijn. Hun testosteronwaarden moeten lager zijn dan de minimumwaarden bij mannen (< 10nmol/L) en als de vrouwen toch in de mannelijke range zitten, behoren ze androgeenresistent te zijn. Dat wil zeggen deels of geheel ongevoelig voor mannelijke hormonen. Andere vrouwen met hoge testosteronwaarden kunnen na een toepasselijke medische behandeling weer starten. Een panel van deskundigen beslist over de gewenste behandeling. Voor het leven schorsen is dan niet langer noodzakelijk. Er is opnieuw verzet tegen deze regels, omdat ze discriminerend zijn: bij mannen wordt immers niet gekeken naar de testosteronwaarden.

Boek

• Max Dohle schreef een e-boek over de schorsing van Foekje Dillema Ze zeggen dat ik geen meid ben (2011). Het boek is gratis te downloaden via zijn website over Foekje Dillema.
• Max Dohle schreef haar biografie: Het verwoeste leven van Foekje Dillema: de grootste tragedie uit de Nederlandse sportgeschiedenis, 2008, De Arbeiderspers, ISBN 9789029566872.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• Heere, A. en Kappenburg, B. (2000) 1870 – 2000, 130 jaar atletiek in Nederland, Groenevelt b.v. ISBN 90 90 12867 0
• Kooman, K. (2003) Een koningin met mannenbenen, L.J. Veen ISBN 90 204 0820 8
• Bemd, G.J. van den (2008) Dillema-mysterie ontrafeld, Erasmus MC - Monitor, jrg. 2008, nr. 4, p. 5
• Dohle, M. (2008) Het verwoeste leven van Foekje Dillema: de grootste tragedie uit de Nederlandse sportgeschiedenis, Arbeiderspers, ISBN 9789029566872
• Dohle, M. (2008) KNAU in 1950: "Foekje is een kween." Amsterdam, De Sportwereld, jrg 2008 nr. 50-51, pagina 29 e.v.
• Ballantyne KN, Kayser M, Grootegoed JA, Mei 2011, 'Sex and gender issues in competitive sports: investigation of a historical case leads to a new viewpoint', British Journal of Sports Medicine, doi:10.1136/bjsm.2010.082552 (http://bjsm.bmj.com/content/early/2011/05/03/bjsm.2010.082552.long)

---

---

Externe links

• Sportpaleis De Jong over Dillema
• Foekje Dillema: het grootste sportschandaal van Nederland Sportgeschiedenis op 8 november 2006
• Foekje Dillema overleden, Sportgeschiedenis op 6 december 2007
• Tóch een record voor Foekje Dillema Sportgeschiedenis op 7 december 2007
• De schandalige seksetest van Foekje NRC op 7 december 2007
• Website over en als eerbetoon aan Foekje Dillema
• Eerherstel voor Foekje Dillema NRC op 13 december 2007
• Andere Tijden Sport - Het mysterie Foekje Dillema