Foekje Dillema

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Foekje Dillema
Foekje Dillema in 1949
Foekje Dillema in 1949
Volledige naam Foekje Dillema
Geboortedatum 18 september 1926
Geboorteplaats Burum
Overlijdensdatum 5 december 2007
Overlijdensplaats Kollum
Nationaliteit Vlag van Nederland Nederland
Sportieve informatie
Discipline sprint
Trainer/coach Hans Huizinga
Eerste titel Ned. kampioene 4 x 100 m voor clubteams 1949
Extra Ned. recordhoudster 4 x 100 m voor clubteams 1949-1950
Portaal  Portaalicoon   Atletiek

Foekje Dillema (Burum, 18 september 1926Kollum, 5 december 2007) was een Nederlandse atlete die vrijwel vanaf het eerste moment dat ze zich op de atletiekbanen vertoonde, imponeerde vanwege haar opvallende sprintsnelheid. In de korte periode dat ze actief was in de atletiek, was zij degene die de hegemonie van olympisch kampioene Fanny Blankers-Koen op de 200 m zou kunnen doorbreken. Een door de IAAF verplicht gestelde geslachtstest op Europees niveau resulteerde in de terugtrekking van Foekje Dillema uit de Nederlandse ploeg, die in juli 1950 op het punt stond om af te reizen naar Frankrijk voor een interlandwedstrijd. Vervolgens schorste de KNAU haar voor het leven.[1]

Biografie[bewerken]

Van gymnastiek naar atletiek[bewerken]

Dillema was de derde dochter in een gezin van acht kinderen. Haar talent werd gevormd en ontdekt in een gymnastiekzaal. Ze was lid van V & K Kollum. 'Op een avond (...) deden we een spelletje waarbij je hard moest lopen, om paaltjes heen. De trainer zei: "Kind, je moet aan atletiek gaan doen".'[2] In het voorjaar van 1948 liep Dillema haar eerste wedstrijd in Buitenpost, buiten mededinging en op sokken. Ze won met voorsprong.[2] De successen van de Nederlandse afvaardiging naar de Olympische Spelen in Londen stimuleerden haar extra in haar dadendrang. Ze hoorde de radioreportages uit Londen van Peter Knegjens, die over het vermogen beschikte om op woorden favorieten naar de finish te dragen. Ze droomde ervan in de voetsporen te treden van de olympische kampioene uit het wereldse Amsterdam, onvergelijkbaar met een dorpje als het hare.[3]

Stoomwals Dillema[bewerken]

Dillema kreeg de kans in de zomer van 1949 en verzilverde deze op sensationele wijze. Dillema stond links naast Fanny Blankers-Koen bij de officiële presentatie van de Nederlandse vrouwenploeg die in het Feyenoord-stadion uitkwam tegen Italië. Tot een rechtstreeks duel tussen de twee kwam het niet, nadat Dillema zich op medisch advies had teruggetrokken voor de 100 m. Haar 200 meterrace won Dillema op bijna mannelijke wijze. Na haar inhaalrace als slotloopster op de 4 x 100 m klommen de 20.000 toeschouwers op de banken. Een hopeloze achterstand zette ze om in winst. De Friezin werd vergeleken met een stoomwals, die de concurrentie platwalste. Italië was kansloos in Rotterdam.[2] Later die zomer maakte ze ook in Londen, bij afwezigheid van Fanny Blankers-Koen (die nooit tegen Dillema wilde lopen op de 200 meter[2]) met overwinningen op de 100 en 200 m zo'n grote indruk, dat ze werd gekozen tot "athlete of the match". Die twintigste augustus van 1949 was de internationale doorbraak van Dillema.[2]

Schorsing[bewerken]

Voor deelname aan de Europese Kampioenschappen in Brussel op 23 augustus 1950 moesten alle atletes een geslachtskeuring ondergaan. De IAAF had deze keuring verplicht gesteld. Ook Dillema is daarvoor opgeroepen. De Nederlandse dames ondergingen op 8 juli een gynaecologisch onderzoek in het Westeinde Ziekenhuis in Den Haag. De Friezin weigerde dit onderzoek te ondergaan. In de notulen van de bestuursvergadering van de KNAU (8 juli 1950) staat letterlijk: 'F. Dillema heeft afgeschreven voor de keuring. Tonnis de Vries zal indien nodig contact met haar opnemen'.[1] We weten niet of Dillema - na overleg met het Friese bestuurslid Tonnis de Vries - alsnog gekeurd is in Den Haag. Op 13 juli 1950 vertrok Dillema met het Nederlands team naar Frankrijk voor een internationale atletiekwedstrijd. Een telegram van het bestuur bereikt Dillema te laat.[4] Dillema was al onderweg. Op het station van Rotterdam werd ze uit de trein gehaald en is haar verteld, dat ze niet aan wedstrijden mocht deelnemen omdat ze in de woorden van Dillema 'geen meid was'. Ze werd nadien voor het leven geschorst, officieel als gevolg van een medische conditie. Het Nederlandse record op de 200 m van 24,1 s, dat Dillema op het moment van haar schorsing in handen had, werd uit de boeken geschrapt. Op de dag van de schorsing heeft de KNAU Puck Brouwer opgeroepen om Foekje te vervangen in Frankrijk. Dillema zelf reisde mogelijk in verwarring terug naar Burum. Na deze schok dook ze een jaar lang onder in haar huis. Dillema hervatte haar beroep als hulp in de huishouding en gaf op vrijwillige basis sportles in Burum. Ze bleef de rest van haar leven weigeren om over de affaire te praten.

Excuus[bewerken]

Kort na haar overlijden erkende de KNAU Foekjes persoonlijke record op de 200 m.[5] In een persoonlijk gesprek met een tantezegger van Dillema heeft de Atletiekunie bij monde van directeur Rien van Haperen haar verontschuldigingen aangeboden voor de manier waarop Dillema na de schorsing aan haar lot is overgelaten.[6]

DNA-onderzoek[bewerken]

De documentaire van Andere Tijden Sport van 20 juli 2008 presenteerde een onderzoek naar DNA uit nagelaten huidcellen uit Foekjes kleding.[7] De documentaire beantwoordde de vraag of Dillema man of vrouw was. Het DNA is onderzocht bij de afdeling Forensische Moleculaire Biologie van het Erasmus MC. In het DNA werd een Y-chromosoom aangetoond. Een Y-chromosoom is zeer uitzonderlijk voor vrouwen. Verder was bijzonder dat de verhouding X:Y in de huidcellen volgens moleculair bioloog Anton Grootegoed varieerde van 1:1 tot 1:4.[8] Professor Grootegoed concludeerde dat ondanks het Y-chromosoom Dillema op grond van uiterlijk en gedrag een vrouw was.[9]
In een publicatie over dit onderzoek[10] stellen de auteurs vast dat er sprake was van een verstoorde geslachtontwikkeling - disorder of sexual development. De auteurs veronderstellen dat Dillema een genetisch mozaïek van 46,XX (genotype vrouw) en 46,XY (genotype man) was. Na een bevruchting met een Y-chromosoom zouden door foutjes in de eerste celdelingen - non-disjunctie - cellen zijn gevormd, eerst een cel XXY en bij latere celdeling mogelijk met twee X-chromosomen (XX) en cellen met een X- en een Y-chromosoom (XY). Beide typen cellen komen dan na de geboorte naast elkaar voor, als een mozaïek in het gehele lichaam. De verdeling van de XX- en XY-cellen in de geslachtsklieren bepaalt de vorming van vrouwelijke of mannelijke geslachtsklieren (ovaria of testes). Zijn er veel XY-cellen, dan zullen de geslachtsklieren zich ontwikkelen tot testes. Zijn er veel XX-cellen, dan ontstaan ovaria. Bij een bepaalde verhouding aan XX- en XY-cellen kan er ook testisweefsel in de ovaria gevormd worden. Dat testisweefsel kan geen zaadcellen aanmaken, maar wel het geslachtshormoon testosteron. Niet lang na haar schorsing is Foekje Dillema volgens haar familie in het grootste geheim geholpen aan haar klieren in het Academisch Ziekenhuis in Groningen.[11]

Afgekeurd[bewerken]

In tegenstelling tot het DNA-onderzoek heeft Dillema's biograaf Max Dohle de vraag beantwoord waarom Dillema is geschorst. Dohle veronderstelde dat er een Y-chromosoom in het spel was, hetgeen later door het DNA-onderzoek werd bevestigd. Zowel de Stichting Atletiek Erfgoed als Max Dohle komen daarom tot de conclusie, dat Dillema is afgekeurd en vervolgens geschorst vanwege een verstoorde geslachtsontwikkeling (interseksconditie) als gevolg van het Y-chromosoom [11]. Foekje was volgens de KNAU niet volledig vrouw, ze had mannelijke geslachtskenmerken. Doelstelling van de geslachtskeuring was niet alleen om mannen uit de vrouwencompetitie te weren, maar ook om de toen zogenoemde 'hermafrodieten' uit de competitie te nemen[12]. Foekje zou met andere woorden voor de EK in Brussel niet in staat zijn geweest het vereiste 'sex certificate' te overleggen. De visie dat sommige atleten samen met het bestuur van de KNAU een vooropgezet plan hadden om Dillema uit te schakelen,[2] wijzen zowel de stichting als haar biograaf af. Beide zijn van mening dat het Bestuur van de KNAU de richtlijnen van de IAAF heeft gevolgd. Dillema is naar de maatstaven van 1950 geschorst. Deze maatstaven zijn pas in 2011 herzien door de IAAF en het IOC (zie hiervoor het lemma geslachtstest). De geslachtstesten werden vooral vanaf deze eeuw als mensonterend en discriminerend afgewezen. In de vorige eeuw zijn tientallen sportvrouwen zoals Foekje Dillema geschorst. Aanleiding voor de aanpassingen van de geslachtskeuringen was de zaak van de Zuid-Afrikaanse 800-meterloopster Caster Semenya.

Bronnen, noten en/of referenties
  • Heere, A. en Kappenburg, B. (2000) 1870 – 2000, 130 jaar atletiek in Nederland, Groenevelt b.v. ISBN 90 90 12867 0
  • Kooman, K. (2003) Een koningin met mannenbenen, L.J. Veen ISBN 90 204 0820 8
  • Bemd, G.J. van den (2008) Dillema-mysterie ontrafeld, Erasmus MC - Monitor, jrg. 2008, nr. 4, p. 5
  • Dohle, M. (2008) Het verwoeste leven van Foekje Dillema: de grootste tragedie uit de Nederlandse sportgeschiedenis, Arbeiderspers, ISBN 9789029566872
  • Dohle, M. (2008) KNAU in 1950: "Foekje is een kween." Amsterdam, De Sportwereld, jrg 2008 nr. 50-51, pagina 29 e.v.
  • Ballantyne KN, Kayser M, Grootegoed JA, Mei 2011, Sex and gender issues in competitive sports: investigation of a historical case leads to a new viewpoint', British Journal of Sports Medicine, doi:10.1136/bjsm.2010.082552, bjsm.bmj.com
  • Kooman, K. (2012) Fanny Blankers-Koen - De huisvrouw die kon vliegen, uitg. De Boekenmakers ISBN 978-94-91426-07-0
  • De Waarheid 14 juli 1950.

  1. a b Fanny Blankers-Koen - De huisvrouw die kon vliegen door Kees Kooman, bron: zie hierboven
  2. a b c d e f Een koningin met mannenbenen door Kees Kooman, bron: zie hierboven
  3. Uit Langs het graf van tante Foekje door Kees Kooman (2008), gepubliceerd in Runner’s World nr. 6, uitgegeven door WP Sport Media te Amsterdam
  4. De waarheid 14 juli 1950
  5. Postuum eerherstel Foekje Dillema, NOS Teletekst, 13 december 2007.
  6. Eerherstel Foekje Dillema, website Atletiekunie, 13 dec. 2007
  7. Andere Tijden Sport, Foekje Dillema
  8. Foekje was een vrouw NOS, 20 juli 2008
  9. DNA-test: atlete Foekje Dillema was vrouw, NRC Handelsblad, 21 juli 2008
  10. Ballantyne KN, Kayser M, Grootegoed JA, Mei 2011, "Sex and gender issues in competitive sports: investigation of a historical case leads to a new viewpoint", British Journal of Sports Medicine, doi:10.1136/bjsm.2010.082552 (bjsm.bmj.com)
  11. a b Het verwoeste leven van Foekje Dillema: de grootste tragedie uit de Nederlandse sportgeschiedenis door Max Dohle (2008), bron: zie hierboven
  12. KNAU in 1950: "Foekje is een kween." door Max Dohle (2008), bron: zie hierboven

Externe links