Zonnewende

Stand van de Aardas tijdens de zonnewende op het noordelijk halfrond. De zon bereikt hier haar hoogste punt. Ten noorden van de noordpoolcirkel wordt het op deze dag niet donker.

Datum en tijd van Zonnewende en Equinox
De tijden vallen in een gewoon jaar ongeveer zes uur later dan in het vorige jaar en in een schrikkeljaar weer 18 uur eerder. De tijden in de tabel zijn in UTC. In Nederland en België vallen de tijden 's winters een uur later en 's zomers twee uur later.

jaar		Equinox maart			Zomerwende juni			Equinox september			Winterwende december
		dag	tijd		dag	tijd		dag	tijd		dag	tijd
2002		20	19:16		21	13:24		23	04:55		22	01:14
2003		21	01:00		21	19:10		23	10:47		22	07:04
2004		20	06:49		21	00:57		22	16:30		21	12:42
2005		20	12:33		21	06:46		22	22:23		21	18:35
2006		20	18:26		21	12:26		23	04:03		22	00:22
2007		21	00:07		21	18:06		23	09:51		22	06:08
2008		20	05:48		20	23:59		22	15:44		21	12:04
2009		20	11:44		21	05:45		22	21:18		21	17:47
2010		20	17:32		21	11:28		23	03:09		21	23:38
2011		20	23:21		21	17:16		23	09:04		22	05:30
2012		20	05:14		20	23:09		22	14:49		21	11:11
2013		20	11:02		21	05:04		22	20:44		21	17:11
2014		20	16:57		21	10:51		23	02:29		21	23:03
2015		20	22:45		21	16:38		23	08:20		22	04:48
2016		20	04:30		20	22:34		22	14:21		21	10:44
2017		20	10:28		21	04:24		22	20:02		21	16:28

De zonnewende (Latijn: solstitium oftewel zonnestilstand) is de gebeurtenis waarbij de zon, vanaf de aarde gezien, de noordelijkste of zuidelijkste positie bereikt. Op aarde wordt deze positie gemarkeerd door de beide keerkringen.

Naarmate de zon zich schijnbaar beweegt in de richting van de noordelijke keerkring, worden de dagen op het noordelijk halfrond langer en op het zuidelijk halfrond juist korter. Wanneer de zon zich schijnbaar naar de zuidelijke keerkring beweegt, is dit andersom. De zonnewende is het moment waarop de zon precies boven de noorder- of Kreeftskeerkring dan wel zuider- of Steenbokskeerkring staat.

Het middelpunt tussen beide punten wordt bereikt als de zon precies loodrecht boven de evenaar staat. Er is dan sprake van een equinox of nachtevening. Dag en nacht zijn dan overal op aarde even lang.

Zomer- en winterwende

De schijnbare beweging van de aarde gezien vanaf de zon met de zonnewendes en seizoenen. De aardrotatie is voor de overzichtelijkheid buiten beschouwing gelaten en vervangen door elke dag een momentopname op 30° oosterlengte.

Er kunnen een zomerwende en een winterwende worden onderscheiden. Op het noordelijk halfrond heten ze respectievelijk juniwende en decemberwende, op het zuidelijk halfrond is dat andersom.

De wendes zijn overal op aarde op hetzelfde moment. We geven daarom het tijdstip in UTC.

• De juniwende is op 21 juni, maar soms (in een schrikkeljaar) op 20 juni kort voor middernacht.
• De decemberwende is op 21 december, maar in de een of twee jaren voorafgaande aan een schrikkeljaar op 22 december.
• De zomerwende of midzomer (Latijn: solstitium aestivum) luidt het begin in van de zomer. De dag is dan het langst.
• De winterwende of midwinter (Latijn: solstitium brumalis), luidt het begin van de winter in. De dag is dan het kortst.

Rond de winterwende komt de zon niet meer boven de horizon ten noorden van de noordpoolcirkel, respectievelijk ten zuiden van de zuidpoolcirkel. Hoe meer men richting de polen gaat, hoe meer dagen per jaar dit het geval is.

Folklore

Van een aantal schriftloze culturen weten we, dat men het verschijnsel van de zonnewende kende en mogelijk zeer van belang achtte (bijv. Stonehenge en het Goseck observatorium). Mogelijk vierde men ook toen al feesten tijdens beide gebeurtenissen. Deze feesten spelen in diverse moderne culturen nog steeds een rol.

Midwinterse lichtfeesten en verband met Kerstmis

Al duizenden jaren wordt de winterwende in vele culturen op het noordelijk halfrond als feest gevierd, omdat dit solstitium het moment bepaalt waarop het licht na een periode van duisternis en verwijdering, als het ware rechtsomkeert maakt en de dagen weer gaandeweg beginnen te lengen. Daarom ging het feest rond de winterwende veelal gepaard met het maken van veel licht in al haar gedaanten: lampen, kaarsen, vuur. Soms werd een brandend wiel of rad gebruikt, dat ook de zon symboliseerde. Het midwinterse lichtfeest stond onder meer bekend als Yule of Joelfeest.

De datum voor het christelijke feest van Kerstmis - 25 december - gaat wellicht terug op de datum van de winterzonnewende in de oude Romeinse kalender. Sinds de vierde eeuw werd op die dag het feest van Sol Invictus, de Onoverwinnelijke Zon gevierd. Het christendom heeft die datum vermoedelijk overgenomen omdat Christus met de zon werd geassocieerd.

In Zweden, Noorwegen, Denemarken, Finland en IJsland wordt nog altijd het Luciafeest (een lichtfeest) gevierd.

Ook op het zuidelijk halfrond zijn midwinterse lichtfeesten bekend, zoals het Inti Raymi.

Bij de Romeinen vierde men op 21 december de saturnaliën.

• 

  Inti Raymi, festival van de zon aan het begin van het jaar tijdens wintersolstitium, 1615

• 

  Inti Raymi in Cuzco, 2005

• 

  Het joelblok wordt gehaald voor de viering van het Joelfeest, 1832

Midzomer

Zie ook Midzomerfeest

Stonehenge, het neolithische monument op de vlakten van Salisbury in de Engelse graafschap Wiltshire: Ieder jaar op 21 juni verschijnen de eerste stralen van de opkomende zon hier, gezien vanuit de steencirkel, precies vanachter de reusachtige "Heel Stone".

In de Saksische traditie en onder aanhangers van hedendaagse natuurreligies zoals Wicca, Paganisme en hekserij wordt op de dag van het zomersolstitium, 21 juni, het Lithafeest gevierd als tegenhanger van het midwinterse Joelfeest of Yule. Afhankelijk van landstreek en/of precieze geloofsovertuiging staat het Lithafeest met name in het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Scandinavië ook wel bekend als Feill-Sheathain (Iers), Jani, Alban Hefin, Juhannus (Fins), Midsommarafton (Zweeds) of Saint John's Eve (Engels). Ook in Nederland is het feest (of nacht van) van Sint Jan (24 juni) bekend.

In Litouwen wordt Joninės gevierd tijdens midzomer, dit werd in het verleden onder andere op de Raganų kalnas (heksenheuvel) gevierd. In Rusland kent met Иван-Купала en in Polen Noc Kupały of Noc Świętojańska. In Letland viert men Jāņi.

• 

  Midsummer Ghost Festival, Keelung, Taiwan

• 

  Midzomerpaal of meiboom in Finland

• 

  Midzomer vreugdevuur in Denemarken

• 

  Dansen rond het vuur tijdens Jāņi

• 

  Viering van Joninės in Vepriai

• 

  Vuurdans met poi, Ivan Kupala nacht

Bepaling van de dag van de zonnewende

Deze opnamen van de NASA tonen duidelijk het verschil in de hoeveelheden teruggekaatst zonlicht op het noordelijk en het zuidelijk halfrond ten tijde van de winterwende (boven) en de zomerwende (onder). Lichtere kleuren duiden op méér reflectie.

De richting van zonsopkomst en zonsondergang tijdens de winterzonnewende, het Goseck observatorium is ouder dan Stonehenge

Zonsopkomst op 22 december 2007, foto genomen vanuit het Observatorium Robert Morris in Flevoland

Voordat klokken en kalenders bestonden konden mensen in de prehistorie de dag van de zonnewende bepalen. Zij kenden niet de noorder- en zuiderkeerkring, maar zagen wel elke dag de zon een baan langs de hemel beschrijven. Elke dag komt de zon op een ander punt aan de horizon op, en gaat zij op een ander punt onder. Ook is de maximale hoogte die de zon bereikt aan de hemel op elke dag anders. Als het zomer gaat worden, gaat de zon steeds noordelijker op- en onder, en komt zij ook rond het middaguur steeds hoger aan de hemel staan. Na de zonnewende van de zomer gaat ze weer terug.

Een zonnewende was vroeger te bepalen door het gebruiken van voorwerpen zoals stenen, stokken of bouwwerken, die bijvoorbeeld door hun schaduw elk jaar opnieuw het tijdstip van de zonnewende aangaven.

• 

  Observatorium in Japan

• 

  Nederzetting Nabta

• 

  schematische weergave van zon en schaduw op El Castillo

• 

witregel Paganisten trekken voor zomerwende naar Stonehenge In Groot-Brittannië is de verwelkoming van de zomerzon tijdens het solstitium van 21 juni uitgegroeid tot een traditioneel festijn waarvoor duizenden geïnteresseerden zich gedurende de nacht van 20 op 21 juni verzamelen rond het prehistorische steencirkel-monument Stonehenge op de Salisbury Plains, dichtbij het dorpje Amesbury, in de graafschap Wiltshire. Gelijkgestemden vieren er feest en maken muziek, neo-druïden, witte heksen, wichelroedelopers en aanhangers van natuurgodsdienst, sekten en aanverwante systemen van geloof, zoals ufo-fanaten en andere theoretici van de grenswetenschappen maken er jaarlijks hun opwachting om gezamenlijk getuige te kunnen zijn van de eerste zonsopgang na het solstitium. Alleen dán namelijk, komt de zon op van exact achter de zogenaamde Heel Stone, een onmiskenbare steenkolos in één van de tegenwoordig vrijwel niet meer herkenbare verre buitenringen van het monument en die volgens sommige theorieën een prominente rol heeft gespeeld. Voor velen bekend als het vaste ijkpunt dat nodig was om Stonehenge te kunnen gebruiken als calendarium, observatorium voor zon, maan en sterren, en als men geloof zou hechten aan de meest buitenissige bedenksels, zelfs als een soort computer avant la lettre. ■

Externe link

• (en) Over het wintersolstitium en religieuze verdraagzaamheid

WikiWoordenboek

Zoek zonnewende op in het WikiWoordenboek.