Pierre Bayle

Pierre Bayle

Pierre Bayle (Carla-Bayle, 18 november 1647 – Rotterdam, 28 december 1706) was een Frans theoloog, vrijdenker en wijsgeer die vooral gekend is voor zijn Dictionnaire historique et critique uit 1697. Hij hield zich voornamelijk bezig met het bestrijden van bijgeloof en vond dat niet te scheiden van geloof. In zijn tolerantie ging hij verder dan menigeen, ook ketters vielen daaronder. Bayle geldt als één van de belangrijkste voorlopers van de Verlichting.

Biografie

Hij werd geboren in Carla-le-Comte (later te zijner ere hernoemd tot Carla-Bayle), een dorpje aan de voet van de Pyreneën in de buurt van Pamiers (Ariège). Hij werd eerst opgeleid door zijn vader, een calvinistische dominee, later bezocht hij de academie van Puylaurens. In 1669 bezocht hij een jezuïtisch college in Toulouse. Na een maand bekeerde hij zich tot het rooms-katholieke geloof. Na zeventien maanden keerde hij echter toch terug tot het calvinisme en vluchtte in 1670 naar Genève. Frederik Graaf van Dohna liet hem zijn kinderen opvoeden. Daar kwam hij in aanraking met de leer van René Descartes. Onder de naam Bèle werkte hij enige jaren als tutor voor verschillende Parijse families. In 1675 werd hij benoemd in de leerstoel filosofie aan de Protestantse Academie van Sedan.

In 1681 werd deze academie van Sedan onderdrukt en opgeheven. Net hiervoor was Bayle naar de Nederlandse Republiek gevlucht, waar hij bijna onmiddellijk tot hoogleraar in de filosofie en geschiedenis benoemd aan de pas opgerichte Illustere School van Rotterdam, en op uitnodiging van Adriaen Paets.

Werken

Bayle schreef een groot aantal boeken. Hij richtte het populair-wetenschappelijke tijdschrift Nouvelles de la Republique des Lettres (1684-1687) op en bracht in 1697 de Dictionnaire historique et critique uit, dat als zijn hoofdwerk geldt. Daarin wijdde hij een lang lemma aan Baruch Spinoza. Ondanks herhaalde betuigingen aan de Waalse kerk was hij naar alle waarschijnlijkheid een deïst. Bayle pleitte voor religieuze tolerantie, voor een strikte scheiding tussen geloof en wetenschap en hield een pleidooi voor "deugdzame" atheïsten. In 1693 werd hij ontslagen door toedoen van de fanatieke calvinist Pierre Jurieu, die samen met hem uit Frankrijk was gevlucht. Zijn werk werd omschreven als rampzalig en ontoelaatbaar; hij kreeg geen pensioen en mocht geen privélessen meer geven. De filosoof van Rotterdam stierf zonder dat iemand daarbij aanwezig was, slechts een cryptisch briefje achterlatend, zonder enige christelijke gevoelens.

Erfenis

In Rotterdam wordt sinds 1990 de Pierre Bayle-lezing gehouden en de Radboud Universiteit van Nijmegen kent het Pierre Bayle-instituut. Volgens de Engelse historicus Jonathan Israel, die op 10 december 2004 de Pierre Bayle-lezing hield, zijn ideeën van Bayle over tolerantie en religie nog steeds actueel.

Externe links

• De Pierre Bayle Stichting
• (en) http://www.lett.unipmn.it/~mori/bayle/
• (en) Pierre Bayle, Stanford Encyclopedia of Philosophy

Literatuur

• (fr) Bost, Hubert, Un 'Intellectuel' avant la lettre: le journaliste Pierre Bayle (1647-1706). L'actualité religieuse dans les novelles de la république des lettres (1684-1687) (Amsterdam en Maarssen 1994).
• (fr) Bots, J.A.H., 'Le Dictionaire de Pierre Bayle: magasin et protocole de la république des lettres' in: idem ed., Critique, savoir et érudition à la veille des lumières: le Dictionaire historique et critique de Pierre Bayle (Amsterdam 1996) 205-216.
• (nl) Idem, Republiek der letteren: ideaal en werkelijkheid (Amsterdam 1977).
• (nl) Hazard, Paul, De crisis in het Europese denken. Europa op de drempel van de Verlichting 1680-1715 (Amsterdam 1990). Oorspronkelijke titel: La crise de la conscience européenne (Parijs, Boivin 1935).
• (nl) Ignatieff, Michael, De republiek der letteren: toen en thans (Rotterdam en Baarn 1991).
• (en) Israel, Jonathan, Radical Enlightenment: Philosophy and the making of modernity 1650-1715 (Oxford 2001).
• (fr) Labrousse, Elisabeth, Pierre Bayle et l'instrument critique (Wenen 1965).
• (fr) Idem, Pierre Bayle. Tome I. Du pays de Foix a la cite d'Erasme. (Den Haag 1963).
• (fr) Idem, Pierre Bayle tome II. Hétérodoxie et rigorisme (Den Haag 1964).
• (nl) Lieshout, H.H.M. van, Van boek tot bibliotheek. De wordingsgeschiedenis van de Dictionnaire Historique et Critique van Pierre Bayle (1689-1706) (Grave 1992).
• (en) Tinsley, Barbara Sher, Pierre Bayle's reformation. Conscience and criticism on the eve of the enlightenment (Selinsgrove en Londen 2001).