Sociaal-Democratische Arbeiderspartij

Gedenkplaat SDAP 1894 in de gevel van restaurant De Atlas, Ossenmarkt 9 te Zwolle, alwaar de SDAP werd opgericht.

Verkiezingsposter van de SDAP voor Landelijke verkiezingen, 1918 (Albert Hahn sr.)

De Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) was een sociaaldemocratische Nederlandse politieke partij tussen 1894 en 1946.

De SDAP werd op 26 augustus 1894 opgericht in 't lokaal Atlas aan de Ossenmarkt 9 te Zwolle als alternatief voor de Sociaal-Democratische Bond (SDB) van Domela Nieuwenhuis. Tot de 12 oprichters (de "twaalf apostelen" genoemd) behoorden Pieter Jelles Troelstra, Jan Schaper en Willem Vliegen.

In 1946 ging de SDAP samen met de Vrijzinnig Democratische Bond en de Christelijk-Democratische Unie op in de fusiepartij Partij van de Arbeid.

Geschiedenis

In 1897 veroverden de sociaaldemocraten voor het eerst twee zetels in de Tweede Kamer. De partij sloot zich aan bij de Tweede Internationale, de overkoepelende organisatie van socialistische partijen in Europa. Uitgangspunt was een democratisch streven naar een socialistische maatschappij, waarin de belangrijkste industrieën en de winning van delfstoffen aan de staat toebehoorden.

Aanvankelijk had de partij zowel een reformistische als een orthodox-marxistische vleugel. In 1909 splitste deze laatste zich af onder de naam Sociaal-Democratische Partij (SDP). De naam sociaaldemocratie werd toen nog door beide soorten socialisten gevoerd. In 1919 werd de naam SDP vervangen door Communistische Partij Holland (CPH) en op haar beurt werd deze in 1935 veranderd in Communistische Partij Nederland (CPN).

Verder streed de SDAP voor algemeen kiesrecht en sociale wetten, zoals het staatspensioen. De invoering van het algemeen kiesrecht in 1917 bezorgde de SDAP grote zetelwinst. Nadat in Rusland in 1917 de Oktoberrevolutie had plaatsgevonden en het ook in Duitsland onrustig werd, meende Troelstra in 1918 dat ook in Nederland de tijd voor revolutie was gekomen. Zijn revolutiepoging werd een grote mislukking.

Troelstra werd in 1925 als partijleider opgevolgd door Johan Willem Albarda. In de jaren dertig ontstond een toenadering tussen de SDAP en de andere partijen, mede doordat de SDAP het streven naar algehele ontwapening opgaf. In de gemeente Amsterdam leverde de SDAP al langere tijd wethouders (onder andere Monne de Miranda en Floor Wibaut) en vanaf 1939 nam de partij met twee ministers (Albarda en Jan van den Tempel) deel aan het kabinet-De Geer II.

In de Tweede Wereldoorlog werd de SDAP en de aan de partij gelieerde krant Het Volk door de Duitse bezetter verboden. De Haagse oud-wethouder en latere minister-president Willem Drees speelde een belangrijke rol in het clandestiene overleg tussen de verschillende partijen over de naoorlogse politiek. De krant Het Volk werd na 1945 voortgezet als dagblad Het Vrije Volk.

De Partij van de Arbeid ontstond in 1946 uit een fusie van de SDAP, de Vrijzinnig Democratische Bond en de Christelijk-Democratische Unie (CDU).

Vertegenwoordiging in Tweede Kamer van sociaal-democratische, socialistische en communistische partijen, tot 1945

Naam partij	1888	1891	1894	1897	1901	1905	1909	1913	1917	1918	1922	1925	1929	1933	1937
SDB	1
SDAP				2	6	6	7	18	15	22	20	24	24	22	23
SDP/CPH/CPN										2	2	1	2	4	3
SP										1
RSP/RSAP														1
Totaal	100	100	100	100	100	100	100	100	100	100	100	100	100	100	100

Trivia

• Al snel na de oprichting in 1894 kreeg de SDAP de bijnaam "Schoolmeesters-, Dominees- en Advocaten-Partij", waarmee de spanning werd aangesneden tussen een intellectueel partijkader en een volkse achterban.
• De bovenzaal van restaurant De Atlas (de oprichtingsplek van de SDAP) werd in 2012 naar Willem Drees vernoemd.

Bekende leden

• Carel Steven Adama van Scheltema
• Johan Brautigam
• Willem Drees
• Leendert Antonie Donker
• Jan Egberts Eleveld
• Suze Groeneweg
• Jan Hendrik Frederik Grönloh
• Jacob Israël de Haan
• Kornelis ter Laan
• Monne de Miranda
• Hendrik Spiekman, medeoprichter van de SDAP
• Pieter Lodewijk Tak
• Jan Tinbergen
• Pieter Jelles Troelstra, medeoprichter van de SDAP
• Willem Vliegen
• Koos Vorrink
• Floor Wibaut
• Herman Heijermans

	Nederlandse socialistische, communistische en sociaaldemocratische partijen
Sociaal-Democratische Bond / Socialistenbond (1881-1900) · Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (1894-1946) · Sociaal-Democratische Partij / Communistische Partij Holland / Communistische Partij Nederland (1909-1991) · Socialistische Partij (1918-1928) · Revolutionair-Socialistische Partij (1929-1935) · Onafhankelijke Socialistische Partij (1932-1935) · Revolutionair-Socialistische Arbeiderspartij (1935-1940) · Pacifistisch Socialistische Partij (1957-1991) · Democratisch Socialisten '70 (1970-1983) Partij van de Arbeid (1946-heden) · Socialistische Partij (1971–heden) · GroenLinks (1991-heden)

	Partij van de Arbeid
Vertegenwoordigers/bestuurders: Eerste Kamerleden · Tweede Kamerleden · Bewindslieden Partijleiders: Willem Drees · Jaap Burger · Anne Vondeling · Joop den Uyl · Wim Kok · Ad Melkert · Wouter Bos · Job Cohen · Diederik Samsom Partijorganisatie: Arbeiders Jeugd Centrale · Evert Vermeer Stichting · Jonge Socialisten in de PvdA · Rood · Rooie Vrouwen in de PvdA · Wiardi Beckman Stichting (Socialisme & Democratie) Stromingen: Nieuw Links · Niet Nix Socialistische Zuil: Nederlands Verbond van Vakverenigingen · VARA · Het Vrije Volk · Groene Kruis Voorgangers: Sociaal-Democratische Arbeiderspartij · Vrijzinnig Democratische Bond · Christelijk-Democratische Unie · Doorbraak · Nederlandse Volksbeweging

Bronnen, noten en/of referenties referenties: Drank en Spijslokaal de Atlas, alwaar de SDAP werd opgericht voetnoten:

Mediabestanden

Zie de categorie SDAP van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.