Xerxes I

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Xerxes I
519 - 465 v.Chr.
"Xerxes, Koning van Perzië" door Guillaume Rouillé (1553)
"Xerxes, Koning van Perzië" door Guillaume Rouillé (1553)
Sjahansjah van Perzië (Achaemeniden)
Periode 485 - 465 v.Chr.
Voorganger Darius I
Opvolger Artaxerxes I
Farao van Egypte (27e Dynastie)
Periode 485 - 465 v.Chr.
Voorganger Darius I
Opvolger Artaxerxes I
Vader Darius I
Moeder Atossa

Xerxes I (Perzisch: خشایارشا) was koning van het Perzische Rijk van 485 - 465 v.Chr. tijdens de dynastie van de Achaemeniden. Xerxes (Ξέρξης) is de Griekse versie van zijn naam; in Ester, een van de feestrollen uit de Bijbel, wordt hij Ahasveros genoemd. Zijn eerste vrouw wordt Vasthi genoemd; Griekse bronnen noemen daarnaast koningin Amestris.

Jeugd en troonsbestijging[bewerken]

Xerxes I afgebeeld in Persepolis, staand achter de troon van zijn vader, Darius I

Xerxes was de zoon van Darius I en Atossa uit het huis van de Achaemeniden. Voordat Xerxes in de tweede helft van november 485 v. Chr. op de troon kwam, was hij jarenlang onderkoning geweest in Babylon en zijn ervaring daar maakte hem tot een kundig bestuurder. In de, merendeels op Griekse bronnen gebaseerde, geschiedschrijving wordt hij vaak als zwakkeling voorgesteld, die door de eunuchen van het hof werd gedomineerd, hoewel een auteur als Herodotus van Halicarnassus Xerxes ook een zekere koninklijke grandeur niet ontzegt.

Zoals in het oude Nabije Oosten gebruikelijk ging de troonsbestijging vergezeld met opstanden. In de eerste plaats was daar Bactrië, vanwaaruit zijn broer Ariamenes een revolte lijkt te hebben georganiseerd. Deze werd op een onbekend moment aan het begin van Xerxes' regering onderdrukt. Zijn broer mocht het leven behouden nadat hij Xerxes in het openbaar erkend had.

Een opstand in Egypte leidde mogelijk tot moeilijkheden in Jeruzalem. Xerxes maakte echter persoonlijk een eind aan de Egyptische opstand in 481 v. Chr.

Meer zekerheid is er over de opstand in Babylonië, die gedateerd kan worden in 482 v.Chr.. In de zomer eiste Bel-shimani de troon van Babylon op, en een maand later voegde Shamash-eriba zich bij hem. Volgens Herodotus werd de satraap Zopyrus bij deze opstand gedood; deze man wordt echter niet genoemd in het rijke spijkerschriftmateriaal. Uiteindelijk werd de opstand in bloed gesmoord. Dat het merendeel der archieven abrupt ten einde komt, bewijst de hardhandigheid van het optreden.[1]

Griekse oorlog[bewerken]

Xerxes laat de Hellespont geselen, omdat deze zich niet aan hem onderwerpt.

Hoewel Xerxes Ionië, de door Griekse kolonisten bewoonde kust van Klein-Azië, al onder zijn gezag had, was zijn vader er in de Eerste Perzische Oorlog niet in geslaagd om Griekenland zelf te onderwerpen. Xerxes trok in 480 v.Chr. met een leger door Klein-Azië naar de streek rond Troje, waar hij de Hellespont overbrugde en overstak. Dit markeerde het begin van de Tweede Perzische Oorlog.

De Grieken besloten dat het Perzische leger alleen op de landengte van Korinthe tegen te houden zou zijn en trokken daar inderhaast hun legers samen. Zo trok Xerxes door Thessalië naar het zuiden en kreeg overal aarde en water aangeboden (een teken van onderwerping), behalve van het kleine Plataeae en Thespiae. De oorlog leek zo goed als gewonnen.

Bij de bergpas van Thermopylae, nog ten noorden van Athene, kwam echter de eerste onaangename verrassing. Ongeveer 4.000 Grieken onder Leonidas hielden langer stand dan voorzien, al werden ze uiteindelijk na verraad onder de voet gelopen. Hetzelfde gold voor Artemisium, waar de Griekse vloot onverwacht lang stand hield. (Hoewel Herodotus duidelijk laat merken dat de Grieken het zwaar te verduren kregen, werd de driedaagse zeeslag later beschouwd als Griekse overwinning.)

Eind september werd Athene ingenomen en geplunderd, maar op de 29e werd de Perzische vloot verslagen ten westen van Athene in de zeeslag bij Salamis. Omdat het enorme Perzische leger nu niet meer voldoende kon worden bevoorraad - daarvoor was een transportvloot noodzakelijk - trok Xerxes zijn troepen terug. Met de buit uit Athene kon Xerxes zijn gezicht redden en als triomfator terugkeren.

Xerxes keerde dus terug naar Sardis in Klein-Azië. Een onbeantwoorde vraag is waarom hij zijn vloot, die nog altijd zeer talrijk was en kon worden opgekalefaterd, ontbond en veel troepen terugtrok. De slagen bij Thermopylae, Artemisium en Salamis, hoezeer die ook tot de verbeelding van het nageslacht hebben gesproken, waren namelijk niet strategisch doorslaggevend. De recentelijk herhaalde hypothese dat hij de troepen nodig had om een opstand te onderdrukken[2][3] is inmiddels op chronologische gronden weerlegd.

Toch vormden deze confrontaties ter zee en te land een keerpunt in de oorlog. De Griekse stadstaten spraken namelijk af het niet langer alleen op te nemen tegen de Perzen, maar een gezamenlijk leger op te bouwen. Xerxes I had een van zijn bevelhebbers, Mardonius, de leiding gegeven over het veroverde gebied, en deze probeerde nu met diplomatieke middelen uit de impasse te komen. Mardonius verzocht via Alexander I van Macedonië de Atheners om een wapenstilstand. Dezen verwierpen dit aanbod en kregen hulp van de Spartanen. Wat volgde was de slag bij Plataeae (479 v. Chr) die, onder het bevel van Pausanias I (opvolger van de bij Thermopylae gesneuvelde koning Leonidas), werd gewonnen door de Grieken. Mardonius werd hierbij gedood. Korte tijd later vielen de Grieken de resten van de Perzische vloot aan op het Ionische schiereiland Mycale, doodden alle Perzen en vernietigden wat restte van de Perzische vloot.

Latere regering[bewerken]

De Perzische archieven geven weinig informatie over de tijd na 484 v.Chr.. Wat duidelijk is, is dat er grootschalige bouwprojecten plaatsvonden, onder meer in Persepolis.

Volgens Griekse bronnen ging het na de nederlaag tegen de Grieken bergafwaarts met Xerxes. Hij zou zijn interesse voor de politiek hebben verloren, zou in allerlei liefdesperikelen verstrikt zijn geraakt en liet het bestuur over aan de eunuch Aspamitres. Het is moeilijk uit te maken wat waar is van deze beweringen.

Het Bijbelboek Esther stelt dat Xerxes ("Ahasveros") de controle over zijn hof verloor: de voorname hoveling Haman zou in 473 v.Chr. hebben voorgenomen alle Joden uit te roeien. Door een interventie van koningin Esther liep het uiteindelijk goed af voor de Joden, en heel slecht voor Haman. De Joden herdenken dit nog altijd als het Poeriemfeest.

De Grieken gingen in deze jaren in de aanval. Athene nam de leiding en Cimon zeilde in 466 v.Chr. naar Carië om de kust van Klein-Azië onder Atheense invloed te brengen. Bij de monding van de Eurymedon werden de Perzen opnieuw verslagen en dat kostte Xerxes vrijwel al zijn voormalige Griekse onderdanen.

Het jaar daarop werd Xerxes in zijn slaapkamer vermoord door de bevelhebber van zijn lijfwacht Artabanus en Aspamitres. Ook de kroonprins Darius werd door Artebanus uit de weg geruimd. Hij probeerde tevens Darius' jongere broer Artaxerxes te doden maar deze wist zich te verdedigen en Artabanus te doden. Zo werd Artaxerxes koning van Perzië.

Literatuur[bewerken]

  • Pierre Briant, Historie de l' empire Perse. De Cyrus a Alexandre (1996 Paris)
  • Peter Green, The Greco-Persian wars (1996, Berkeley)

Externe links[bewerken]

Voetnoten[bewerken]

  1. C. Waarzeggers, 'The Babylonian Revolts Against Xerxes and the "End of Archives"' in: Archiv für Orientforschung 50 (2003/2004), 150-173.
  2. Tom Holland, Persian Fire (2005), waarin hij niet aangeeft wat zijn bron is
  3. P. Briant, La date des révoltes Babyloniennes contre Xerxès in: Studia Iranica 21 (1992) 7-20. Uit het onderzoek van Waerzeggers (zie boven) blijkt dat dit niet juist kan zijn.
Voorganger:
Darius I
Koning van Perzië Opvolger:
Artaxerxes I
Voorganger:
Darius I
Farao van Egypte
27e Dynastie van Egypte
Opvolger:
Artaxerxes I
Achaemeniden: Cyrus · Cambyses · Smerdis · Darius I · Xerxes I · Artaxerxes I · Darius II · Artaxerxes II · Artaxerxes III · Darius III
Macedoniërs: Alexander de Grote · Philippos III Arridaios · Alexander IV
Seleuciden: Seleucus I Nicator · Antiochus I Soter · Antiochus II Theos · Seleucus II Callinicus · Seleucus III Ceraunus · Antiochus III de Grote · Seleucus IV Philopator · Antiochus IV Epiphanes
Parthen: Arsaces I · Arsaces II · Priapitius · Phraates I · Mithridates I de Grote · Phraates II · Artabanus I · Mithridates II de Grote · Gotarzes I · Orodes I · Sinatrukes · Phraates III · Mithridates III · Orodes II · Phraates IV · Tiridates II · Phraataces · Orodes III · Vonones I · Artabanus II · Tiridates III · Vardanes I · Gotarzes II · Sanabares · Vonones II · Vologases I · Vardanes II · Vologases II · Pacorus II · Artabanus III · Vologases III · Osroes I · Mithridates IV · Vologases IV · Osroes II · Vologases V · Vologases VI · Artabanus IV
Sassaniden: Ardashir · Sjapoer I · Hormazd I · Bahram I · Bahram II · Bahram III · Narses · Hormazd II · Sjapoer II · Ardashir II · Sjapoer III · Bahram IV · Yazdagird I · Bahram V · Yazdagird II · Hormazd III · Peroz · Valash · Kavad I · Zamasp · Khusro I · Hormazd IV · Khusro II · Bahram VI · Kavad II · Ardashir III · Boran · Hormazd V · Yazdagird III
Ghaznaviden: Alptigin · Sebük Tigin · Ismail · Mahmud · Mohammed · Mas'ud I
Il-kans: Hulagu · Abaka · Teguder · Arghun · Geikhatu · Baidu · Ghazan · Öljeitü · Abu Sa'id · Arpa · Musa · Mohammed
Timoeriden: Timoer Lenk · Pir Mohammed · Shahrukh Mirza · Abu'l-Qasim Bābar · Sjāh Mahmūd · Ibrāhim · Sultān Abu Sa’id Gūrgān · Yādgār Muhammad · Sultān Hussayn · Badi ul-Zamān · Muzaffar Hussayn
Safawiden: Ismail I · Tahmasp I · Ismail II · Mohammed Khodabanda · Abbas I · Safi · Abbas II · Suleiman I · Soltan Hoseyn I · Tahmasp II · Abbas III · Suleiman II · Ismail III
Afshariden: Nadir Sjah Afshar · Adil Sjah Afshar · Ebrahim Sjah Afshar · Shahrokh Sjah Afshar
Zand: Karim Khan · Mohammad Ali Khan · Abol Fath Khan · Sadiq Khan · Ali Murad Khan · Jafar Khan · Lotf Ali Khan
Kadjaren: Agha Mohammed Khan Kadjar · Fath'Ali Kadjar · Mohammad Sjah Kadjar · Ali · Hossein Ali Kadjar · Naser ed-Din Kadjar · Mozaffar ed-Din Kadjar · Mohammed Ali Kadjar · Soltan Ahmad Kadjar · Ali Reza Khan-e Kadjar · Nasir al-Mulk · Mohammed Hassan Mirza
Pahlavi: Reza Pahlavi · Mohammad Reza Pahlavi