Kerkschat

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Liturgisch vaatwerk in de schatkamer van de Sint-Gerlachuskerk in Houthem-Sint Gerlach
Liturgische gewaden in de Domschatzkammer van de Dom van Aken

Een kerkschat is een verzameling liturgische voorwerpen die toebehoort aan een bepaalde kerkgemeenschap, meestal een katholieke parochie. Sommige kerken bezitten een kerkschat die een dermate grote kunsthistorische waarde vertegenwoordigt, dat deze wordt tentoongesteld in een eigen museum, de schatkamer.

Onderdelen van de kerkschat[bewerken]

Een kerkschat kan onder andere de volgende voorwerpen bevatten:

Behalve deze direct aan de liturgie gerelateerde kerkelijke voorwerpen, bezitten veel oudere kerken meestal een verzameling kunst en kunstvoorwerpen, en in sommige gevallen belangrijke archeologische vondsten, die meestal niet tot de kerkschat worden gerekend, maar wel vaak in de kerkelijke schatkamer worden tentoongesteld.

Geschiedenis[bewerken]

17e-eeuws toningsformulier kerkschat Sint-Servaasbasiliek, Maastricht
Collectie kerkelijk zilver in museum Grand Curtius in Luik

In de middeleeuwen schonken vorsten en andere machthebbers vaak kostbare voorwerpen aan belangrijke kerken om deze machtige kerken aan zich te binden. Zo bezat de schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek ooit de zeer kostbare Einhardsboog, een geschenk van één van de belangrijkste edelen aan het hof van Karel de Grote. Het borstkruis van Sint-Servaas in dezelfde kerkschat is waarschijnlijk een geschenk van keizer Hendrik III.

Soms bevat een kerkschat ex voto's en andere schenkingen van vrome parochianen, waarmee dankbaarheid jegens God werd uitgedrukt voor bekomen gunsten. Rijkere families schonken vaak prachtige voorwerpen aan de parochie, bij voorbeeld kelken, monstransen, reliekhouders en kandelaars, in de hoop daarmee het eigen zieleheil zeker te stellen. Priesters ontvangen bij hun priesterwijding vaak een kelk, pateen, of ander liturgisch voorwerp, vaak een geschenk van de ouders. Wanneer de priester sterft, kunnen deze voorwerpen door schenking in de kerkschat worden opgenomen.

Vele liturgische voorwerpen zijn vervaardigd door in hun tijd beroemde vakmensen. Bekend zijn de Maaslandse edelsmeden uit de 12e en 13e eeuw, die enkele van de beroemdste reliekschrijnen en andere kerkelijke kunstschatten op hun naam hebben staan, onder anderen Reinier van Hoei, Hugo d'Oignies en Nicolaas van Verdun.

Bij de beeldenstormen in de 16e eeuw en bij de secularisatie van kapittels en kloosters in de Franse tijd zijn veel kerkelijke schatten verloren gegaan. Veel gouden en zilveren voorwerpen werden omgesmolten omdat de kerkelijke instellingen hoge oorlogschattingen kregen opgelegd (voordat ze werden opgeheven). Andere voorwerpen werden verkocht en kwamen in particuliere en openbare collecties terecht. Musea met belangrijke verzamelingen kerkelijke kunstvoorwerpen zijn: het Rijksmuseum in Amsterdam, het Museum Catharijneconvent in Utrecht, de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel, het Grand Curtius in Luik, het Kunstgewerbemuseum in Berlijn, het Germanisches Nationalmuseum in Neurenberg, het Musée national du Moyen Âge in Parijs, de Vaticaanse Musea in Vaticaanstad, het British Museum en het Victoria and Albert Museum in Londen, The Cloisters in New York City, het Walters Art Museum in Baltimore en het Cleveland Museum of Art in Cleveland.

Hedendaagse functie[bewerken]

Tegenwoordig worden de meest kostbare voorwerpen uit een kerkschat, vanwege hun kwetsbaarheid en kunsthistorische waarde, nog maar zelden gebruikt. Veel stukken zijn te duur om te verzekeren en worden in goed beveiligde schatkamers of kluizen bewaard. In sommige gevallen behoren die kerkelijke schatkamers tot de belangrijkste musea in een stad of regio.

Andere voorwerpen hebben hun liturgische functie behouden. Na de zogenaamde tweede beeldenstorm (sinds het einde van de jaren 1960) nam het gebruik van sommige liturgische voorwerpen af. Zo worden reliekschrijnen en monstransen in Nederland en Vlaanderen relatief weinig opgesteld, maar ze zijn gewijd erfgoed en worden hier en daar terug in ere hersteld.

Kerkelijke schatkamers[bewerken]

Nederland[bewerken]

België[bewerken]

Duitsland[bewerken]

Elders[bewerken]