Schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Schatkamer Sint-Servaasbasiliek)
Ga naar: navigatie, zoeken
Schatkamer Sint-Servaasbasiliek
StServatius-Treasury1.jpg
Opgericht vóór 1070
Locatie Keizer Karelplein 6, Maastricht
Type museum van religieuze kunstvoorwerpen, textilia, archeologische vondsten
Overig
Monumentstatus rijksmonument
Website www.sintservaas.nl
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

De Schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek is een museum van religieuze kunst en kunstvoorwerpen in de Basiliek van Sint-Servaas te Maastricht. De schatkamer bevat enkele voorwerpen van middeleeuwse edelsmeedkunst die tot de kostbaarste in Nederland behoren en is een belangrijke toeristische attractie in Maastricht.

Geschiedenis kerkschat[bewerken]

De kerkschat van de Sint-Servaaskerk is in de loop van vele eeuwen ontstaan. Een van de oudste, niet meer bestaande schatten is de zogenaamde Einhardsboog, een Karolingische reliekhouder in de vorm van een triomfboog met kruis, een geschenk van Einhard, biograaf van Karel de Grote en abt van het Sint-Servaasklooster. Waarschijnlijk was Einhard ook de schenker van de zogenaamde sleutel van Sint-Servaas.[1] In de 10e eeuw verdwenen enkele relikwieën van Sint-Servaas (onder andere zijn kromstaf) naar de door Hendrik de Vogelaar nieuw gestichte Sint-Servaaskerk in Quedlinburg. In 1039 schonk keizer Hendrik III het borstkruis, dat later bekend werd als het borstkruis van Sint-Servaas. Omstreeks 1070 was de kerk al zo rijk aan schatten, dat een kanunnik (de custos) met de zorg ervoor werd belast.

Reliekentoning vanaf de dwerggalerij (uit: Blokboek van St Servaas, ±1460)

In de late Middeleeuwen nam de omvang van de reliekenschat sterk toe. Tijdens de zevenjaarlijkse Heiligdomsvaarten werden de belangrijkste relieken van de kerk vanaf de dwerggalerij aan de verzamelde pelgrims op het Vrijthof getoond. Bij de reliekentoning luidden de kerkklokken en bliezen de pelgrims op hun hoorns. Vooral de toning van de drie "hemelse doeken" (doeken die volgens de traditie om het lichaam van de dode Servaas gewikkeld waren) trok pelgrims van heinde en ver.[2]

Bij de inname van de stad door de hertog van Parma in 1579 had de kerkschat erg te lijden van de plunderingen. De drie hemelse doeken gingen verloren en het borstbeeld van Sint-Servaas raakte zwaar beschadigd. Van 1634 tot 1654 werd de kerkschat uit veiligheidsoverwegingen overgebracht naar Luik. In 1677 stelde kapitteldeken Lipsen voor het eerst een gedetailleerde catalogus op. Na de inname van Maastricht door de Fransen in 1794 kreeg het kapittel van Sint-Servaas zware oorlogsschattingen opgelegd, waarbij een deel van de kerkschat werd omgesmolten in gouden en zilveren baren. Enkele belangrijke voorwerpen waren door de kanunniken in veiligheid gebracht, maar een deel daarvan is nooit teruggevonden of verdween naar buitenlandse musea en bibliotheken. Ook later in de 19e eeuw werden, vaak door onwetendheid, diverse kunsthistorisch waardevolle stukken verkocht aan verzamelaars (onder anderen aan prins Alexis Soltikoff en graaf Clément de Renesse-Breidbach)[3], waardoor voorwerpen uit de kerkschat van de Sint-Servaaskerk zich thans bevinden in de Koninklijke Bibliotheek[4] in Den Haag, de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis[5] te Brussel, het Louvre[6] en het Petit Palais[7] in Parijs, de Alte Pinakothek[8] in München, het Kunstgewerbemuseum[9] in Berlijn, het Museum für Kunst und Gewerbe[10] in Hamburg, het Victoria and Albert Museum[11] in Londen en het Metropolitan Museum of Art[9] in New York. De huidige schat van de Sint-Servaasbasiliek, rijk als deze is, is om die reden slechts een fractie van wat het ooit was.

Een belangrijk keerpunt in de herwaardering van de kerkschat was de publicatie in 1872 van een studie door de Akense kanunnik Franz Bock en de Maastrichtse kapelaan Michaël Willemsen.[12] In de loop van de 20e eeuw verschenen diverse wetenschappelijke publicaties over (delen van) de kerkschat. Tegenwoordig behoort de schatkamer tot de belangrijkste toeristische attracties van Maastricht.[13]

Huisvesting[bewerken]

De dubbelkapel vanaf het Vrijthof
Plattegrond schatkamer: 1 Servatiana & borstbeeld; 2 Noodkist; 3 Archeologie; 4 Textilia; 5&6 Reliekhouders & liturgische voorwerpen

De schat van de Sint-Servaaskerk was in 1340 ondergebracht in een donkere, overwelfde ruimte in de zogenaamde dubbelkapel, waar de relieken in kasten werden bewaard. De dubbelkapel, ook wel kapittel- of stiftskapel genoemd, werd in de tweede helft van de 11e eeuw onder leiding van proost Humbertus gebouwd in het verlengde van de noordelijke transeptarm. De kapel met zware, vrijwel raamloze muren van kolenzandsteen was alleen toegankelijk vanuit de oostelijke kruisgang. De benedenverdieping van de dubbelkapel was in twee ruimtes verdeeld. Het voorste deel, meestal aangeduid als antiqua capella, werd gebruikt als grafkapel van proosten en dekens van het kapittel. De daarachter gelegen ruimte, het sacrarium inferior, lijkt door de eeuwen heen de vaste locatie van de schatkamer te zijn geweest. Dit wordt bevestigd door de laat-15e-eeuwse kapitelen in de kloostergang tegenover de ingang tot de dubbelkapel, waarop diverse kerkschatten zijn afgebeeld (onder andere de sleutel en het borstbeeld van Sint-Servaas en de hemelse doeken).[14]

In 1873 verhuisde de schatkamer naar de door Cuypers gerestaureerde voormalige kapittelschool in de westelijke kruisgang; in 1895 naar de even verderop gelegen voormalige refter, die vanaf dat moment werd aangeduid als 'heiligdommenkapel'. In 1930 werd de heiligdommenkapel met een extra ruimte aan de noordkant uitgebreid. Boven de voormalige ingang aan de westelijke kloostergang bevindt zich nog steeds een wandschildering uit de tijd van Cuypers. De deur zelf heeft een fraaie deurnaald in Luikse renaissancestijl.

Na restauratie van de historische dubbelkapel werd de schatkamer in 1982 verplaatst naar de oorspronkelijke locatie. De huidige schatkamer bevindt zich op de beide verdiepingen van de dubbelkapel, plus een extra zijruimte op elke etage. De ingang bevindt zich in de oostelijke kloostergang, die vanaf het Keizer Karelplein toegang biedt tot kerk en schatkamer. Via enkele treetjes naar beneden betreedt men de gewelfde ruimte van de benedenkapel, waar zich de kostbaarste schatten bevinden. De bovenkapel is bereikbaar via een trap in de zijruimte. In de voorruimte van de benedenkapel bevindt zich een trap naar de kelder, waar restanten van een ouder kerkgebouw zichtbaar zijn gemaakt.

Collecties[bewerken]

De schat van de Sint-Servaasbasiliek bestaat traditioneel uit vier afdelingen: 1. de Servatiana: delen van de schat die betrekking hebben op het leven van Sint-Servaas; 2. relieken en reliekhouders; 3. liturgische voorwerpen en 4. de textielschat. Het museum bezit tevens een collectie schilderijen, prenten en beeldhouwwerken, maar deze maken geen deel uit van de historische kerkschat. Tevens worden in een deel van de schatkamer archeologische vondsten tentoongesteld.

Servatiana[bewerken]

Detail van de pelgrimsstaf van Sint-Servaas (ivoor, 9e eeuw)

De voornaamste voorwerpen in de schatkamer die in verband worden gebracht met het leven van de heilige Servatius zijn:

  • de zogenaamde 'sleutel van Sint-Servaas': gegoten zilveren siersleutel uit begin 9e eeuw, vanaf de middeleeuwen het vaste attribuut van de heilige en kenteken van het kapittel;[15]
1rightarrow blue.svg Zie Sleutel van Sint-Servaas voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • het zogenaamde 'borstkruis van Sint-Servaas': houten reliekenkruis, gevat in goud en zilver en met email en edelstenen versierd, met een ivoren corpus, waarschijnlijk uit de eerste helft van de 11e eeuw;[16]
1rightarrow blue.svg Zie Borstkruis van Sint-Servaas voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • het draagaltaar van Sint-Servaas: reisaltaar bestaande uit serpentijnsteen met zilverbeslag (12e eeuw);[17]
  • de drinknap van Sint-Servaas: Romeins millifioriglas (1e eeuw), met bijbehorende zilveren ananasbeker (17e eeuw);[18]
  • de reiskelk en pateen van Sint-Servaas: zilveren beker en schaaltje (13e eeuw);[19]
  • de pelgrimsstaf van Sint-Servaas: houten staf met zilverbeslag en bewerkte ivoren kruk (9e eeuw);[20]
  • de kromstaf van Sint-Servaas: houten bisschopsstaf met krul van ivoor en zilver (12e eeuw). Deze verving de oorspronkelijke kromstaf, die in de 10e eeuw aan Quedlinburg was afgestaan;[21]
  • het zegel van Sint-Servaas: bewerkte bloedsteen in zilveren vatting (13e-15e eeuw).[22]

Relieken en reliekhouders[bewerken]

Overzicht reliekenafdeling
De Noodkist in de oude schatkamer, 1887

De voornaamste reliekhouders in de kerkschat, de Noodkist en het borstbeeld van Sint-Servaas, bevinden zich in de benedenkapel. De overige reliekhouders, waaronder het patriarchaal kruis, worden in de bovenkapel getoond. Hier bevindt zich een uitgebreide verzameling antropomorfe reliekhouders (in de vorm van hoofden, armen en voeten), ostensoria, tafelreliekhouders, ivoren reliekenkistjes, reliekhoorns en bewerkte struisvogeleieren en kokosnoten. De belangrijkste zijn:

  • de 'Noodkist': het rijk versierde reliekschrijn van Sint-Servaas, het pronkstuk van de schatkamer. Oorspronkelijk bevatte de kist de relieken van Servatius en enkele andere Maastrichtse en Tongerse bisschoppen. De kist is van hout, bekleed met reliëfs van verguld koper. Het iconografisch programma van de reliëfs is ontleend aan het Nieuwe Testament. De vier bijbehorende pendanten bevinden zich tegenwoordig in een museum in Brussel;
1rightarrow blue.svg Zie Noodkist voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • het borstbeeld van Sint-Servaas: verguld zilveren reliekhouder in de vorm van een portretbuste, geschonken door de hertog van Parma na de inname van Maastricht in 1579, waarbij het oorspronkelijke borstbeeld grotendeels verloren ging. De acht bewerkte zilveren plaquettes met scènes uit het leven van de heilige, afkomstig van het oorspronkelijke beeld, bevinden zich in Hamburg. Een deel van de schedel van de heilige zou zich nog steeds in het beeld bevinden;
1rightarrow blue.svg Zie Borstbeeld van Sint-Servaas voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • Patriarchaal kruis: een 73 cm hoge zilveren patriarchaal kruis met relieken van het Heilig Kruis, waarvan de voet rond 1490 werd vervaardigd door de Maastrichtse zilversmid Meester Ulrich Peters. Het kruis zelf is waarschijnlijk ouder.
1rightarrow blue.svg Zie Patriarchaal kruis (Maastricht) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • Verder kunnen genoemd worden: enkele reliekdoosjes met emaille uit Limoges (12e/13e eeuw), een verzameling reliekhoorns en -kistjes van ivoor (13e/14e eeuw), een aantal runder- of oeroshoorns met zilverbeslag (14e/15e eeuw), een vijftal reliektafels van verguld koper (14e eeuw), drie zilveren reliekbustes van Johannes de Doper en van de heiligen Livinus en Lambertus (alle 14e eeuw), de zilveren reliekarm van de heilige Thomas (ca. 1450), een groot aantal 19e- en 20e-eeuwse koperen reliekhouders en een aantal bijzondere reliekhouders in de vorm van een struisvogel- of casuariusei (14e/15e eeuw) en een rijkversierde kokosnoot (17e eeuw).

Liturgische voorwerpen[bewerken]

Dit is het deel van de kerkschat dat het meest geleden heeft onder de secularisering tijdens de Franse tijd. Veel gouden en zilveren voorwerpen werden toen omgesmolten om aan de heffingen te voldoen, die aan het kapittel waren opgelegd. Toch zijn nog diverse voorwerpen uit de middeleeuwen bewaard gebleven, waaronder enkele zeer oude kruisen. De meeste kelken en monstransen dateren uit de baroktijd, waarbij een aantal voorwerpen van Maastrichtse makelij. Bijzonder is het feit dat de Lutherse kerk van Maastricht haar avondmaalzilver aan de schatkamer in bruikleen heeft gegeven.

Textielschat[bewerken]

Overzicht afdeling textilia

Ondanks het feit dat de drie hemelse doeken in 1579 verloren gingen, geldt de middeleeuwse textielschat van de Sint-Servaaskerk als één van de belangrijkste ter wereld.[23] Van 1989-1991 werd de schat kosteloos gerestaureerd, geconserveerd en gedocumenteerd door specialisten van de Zwitserse Abegg-Stiftung[24] in Riggisberg. In het deel van de bovenkapel waar de textielschat is tentoongesteld bevindt zich een plaquette waarop het bestuur van de basiliek en de schatkamer hun erkentelijkheid uitdrukken. Dit gedeelte van de schatkamer is deels verduisterd om de kwetsbare stoffen te beschermen. Tot de topstukken behoren de zogenaamde albe van Sint-Servaas (afkomstig uit de Noodkist)[25] en het kleed van Monulfus.[26] Verder tal van vroeg-middeleeuwse zijden stoffragmenten uit Constantinopel,[27] Egypte[28] en Centraal-Azië[29] en diverse middeleeuwse stoffen uit het Maas-Rijngebied,[30] Spanje,[31] Italië[32] en het Midden-Oosten.[33]

Kunstcollectie[bewerken]

De kunstcollectie van de Schatkamer van Sint-Servaas bestaat uit een bescheiden verzameling schilderijen, etsen en gravures, boeken met illuminaties, houtsnijwerk, stenen beelden, ivoorkunst, emaillekunst en edelsmeedkunst. Een waardevol schilderij van het Vera Icon van een onbekende 15e-eeuwse schilder, verdween in de Franse tijd uit de schatkamer en bevindt zich thans in de Alte Pinakothek in München.[34] De collectie in de schatkamer vormt in feite één geheel met de schilderijen en beelden, die zich elders in de kerk bevinden.

Archeologie[bewerken]

Opgravingskelder dubbelkapel

In 1981-'82 vonden archeologische opgravingen plaats onder de dubbelkapel (de huidige schatkamer). Onder de vloer van het op de begane grond gelegen Sacrarium inferior werden graven van proosten en kanunniken gevonden. Het oudste grafschrift dateerde uit 1296. Tevens werd muurwerk ontdekt van wat aanvankelijk een 12-hoekige centraalbouw leek.[35] Later bleek dit muurwerk te behoren tot de laat-10e of vroeg-11e-eeuwse kerk, waarvan de transepten veelhoekige beëindigingen hadden.[36] Resten van deze opgravingen zijn in de kelder van de dubbelkapel te bezichtigen, toegankelijk via een trap vanuit de schatkamer. Ook bevindt zich in de schatkamer een verzameling archeologische vondsten, die afkomstig zijn uit andere delen van de kerk of de onmiddellijke omgeving. Een belangrijke vondst uit de jaren 1980 bleek het grafkruis van Humbertus, dat een betrouwbare bron is voor de bouwgeschiedenis van de kerk. Humbertus stierf in 1086 en kreeg het loden grafkruis met uitgebreide tekst mee in zijn graftombe, midden in de kerk. Humbertus was proost van het St-Lambertuskapittel in Luik en van het St-Servaaskapittel in Maastricht. Onder zijn bewind werd onder andere de dubbelkapel gebouwd.

Door ruimtegebrek is een deel van de archeologische vondsten, waaronder een fragment van een Romeinse sarcofaag, een viertal vroegchristelijke grafstenen, enkele Frankische sarcofagen, bouwfragmenten van de Merovingische en Karolingische kerk, een 11e-eeuwse cenotaaf en brokstukken van een gotisch doksaal, ondergebracht in een lapidarium in de oostcrypte van de kerk. Enkele grotere bouwfragmenten en grafkruisen bevinden zich langs de muren van de pandhof.

1rightarrow blue.svg Zie Vroegchristelijke grafstenen in de Sint-Servaasbasiliek, Cenotaaf van Monulfus en Gondulfus en Doksaal Sint-Servaasbasiliek voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Trivia[bewerken]

  • Volgens de 11e-eeuwse Franse Benedictijn en schrijver van de Servaaslegende Jocundus, ontvreemde de latere koningin Gerberga van Saksen bij een bezoek aan de Sint-Servaaskerk een fraai kleed uit de kerkschat. Jocundus had klaarblijkelijk een hekel aan Gerberga, want hij stelde haar ook verantwoordelijk voor het opstoken van haar man Giselbert II tegen haar broer Otto de Grote, wat uiteindelijk leidde tot de ondergang van Giselbert.[37]
  • In 1614 bood de 22-jarige Fransman Jacques de Bruneau de schatkamer een gouden ketting aan, waarbij hij als tegenprestatie een bijdrage in zijn levensonderhoud vroeg. De beherende kapelaan bood hem 128 gulden. Nog diezelfde dag werd ontdekt dat de ketting van minderwaardig metaal was. De Bruneau werd opgepakt, veroordeeld, aan de schandpaal gezet, gegeseld en gebrandmerkt en daarna de stad uitgezet.[38]
  • Volgens een hardnekkig gerucht zou al sinds het Beleg van Maastricht (1579) ergens in of rondom de Sint-Servaaskerk een schat begraven zijn. Van 1810-16 ondernam de schatgraver Willem Heck talloze pogingen om deze schat op te graven. Uit het feit dat Heck in 1820 berooid stierf, kan worden afgeleid dat hij niets gevonden heeft.[39]
  • Bezoekers van de website TripAdvisor classificeerden de kerk en schatkamer van Sint-Servaas als de beste van 43 Maastrichtse attracties. TripAdvisor verleende de kerk en schatkamer in 2014 het Certificaat van uitmuntendheid.[40]

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]