Keizer Karelplein (Maastricht)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Keizer Karelplein
Maastricht st servatiuskirche.jpg
Geografische informatie
Locatie       Maastricht
Wijk Binnenstad (Maastricht)
Lengte ca. 75 m
Breedte ca. 15-35 m
Algemene informatie
Genoemd naar Karel de Grote
Naam sinds 1903
Bestrating kasseien, lichtgrijze natuursteen
Bebouwing 9 rijksmonumenten, waaronder de Sint-Servaasbasiliek
Portaal  Portaalicoon   Maastricht
Keizer Karelplein met ommuurde Maternushof (links) en noordportaal Sint-Servaaskerk. Aquarel Philippe van Gulpen, ca.1839
Garnizoenspaardenstal of 'ziekenstal', naast de Poort van Leuth. Aquarel Jules Lefebvre, ca.1860

Het Keizer Karelplein is een plein in het centrum van Maastricht.

Ligging[bewerken]

Het plein ligt enigszins achteraf bij een zij-ingang van de Sint-Servaasbasiliek en bestaat eigenlijk uit twee pleintjes met een stuk straat ertussen, in het verlengde van de Oude Tweebergenpoort. Het westelijk pleindeel, bij het noordportaal van de kerk, is min of meer vierkant van vorm; het oostelijk deel, grenzend aan het Vrijthof, is driehoekig. Ten westen van de Sint-Servaaskruisgang ligt het semi-openbare pleintje Maternushof, dat eveneens tot het Keizer Karelplein gerekend wordt.

Geschiedenis[bewerken]

Westelijk deel[bewerken]

De huidige benaming Keizer Karelplein dateert uit 1903. Voorheen stond deze plek bekend onder namen als Oude Brusselsepoort, Sint-Servaaspanhuis, Aan den Ancker of Aan den Sleutel. De weg leidde naar een van de drukste stadspoorten van Maastricht: de Tweebergenpoort (vanaf de 14e eeuw als westelijke toegangspoort vervangen door de Brusselsepoort). Vanouds hoorde dit gebied bij de immuniteit van het rijksvrije kapittel van Sint-Servaas. In de omgeving lagen diverse kanunnikenhuizen en enkele economiegebouwen.

Tegenover het noordelijk toegangsportaal van de kerk lagen de paardenstallen van de proosdij en het kapittel. Hier stonden ook de paarden van de rijproosten, de kanunniken die waren aangesteld om de orde te handhaven in de elf banken van Sint-Servaas en daar onder meer de pacht en tiendheffingen inden. Na de opheffing van het kapittel door de Fransen in 1795 werden de stallen in gebruik genomen door het garnizoen, dat er zijn zieke paarden onderbracht.

In 1919 werd vóór het noordwestportaal van de Sint-Servaas een beeld van het Heilig Hart van Jezus op een hoge, klokvormige sokkel geplaatst. In 1981 werd het Heilig Hartbeeld verwijderd omdat het in de weg stond bij de restauratie van de kerk, aanvankelijk met de bedoeling het later te laten terugkeren op dezelfde plek. In 1984 verhuisde het beeld echter naar de Algemene Begraafplaats Tongerseweg. Op het Keizer Karelplein werd in 1991 de Sint-Servaasfontein geplaatst, die voorheen op het Vrijthof had gestaan.

Oostelijk deel[bewerken]

Op de hoek van het Vrijthof, waar thans de Groote Sociëteit ligt, lag vroeger het panhuis, de bierbrouwerij van het kapittel. Daarnaast lag de herberg In den Sleutel (waar thans de Maternushof ligt). Het is niet duidelijk in hoeverre de kanunniken zelf betrokken waren bij het uitbaten van deze herberg, die binnen de 'claustrale singel' of 'byvanck' (het immuniteitsgebied) lag.[1]

In 1909 werd bij de geboorte van prinses Juliana een lindeboom geplant voor het voormalige refugiehuis de Poort van Leuth. De smeedijzeren omheining rondom deze Julianaboom is in Art Nouveau-stijl. Dit deel van het plein, dat voorheen werd aangeduid als Aan den Ancker (vernoemd naar de herberg Het Ancker), werd bij die gelegenheid omgedoopt tot Julianaplein. Van 1942-44, tijdens de Duitse bezetting, was het plein vernoemd naar Willem van Gulik, proost van Sint-Servaas en een van de helden van de Guldensporenslag. In 1970 werd de naam Julianaplein geschrapt omdat er na de annexatie van Borgharen verwarring zou kunnen ontstaan met de daar aanwezige Julianastraat. Het naamloze pleintje werd vervolgens bij het Keizer Karelplein gevoegd.

Architectuur en bezienswaardigheden[bewerken]

Aan het Keizer Karelplein liggen 9 rijksmonumenten, waarvan de Sint-Servaasbasiliek het belangrijkste is. Het gotische noordportaal van de kerk werd tijdens de restauratie van 1870-90 door architect Pierre Cuypers vernieuwd en van neogotisch beeldhouwwerk voorzien. Ook de naastgelegen, in 1990 sterk verbouwde kosterswoning is door Cuypers ontworpen. Aan de andere kant van het Noordportaal ligt een 18e-eeuws 'tuinhuisje', dat waarschijnlijk dienstdeed als portiersloge.

De Maternushof geeft toegang tot de noordelijke arm van de kloostergang en de zogenaamde kanunnikenkelder van Sint-Servaas, de wijnkelder van het kapittel. Delen hiervan zijn overblijfsels van het oorspronkelijke romaanse klooster uit de 11e of 12e eeuw. Aan de Maternushof liggen verder enkele eenvoudige 18e- en 19e-eeuwse gebouwen.

Bijzonder is het stadspaleisje op Keizer Karelplein 8, een voormalige kanunnikenwoning, bestaande uit een hoofdgebouw en twee zijvleugels. De daartussen liggende voorhof is vanaf de straat toegankelijk via een ijzeren hek met stenen pijlers.

Op nummer 19 van het voormalige Julianaplein, thans Keizer Karelplein, ligt de Poort van Leuth, een refugiehuis van de heren van Leut, voor het eerst genoemd in 1551. Het gebouw is thans in gebruik door de Maastricht Graduate School of Governance van de Universiteit Maastricht. De muurankers aan de gesloten gevel vormen het jaartal 1626. Achter de poort bevinden zich twee gebouwen in Maaslandse Renaissancestijl. Naast het refugiehuis stond vroeger het Statenhuis, dat in 1914 werd vervangen door het hoofdpostkantoor van architect Granpré Molière.

Op de plek van het Heilig Hartbeeld staat tegenwoordig de Sint-Servaasfontein, een groot achthoekig, koperen bassin bekleed met platen van basaltlava, ontworpen door de architect Alphons Boosten. Hierop is een bronzen beeld geplaatst van Sint Servaas uit 1934 van de Maastrichtse kunstenaar Charles Vos. De fontein stond van 1934 tot 1991 op het Vrijthof.[2] Op het plein bevindt zich verder een granieten herinneringsplaat van Dries Engelen met bronzen reliëfs en letters, waarop de namen staan van de uit Maastricht afkomstige militairen, die tijdens de Tweede Wereldoorlog bij de uitoefening van hun functie om het leven kwamen.[3]

Trivia[bewerken]

  • Op de Maquette van Maastricht, die een zeer nauwkeurig beeld geeft van Maastricht rond 1750, ontbreekt een deel van de bebouwing van het Keizer Karelplein (onder andere de Maternushof). De reden hiervan is onduidelijk.
  • Het beeld van het Heilig Hart, dat in 1919 op het Keizer Karelplein werd onthuld, was het resultaat van een inzamelingsactie na een bezoek in 1916 van een Zuid-Amerikaanse pater, die in opdracht van paus Pius X overal in katholiek Europa de devotie tot het Heilig Hart predikte. Het beeld werd vervaardigd door Joseph Cuypers, de zoon van Pierre Cuypers, die er naar verluidt model voor zou hebben gestaan. De plaatsing op het Keizer Karelplein werd door de Rijkscommissie voor de Monumenten scherp veroordeeld.[4]
  • Van 1981 tot 1991 was het Keizer Karelplein de bouwplaats voor de restauratie van de Sint-Servaaskerk. Ruim 10 jaar lang was het plein bedekt met betonplaten en omheind met bouwhekken. Eind 1991 werd het plein heringericht.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, voetnoten en referenties[bewerken]