Stokstraat (Maastricht)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Stokstraat
Zuidelijk deel Stokstraat
Zuidelijk deel Stokstraat
Geografische informatie
Locatie       Maastricht
Wijk Binnenstad
Begin Maastrichter Brugstraat
Eind Graanmarkt
Lengte ca 200 m (incl. Kleine Stokstraat)
Breedte ca 4-5 m
Algemene informatie
Bestrating kasseien
Bebouwing 45 rijksmonumenten; winkels
Portaal  Portaalicoon   Maastricht

De Stokstraat is de belangrijkste straat van het Stokstraatkwartier, een oude buurt in de binnenstad van Maastricht. De straat is bekend om haar historische uitstraling, haar vele monumenten en de luxe winkels. De Stokstraat is onderdeel van het voetgangersgebied van Maastricht.

Geschiedenis[bewerken]

Ontstaan en bloeitijd[bewerken]

De Stokstraat is niet, zoals soms wordt aangenomen, de oudste straat van Maastricht. Die eer is voorbehouden aan de Plankstraat en de Eksterstraat, de verbindingsstraten tussen de oost- en westpoort van het rond 333 gebouwde Romeinse castellum. Hoewel het grootste deel van de Stokstraat wel binnen het castrum lag, hebben archeologische opgravingen aangetoond dat verschillende bouwwerken uit de midden- en laat-Romeinse periode dwars over de huidige straat gebouwd waren.[1] In 1840 werd door stadsarchitect Mathieu Hermans onder een kelder van het pand Stokstraat 24 een Romeinse badinrichting gevonden. Deze bleek zich later voort te zetten onder het huidige plein Op de Thermen en maakte deel uit van de in 1964 geheel blootgelegde thermen uit de 2e en 3e eeuw. Van 1955 tot 1965 werden in de Stokstraat en omgeving diverse opgravingen verricht, die veel informatie over de geschiedenis van het gebied opleverden.[2]

Middeleeuwse funderingen

Waarschijnlijk werd al in een vroeg stadium in het castrum een kerk gebouwd, wellicht op de plek van een deels opgegraven Romeins heiligdom. Over deze eventuele voorloper(s) van de huidige Onze-Lieve-Vrouwekerk is echter niets bekend. Het oostkoor van de kerk dateert uit het derde kwart van de 12e eeuw, maar raakte in de loop der eeuwen sterk vervallen. Van 1886 tot 1916 vonden ingrijpende restauraties plaats onder leiding van de Roermondse architect P.J.H. Cuypers. Daarbij werden delen van de apsis wegens bouwvalligheid vrijwel vanaf de fundering opnieuw opgebouwd. De vervallen Barbaratoren en de geheel verdwenen noordelijke koortoren werden door Cuypers gereconstrueerd.

In de middeleeuwen was de Stokstraat een levendige straat waar veel handelaren woonden. Tegelijkertijd had de straat een dubieuze reputatie vanwege het grote aantal 'badstoven' (badhuizen die als bordeel fungeerden). Het eerste deel van de Stokstraat, officieel Kleine Stokstraat, heette in de 14e eeuw Bakkersstraat (Latijn: vicus pistorum) of Broodstraat (Latijn: platea panis). De oorsprong van de naam Stokstraat is onduidelijk.[3] In de 17e en 18e eeuw maakte de straat een bloeiperiode door en werden er diverse grote herenhuizen gebouwd met aan de binnenhoven huisjes voor de bedienden, bedrijfsgebouwen of stallen voor het vee.

Verpaupering en renovatie[bewerken]

De Stokstraat vóór de renovatie (ca. 1950)

In de 19e eeuw trokken ten tijde van de industriële revolutie veel bewoners van het platteland naar de stad in de hoop er werk te vinden in de nieuwe industrieën. De binnensteden van grote steden raakten daardoor overbevolkt. Ook in Maastricht, waar de industrialisatie al vroeg op gang was gekomen, was dat het geval. Aan het eind van de 19e eeuw trok de gegoede Maastrichtse burgerij weg uit de overvolle binnenstad naar ruim opgezette wijken, zoals het Villapark en de op de gesloopte vestingwerken aangelegde singels. In de Stokstraat en omliggende straten werden veel panden opgekocht door huisjesmelkers, die de 1- of 2-kamerwoningen verhuurden aan gezinnen met soms meer dan tien personen. Doordat de huiseigenaren vaak geen onderhoud pleegden, verpauperde de buurt zienderogen. Gaandeweg kwamen er steeds meer cafés en logementen. Tot ca. 1950 was het Stokstraatkwartier een buurt van voornamelijk arme mensen, met veel prostitutie, drankmisbruik en sociale problemen. De Stokstraat was een straat waar de gegoede burgerij met een grote boog omheen liep.

Zicht op Stokstraat dwars door gevels gestripte panden tijdens restauratie, 1966
Zicht vanaf Hotel Derlon op achterkant Stokstraat tijdens renovatie, 1967

Deze binnensteedse verpaupering was in Nederland en Europa niet uniek; hetzelfde fenomeen deed zich voor in veel andere industriesteden. In Maastricht greep de lokale overheid echter pas veel later in dan elders. Hoewel in 1901 de Woningwet was ingevoerd en de lokale overheden daarmee een taak bij de sociale woningbouw kregen toebedeeld, zou de grootschalige aanpak van het arbeidershuisvestingsprobleem in Maastricht nog bijna 50 jaar op zich laten wachten. Pas in 1949, enigszins vertraagd door de Tweede Wereldoorlog, kregen de saneringsplannen voor de binnenstad gestalte. Deze eerste plannen waren gericht op het Stokstraatkwartier, waar de misstanden het schrijnendst waren.[4] Van 1950 tot 1973 werd het Stokstraatkwartier - waaronder de Stokstraat - grondig gesaneerd en gerenoveerd. Door het verval waren de eens voorname panden vrijwel onherkenbaar geworden. Vrijwel alle panden in de straat werden opgeknapt, waarbij sommige in slechte staat verkerende panden eerst gesloopt en daarna heropgebouwd werden. In een enkel geval kreeg een gevel die elders in de stad was afgebroken een plek in de Stokstraat.

De renovatie van het Stokstraatkwartier was voor de tijd waarin het plan werd ontwikkeld bijzonder. In de jaren vijftig werden oude buurten zelden tot nooit gerestaureerd. Doorgaans werden ze met de grond gelijk gemaakt waarna er volgens een rationele aanpak nieuwbouwstraten met moderne flatwoningen verrezen. De gesaneerde buurten moesten licht, lucht en ruimte hebben. In het Stokstraatkwartier werd gepoogd het aanzicht aan de straatzijde zo veel mogelijk te behouden. De vele bouwsels in de achtertuinen en op binnenplaatsen werden gesloopt, zodat er toch meer licht, lucht en ruimte kwam.

De oorspronkelijke bewoners van het Stokstraatkwartier werden min of meer gedwongen te verhuizen, onder andere naar de woonschool De Ravelijn en de wijk Wittevrouwenveld, waar maatschappelijke instanties pogingen deden de als asociaal bestempelde bewoners 'herop te voeden'. Na de sanering van de Stokstraat keerden de voormalige bewoners niet terug, omdat zij de huren van de gerestaureerde huizen niet konden betalen. Volgens oud-bewoners is met de renovatie de ziel uit de Stokstraat verdwenen. Het Stokstraatkwartier mocht van het stadsbestuur geen volksbuurt meer zijn; de buurt moest een nieuw karakter krijgen: een winkel- en woonbuurt met allure.[5]

Na de renovatie had de Stokstraat het aanzien van een deftige straat, die vervolgens bestemd werd als uitbreiding van het kernwinkelgebied van Maastricht. Als vernieuwde winkelstraat was de Stokstraat niet meteen succesvol. Na de opening in 1973 waren er weliswaar relatief veel winkels, die zich richtten op het hogere marktsegment, maar een aantal daarvan verdween alweer snel bij gebrek aan klanten. Pas toen het economisch beter ging, met name in de jaren negentig, konden de chique winkels voldoende omzet behalen.[6] Thans geldt de straat als een van de meest exclusieve winkelstraten van Nederland. In recente jaren is het luxe winkelgebied uitgebreid naar de zijstraten van de Stokstraat en de Bredestraat.

Architectuur, bezienswaardigheden[bewerken]

Monumentale huizen[bewerken]

Aan de Stokstraat bevinden zich 45 rijksmonumenten, waarvan de meeste 17e- of 18e-eeuwse huizen zijn, gebouwd in de lokaal populaire stijl van de Maaslandse renaissance. Vanaf de 18e eeuw werd er meer naar Frankrijk gekeken en verrezen er gevels in Lodewijk XV- of Lodewijk XVI-stijl, waarbij soms de middeleeuwse kern van het huis gehandhaafd bleef.

Refugié van Sint-Gerlach: 13e-eeuws muurfragment

Een pand met een zeer oude kern is Stokstraat 55, de zogenaamde Refugie van Sint-Gerlach, een 13e-eeuws refugiehuis van het klooster van Sint-Gerlach (later verplaatst naar de Brusselsestraat). De voor- en achtergevel van het pand zijn 18e-eeuws, maar in de zijgevel bevinden zich restanten van de middeleeuwse woontoren. Het pand Stokstraat 43 heeft nog een poort uit de 15e eeuw.

Het huis In den Steenen Berg (Stokstraat 26-28) werd in 1669 gebouwd door de steenhouwer Stephanus Matto, wiens familie diverse huizen bezat in de straat. De voorgevel is geheel in hardsteen uitgevoerd in de stijl van de Maaslandse renaissance met gebeeldhouwde velden tussen de verdiepingen. Een deel hiervan, evenals de begane grond met kruisvensters is in de jaren 1965-69 teruggerestaureerd. Even verderop werd Stokstraat 32 in 1665 eveneens gebouwd in de stijl van de Maaslandse renaissance. Het pand heeft een fraaie krulgevel, waarvan de restauratie in 1966-68 evenmin volgens de opmetingen van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg is uitgevoerd. Deze vrijzinnige interpretaties bij de restauratie van historische panden in het Stokstraatkwartier waren geen uitzonderingen.[7]

Sommige 18e-eeuwse gevels zijn nog vrij traditioneel, zoals de voormalige herberg De Rode Poort (nr. 14) en het voormalige brouwerijhuis De Gulden Leeuw (nr. 53). Het huis De Sampson (nr. 24) was sinds 1710 eigendom van de stadstimmerman Bernard Cornelissen, die het pand vernieuwde. Het is een goed bewaard voorbeeld van een vroeg-18e-eeuws handelshuis, met een grote toegangspoort, een dakkapel met hijsinstallatie en op het achtererf een rosmolen. Later in de eeuw werden hier en daar traditionele gevels vervangen door gevels in Lodewijk XVI-stijl, zoals bij het pand Stokstraat 11, dat in 1790 door de beeldhouwer Reijnier Delcommune werd gerenoveerd. Het pand heeft een gevelsteen met de tekst Nous desiron la payx - 1790, waarschijnlijk refererend aan de Luikse Revolutie, die in de naburige stad voor veel beroering zorgde.

De Lodewijk-XVe of rococogevel van Stokstraat 17 is afkomstig van een pand in de Grote Staat, dat in 1929 moest wijken voor de nieuwbouw van Vroom en Dreesmann. De pui werd door de gemeente opgeslagen en in de jaren zestig hier herplaatst.[8]

Overige gebouwen[bewerken]

Het belangrijkste monument in de Stokstraat is de Basiliek van Onze Lieve Vrouw, waarvan de ingang zich aan het Onze Lieve Vrouweplein bevindt. Het oostkoor van de kerk ligt aan de Stokstraat, evenals het parochiehuis. De koorpartij is in de 12e eeuw gebouwd van kolenzandsteen in romaanse stijl en is rijk versierd met beeldhouwwerk. Het koor wordt geflankeerd door twee door Cuypers sterk gerestaureerde koortorens met een rombisch dak en een massief stenen spits. Een sierlijk smeedijzeren hek scheidt het kerkerf van de straat.

Het militaire wachthuis op de hoek van de Stokstraat en de Graanmarkt hoorde oorspronkelijk bij de Onze-Lieve-Vrouwepoort, een van de verdwenen stadspoorten van Maastricht. Het wachthuis werd in 1786 door Mathias Soiron ontworpen in neoclassicistische stijl. De Stokstraatgevel van Naamse steen was oorspronkelijk symmetrisch opgebouwd met in het midden een terugliggend portiek, dat bekroond wordt met een fronton, gedragen door drie rondbogen. In het tweede kwart van de 19e eeuw is het gebouw ingrijpend verbouwd, waarbij de gevel aan de Stokstraat werd ingekort met twee traveeën en de gevel aan de Graanmarkt dezelfde vormen kreeg.[9]

Een aantal panden in de Stokstraat lijken ouder dan ze zijn, doordat ze bij de renovatie van het Stokstraatkwartier in de jaren 1950 en 60 in historiserende trant werden vernieuwd. Dat geldt ook voor de winkelpassage aan de Maastrichter Smedenstraat (hoek Kleine Stokstraat), die er al eeuwen zo lijkt te hebben uitgezien. De entree naar de Kleine Stokstraat wordt aan de kant van de Maastrichter Brugstraat gemarkeerd door een modern winkel- en kantoorpand van Gerard Snelder uit 1962. Het pand heeft glazen vliesgevels en aluminium kozijnen. In 1992 heeft de architect Mathieu Bruls het gebouw op respectvolle wijze gerestaureerd en er een bijzondere ingangspartij aan toegevoegd.[10]

Beelden, gevelstenen[bewerken]

De romaanse bouwsculptuur van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek geniet grote faam. De buitenzijde van het koor is rijk gedecoreerd met gebeeldhouwde kapitelen, die echter veel te lijden hebben gehad van weer en wind. Een aantal zwaarbeschadigde kapitelen zijn rond 1900 door Cuypers' medewerkers vervangen.

In de Stokstraat bevinden zich een tiental gevelstenen. Fraaie exemplaren zijn onder andere te zien op de nrs. 11, 28, 37, 46 en 57.[11]

Het beeld Mestreechter Geis ("Maastrichter Geest") van Mari Andriessen uit 1962 op de hoek van de Stokstraat en Het Bat was een gift ter gelegenheid van het 25-jarig ambtsjubileum van burgemeester Michiels van Kessenich. Van het beeld wordt gezegd dat het is gebaseerd op een personage in Lou Maas' volksoperette Drei Mestreechtenere noa de maon ("Drie Maastrichtenaren naar de maan"), maar stelt in werkelijkheid een harlekijn voor. In de loop der tijd heeft het beeld voor veel Maastrichtenaren een emotionele betekenis gekregen, met name tijdens het Maastrichts carnaval. Aan de andere kant van de straat, op een muur bij de hoek met de Graanmarkt, staat het beeld Batteraof Pieke en ziene hoond Maoke, ook wel Pieke oet de Stokstraot genoemd. Het bronzen beeld van een zittende jongen en een hond van Nicolas van Ronkenstein uit 1996 is gebaseerd op een personage uit een serie romans over het leven in de Stokstraat van de Maastrichtse schrijver Bèr Hollewijn.

Trivia[bewerken]

  • De orgelbouwers Pereboom & Leijser waren in de 19e eeuw gevestigd op nummer 3052 (thans Stokstraat 57). De orgels van onder andere de Sint-Martinuskerk in Maastricht, de Sint-Laurentiuskerk in Voerendaal en de Mariakerk in Apeldoorn zijn hier ontstaan.
  • Een bekende figuur in de Stokstraat ten tijde van de renovatie was de franciscaner pater Castorius (1912-1989). Van 1941 tot 1969 gaf hij leiding aan het buurthuiswerk van de Onze-Lieve-Vrouweparochie en begeleidde in die functie veel bewoners bij hun (gedwongen) vertrek uit de buurt. Sinds 2012 bevindt zich in de Plankstraat een plaquette ter herinnering aan zijn inspanningen.[12]
  • Op de hoek van de Stokstraat en de Morenstraat ligt het café In de Moriaan, dat zich met een oppervlakte van 23 vierkante meter presenteert als het kleinste café van Nederland. Het meer dan 100 jaar oude café heeft een roemruchte geschiedenis met onder andere de uitbaatster Lang Lies.[13]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]