Servaas van Maastricht

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Sint-Servaas
bisschop van Tongeren, Bisschop van Maastricht
Reliekbuste Sint-Servaas (15e/16e eeuw)
Reliekbuste Sint-Servaas (15e/16e eeuw)
Geboren 4e eeuw te onbekend (mogelijk Armenië)
Gestorven 384(?) te Tongeren of Maastricht[1]
Verering Rooms-Katholieke Kerk
Oosters-orthodoxe kerken[2]
Schrijn Noodkist (Schatkamer Sint-Servaasbasiliek)
Naamdag 13 mei
Attributen Sint-Servaassleutel, bisschopsstaf, draak (onder zijn voeten)
Lijst van christelijke heiligen
Portaal  Portaalicoon   Christendom

Servaas van Maastricht, Servatius, Sarbatios of Aravatius, meestal aangeduid als Sint-Servaas of Sint-Servatius, zonder plaatsnaamtoevoeging (Groot-Armenië?, 4e eeuwTongeren of Maastricht, 384?), is de eerste, historisch verifieerbare bisschop in de Nederlanden. Volgens de overlevering zou hij de laatste bisschop van Tongeren en de eerste bisschop van Maastricht zijn geweest. Zijn graf bevindt zich volgens de traditie in de Sint-Servaascrypte in de naar hem genoemde Sint-Servaasbasiliek in Maastricht. Sint Servaas is de patroonheilige van Maastricht. Zijn feestdag is op 13 mei.

Geschiedenis[bewerken]

De feiten[bewerken]

Sint-Servaascrypte met vermoedelijk graf van Sint-Servaas (achter traliewerk)

Over het leven van Servaas is weinig met zekerheid bekend. De volgende 'feiten' zijn weliswaar gebaseerd op historische bronnen, maar de betrouwbaarheid van die bronnen staat niet altijd vast.[3]

  • In het jaar 342 of 343 zou een zekere bisschop Sarbatios de besluiten van het Concilie van Sardica (tegenwoordig Sofia, Bulgarije) tegen het Arianisme hebben ondersteund, waarmee hij zich schaarde aan de kant van de Trinitariërs, die uiteindelijk de overhand zouden krijgen in de westerse kerk. Of deze Sarbatios ook daadwerkelijk in Sardica aanwezig was, is niet duidelijk. Wel staat hij op een lijst van Gallische bisschoppen, die in 346 op het Concilie van Keulen de besluiten van Sardica onderschreven. Deze lijst is afkomstig van Athanasius van Alexandrië (ca. 295-373), een tijdgenoot van Servatius.[4]
  • In 350-353 zou Sarbatios door de tegenkeizer Magnentius op een missie naar keizer Constantius II zijn gestuurd, omdat Magnentius op die manier hoopte medekeizer te kunnen worden. Ook dit bericht is afkomstig van Athanasius van Alexandrië. Het wordt ondersteund door een 12e-eeuwse kroniekschrijver, die laat-antieke bronnen tot zijn beschikking had.[4]
  • In 359/360 was Servatio Tungrorum episcopus (bisschop Servatius van de Tungri) aanwezig op het Concilie van Rimini. Ook daar bestreed hij vol ijver het Arianisme. Deze mededeling is afkomstig van Sulpicius Severus (363-ca. 420/25), die dit feit enkele tientallen jaren na dato optekende.[4]
  • Hoewel Gregorius van Tours (ca. 538-594) ruim twee eeuwen na Servaas leefde, mag men ervan uitgaan dat hij in zijn tweede boek van de Historia Francorum (Historiarum libri decem, 576-580) en in zijn iets latere Liber in gloria confessorum (587) de toen gangbare verhalen over Sint-Servaas ("Aravatius") getrouw heeft weergegeven en dat men zich eind 6e eeuw herinnerde dat Servaas inderdaad te Maastricht was begraven, buiten het Romeinse castellum, op de grote begraafplaats langs de Romeinse heerweg naar Tongeren, waar bisschop Monulfus kort tevoren zijn magnum templum had gebouwd.
  • Het staat vast dat het christendom al vroeg geworteld was in Tongeren en Maastricht. Het lijkt onlogisch dat onbekende predikers in deze gewesten actief zouden zijn geweest, terwijl de overgeleverde naam van Servaas als fictie moet worden afgedaan. In 2008 zijn bij opgravingen in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek van Tongeren restanten van basilica's uit de laat-Romeinse, Merovingische en Karolingische tijd gevonden.[5] Bij opgravingen in de Sint-Servaaskerk in Maastricht zijn in de jaren 1980 in de onmiddellijke nabijheid van de Sint-Servaascrypte restanten van een laat-antiek bouwwerk gevonden, door archeoloog Titus Panhuysen omschreven als een cella memoriae.[6] In dezelfde kerk bevindt zich tevens een vijftal vroegchristelijke grafstenen, waarvan er zeker één uit de 5e eeuw dateert.

Vraagtekens[bewerken]

  • De link met de van oorsprong Oost-Romeinse kerkvader Sarbatios (Sardica, 343) lijkt op het eerste oog ver gezocht, maar de naam is zeldzaam en andere bisschoppen met deze naam zijn niet bekend. Ook maakt het voorkomen van de naam op de Keulse lijst van Gallische bisschoppen zijn identificatie met Servatius aannemelijker.[4]
  • De berichten van Gregorius van Tours over Sint-Servaas, een mengelmoes van historische feiten, pertinente onwaarheden en hagiografische verhalen, hebben de historiciteit van Sarbatios/Aravatius/Servaas geen goed gedaan. Ook de verkeerde schrijfwijze van de naam ("Aravatius"), de foutieve datering ("ten tijde van de Hunnen") en het weglaten van Servaas' deelname aan concilies ondermijnen zijn betrouwbaarheid.[noten 1]
  • De verplaatsing van de bisschopszetel van Tongeren naar Maastricht door Servaas wordt nauwelijks met historische feiten onderbouwd.[noten 2] Of hij de eerste bisschop van Maastricht was, is dus onzeker. Evenmin staat vast dat Servaas in Maastricht gemissioneerd heeft en daar de eerste kerk, de voorloper van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek, heeft gesticht. Er kan dus evenmin zonder meer gesteld worden dat Servaas de grondlegger van het christendom in Nederland is.
  • Recentelijk is de vraag opgeworpen of Servaas daadwerkelijk heeft bestaan. In de tijd dat bisschop Monulfus zijn templum magnum bouwde boven het vermeende graf van Servaas, probeerden diverse aristocratische elites in Gallië hun aanzien te vergroten door zich als het ware een heiligengraf toe te eigenen om door middel van zo'n cultusplaats hun eigen machtsstreven te rechtvaardigen.[7] De Servaaskerk is gebouwd op een Romeins grafveld, zoals archeologisch onderzoek heeft aangetoond.[8] Mogelijk volgde Monulfus opportunistisch de 'trend' en dichtte Servaas een plekje toe op dit grafveld om daar zijn magnum templum te bouwen. Daarbij handelde hij eerder als lid van een lokale aristocratische groep, dan als geestelijk leidsman.[9][10]

Een Armeense heilige?[bewerken]

De oudste vermelding dat Sint-Servaas uit Armenië afkomstig was, dateert pas uit de 11e eeuw, maar zou gebaseerd zijn op oudere, verloren gegane bronnen. Het koninkrijk Armenië was in de 4e eeuw een vazalstaat van het Romeinse Rijk en volgens de traditie in 401 het eerste land waar het christendom staatsgodsdienst werd. Op zich is het niet zo vreemd dat een geestelijke uit deze regio in het westen een leidinggevende positie kreeg. Andere bekende Armeniërs, die in het westen als heilige vereerd worden, zijn: Sint-Miniatus (ca. 250), Sint-Chrysolius (†303) en Sint-Blasius (†316).[11]

De maagschap van Sint Servaas. Geïllustreerd wordt de verwantschap van Servaas met Jezus. (Zuid-Nederlands paneel , ±1500, Schatkamer Sint-Servaasbasiliek)

De heiligverklaring van Servaas is lange tijd een heikele kwestie geweest. In de middeleeuwen was een heiligverklaring door de paus ongebruikelijk. Het gebeente van Sint-Servaas was al in de 6e eeuw door bisschop Monulfus 'verheven', wat in die tijd gelijkstond met een heiligverklaring. Zijn naamdag (13 mei) komt al in de 8e eeuw voor op de kalender van Willibrord en het martyrologium hieronymianum.[12]

In de 11e en 12e eeuw probeerde het kapittel van Sint-Servaas alsnog pauselijke heiligverklaring te verkrijgen. Daartoe werd alles in het werk gesteld om 'bewijzen' te verzamelen voor onder andere de stelling dat Sint-Servaas een achter-achterneef van Johannes de Doper en Jezus was (de zogenaamde Doctrina Trajectensium;[13] zie ook: Heilige Maagschap) en dat hij afkomstig was uit Armenië. Om die laatste stelling kracht bij te zetten werd op de Synode van Mainz in 1049, waar zowel de paus als de keizer aanwezig waren, een Griekse delegatie opgetrommeld, die dat kon aantonen. Toen dit niets uithaalde, gaf het kapittel (proost Humbertus?) omstreeks 1065 opdracht aan de geleerde Franse monnik Jocundus om een nieuw heiligenleven over Sint-Servaas te schrijven, de Actus Sancti Servatii.[14]

In 1330 werd de Sint-Servaasverering officieel ingesteld door de Orde der Dominicanen, nadat de heilige een aanslag op de synode in Keulen verhinderd zou hebben. In 1584 werd Servaas ingeschreven in het Martyrologium Romanum en in 1634 legaliseerde paus Urbanus VIII alle openbare heiligenvereringen ouder dan 100 jaar, waarmee ook Sint-Servaas officieel heilig verklaard was.[12]

Legenden[bewerken]

In de middeleeuwen ontstonden tal van legenden rondom de figuur van Servaas, soms verweven met historische feiten. De oudste vitae, de Vita antiquissima (late 8e eeuw) en de Gesta antiquiora (midden 9e eeuw), zijn in feite niet meer dan een herhaling van wat Gregorius van Tours over Servaas had weten te vertellen. Andere bekende hagiografieën zijn de Servatiuspreek van Radboud van Utrecht (ca. 900) en de Gesta episcoporum van Heriger van Lobbes (eind 10e eeuw). Deze laatste was de eerste die de vermeende verwantschap met Christus vermeldde, hoewel hij daar zelf niet in geloofde. De bekendste legende is het Leven van Sente Servas van Hendrik van Veldeke, die rond 1170 tot stand kwam, één van de oudste werken binnen de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Veldeke baseerde zich op zijn beurt op de vita van de 11e-eeuwse Franse priester Jocundus, die aan de bestaande Servaaslegende een lange reeks van wonderen had toegevoegd, zowel tijdens zijn leven als na zijn overlijden. Jocundus was ook de eerste die vermeldde dat Servaas in Armenië was geboren.[15]

De meeste legenden beschrijven wonderen, die in de loop der tijd aan Servaas waren toegeschreven. Deze wonderen hadden op hun beurt een grote invloed op de iconografie rondom de heilige (zie bijvoorbeeld het voetstuk van de reliekbuste van Sint-Servaas en de Noodkist, beide in de schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek, en het 13e-eeuwse beeld van de heilige in de kerk, dat vele honderden malen gekopieerd is). Ook werden steeds meer voorwerpen in bezit van de Servaaskerk toegeschreven aan de heilige, de zogenaamde Servatiana. In het 15e-eeuwse Blokboek van Sint Servaas (Koninklijke Bibliotheek in Brussel) zijn een aantal legendarische gebeurtenissen in het leven van Sint-Servaas afgebeeld:

Invloed[bewerken]

St.-Servaasprocessie in Maastricht, 1950

De verering van Sint-Servaas als heilige heeft een indrukwekkende religieuze, historische en artistieke erfenis opgeleverd.

In Maastricht en omgeving[bewerken]

Het veronderstelde graf van de heilige in de Sint-Servaascrypte is de plek waaromheen sinds de 6e eeuw geleidelijk het imposante Sint-Servaascomplex is ontstaan. Niet alleen de basiliek zelf, ook het klooster, de schatkamer, de voormalige proosdijgebouwen, de Sint-Janskerk, het Spaans Gouvernement en een dertigtal kanunnikenhuizen rond het Vrijthof , het Henric van Veldekeplein en het Keizer Karelplein zijn een direct gevolg van de verering van de heilige op deze plaats. In Maastricht herinneren verder nog namen als Sint Servaasbrug, Sint Servaasbolwerk, Sint-Servaasbron, Sint-Servaasfontein en Sint-Servaaskermis aan de beroemde stadgenoot. Servaas is al eeuwenlang de beschermheilige van de stad Maastricht. De stad was daardoor vanouds een belangrijke bedevaartstad. Eenmaal in de zeven jaar vindt er de Heiligdomsvaart plaats, een traditie uit de middeleeuwen. De 13e mei is er nog steeds een belangrijke feestdag, waarbij de Sint-Servaasprocessie door de stad trekt en de Sint-Servaaskermis op het Vrijthof staat. Servaas (Maastrichts: Servaos of Ser) was eeuwenlang een veel voorkomende doopnaam in Maastricht en omgeving.

Elders[bewerken]

Het in 1798 opgeheven Sint-Servaaskapittel had talrijke bezittingen in Nederland, België en Duitsland (onder andere landbouwgebieden in Belgisch Limburg en wijngaarden aan de Moezel en de Ahr). Het kapittel oefende ook de jurisdictie uit over complete dorpen (de zogenaamde elf banken van Sint-Servaas). Servaas is ook de patroonheilige van vele kerken in Nederland (onder andere Nunhem, Schijndel, Dinther, Lieshout), België (onder andere Luik, Grimbergen) en Duitsland (onder andere Quedlinburg, Siegburg). Meer dan 425 kerken verspreid over de hele wereld hebben een relikwie van Sint-Servaas of een beeld, schilderij of glas-in-loodraam van de heilige.[16] In de Franse regio Bretagne zijn verschillende plaatsen naar Sint-Servaas genoemd, bijvoorbeeld Saint-Servais (Côtes-d'Armor) en Saint-Servais (Finistère). In tal van plaatsen is er een rue St.-Servais, een Servatiusplatz of een Servaeshoeve te vinden. Utrecht heeft evenals Maastricht een Servaasbrug en een Servaasbolwerk.

Cultuurhistorische erfenis[bewerken]

Het leven van Servaas inspireerde de twaalfde-eeuwse dichter Hendrik van Veldeke tot het schrijven van de Sint-Servaaslegende, een van de eerste literaire geschriften in een vroege vorm van de Nederlandse taal.[17] Het Servaasofficie, bedoeld voor het hoogfeest van Sint-Servaas op 13 mei, werd waarschijnlijk al in de 10e eeuw gecomponeerd. De grote rijkdom aan beelden, schilderijen en kunstvoorwerpen in de schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek (met name de zogenaamde Servatiana), de Dom van Quedlinburg en vele andere kerken en musea in de hele wereld, getuigt van de inspiratie die Servaas is geweest voor kunstenaars door de eeuwen heen.

Trivia[bewerken]

  • Sint-Servaas is een van de IJsheiligen.
  • Sint-Servaas is het mikpunt in de oudste mop van Nederland (in de door Hendrik van Veldeke geschreven Servaaslegende).[18][19]

Externe links[bewerken]