Pantheon (Rome)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Pantheon
Pantheon
Pantheon
Locatie Marsveld
Voltooid 27 v.Chr.
In opdracht van Marcus Vipsanius Agrippa
Type bouwwerk tempel
Herbouwd 125
Locatie van het Pantheon (in rood)
Lijst van antieke bouwwerken in Rome
Portaal  Portaalicoon   Romeinse Rijk
Interieur Pantheon, geschilderd door Giovanni Paolo Pannini
Het oog of oculus in de koepel van het Pantheon
plattegrond

 het oorspronkelijke Pantheon

 Hadrianus' Pantheon

Het Pantheon is een antieke tempel in Rome uit de 2e eeuw n.Chr.

Het is een herbouw van een eerder pantheon op deze plaats die in 80 door brand werd verwoest. Pantheon (Grieks: πας pas = elke / θεος theos = god) betekent 'gewijd aan alle goden'. Een andere mogelijke vertaling is: 'geheel goddelijk'. Het Pantheon is een van de best bewaard gebleven Romeinse gebouwen ter wereld. Dit dankt het gebouw aan het feit dat het in de 7e eeuw werd omgevormd tot kerk en continu in gebruik is gebleven en onderhouden. Het Pantheon is nog steeds in gebruik als rooms-katholieke kerk en is gewijd aan de Heilige Maria en de martelaren. Het heeft de kerkelijke eretitel basilica minor.

Geschiedenis[bewerken]

Het oorspronkelijke gebouw dateerde uit 27 v. Chr. en werd gebouwd onder het consulaat van Marcus Agrippa. De tempel werd in 80 n. Chr. tijdens een grote brand verwoest. Onder keizer Domitianus werd het Pantheon weer hersteld. In 110 tijdens de regering van keizer Trajanus (98-117) werd het Pantheon door de bliksem getroffen. Voor de tweede keer moest het Pantheon weer worden opgebouwd. Keizer Hadrianus liet tussen 119 en 125 het Pantheon geheel herbouwen, waarbij het zijn huidige ronde vorm kreeg. De oorspronkelijke wijdingstekst die Agrippa als opdrachtgever vermeldde werd ook op het nieuwe gebouw aangebracht. Op de gevel aan de voorzijde staat in bronzen letters:
M · AGRIPPA · L · F · COS · TERTIUM · FECIT

Dit betekent: 'Marcus Agrippa, zoon van Lucius, voor de derde maal consul, heeft dit gebouwd'. Hoewel het huidige Pantheon onder Hadrianus werd gebouwd, liet hij niet zijn eigen naam op de gevel vereeuwigen, omdat hij daarmee de senaat voor het hoofd zou stoten. Keizer Domitianus had eerder enkele gerestaureerde gebouwen met z'n eigen naam beschreven, wat hem niet in dank was afgenomen. Het kwam Hadrianus bovendien niet slecht uit dat er op deze plek al eerder door Agrippa was gebouwd. Door de verbinding aan te houden met Agrippa, rechterhand van keizer Augustus, kon Hadrianus zich als legitiem opvolger van Augustus presenteren. De inscriptie komt voor in de biografie van Suetonius over keizer Augustus, waarin een adelaar boven de eerste letter "M" ging zitten. Aangezien het Latijnse woord Mors, de dood, ook met een M begint, zag Augustus hier een voorteken in dat zijn einde naderde.

Na de val van het West-Romeinse Rijk bleef het Pantheon in bezit van de Byzantijnse keizers, hoewel zij geen werkelijke macht meer hadden in Rome. Keizer Phocas schonk de tempel in 609 aan paus Bonifatius IV. Deze paus maakte van het Pantheon een kerk, de Santa Maria ad Martyres. Om die reden is het Pantheon nooit afgebroken, wat bij de meeste andere niet-christelijke tempels in Rome wel is gedaan.

Vanaf de renaissance werd het Pantheon gebruikt als begraafplaats voor vooraanstaande Italianen, van wie Rafaël en Victor Emmanuel II de bekendste zijn.

Het Pantheon is nog in goede staat, maar mist de bronzen plafondbekleding van de koepel. In opdracht van paus Urbanus VIII zijn de bronzen omlijsting van de cassettes in het gewelf en de bronzen ornamenten van de portico omgesmolten. Het verhaal gaat dat dit brons door Bernini is gebruikt om er het baldakijn boven het graf van Petrus in de Sint-Pietersbasiliek van te laten gieten. Dit werd als een grof schandaal beschouwd en leidde tot een beroemd geworden uitspraak: quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini, vrij vertaald: wat de barbaren niet hebben gesloopt, hebben de Barberini wel afgebroken. In werkelijkheid heeft Bernini dit brons niet gebruikt. Hij vertrouwde de legering niet. Op de voorgevel werden twee kleine klokkentorentjes gebouwd, die in de 19e eeuw weer zijn verwijderd.

Opbouw[bewerken]

Voor de rotunda, het ronde deel van het gebouw, bevindt zich een portico (breedte: 34,2 meter) bestaande uit drie rijen Korinthische zuilen (acht in de eerste rij, zestien in totaal). De rotunda zelf heeft naast de apsis, die precies tegenover de ingang ligt, zes nissen die elk gedragen worden door twee Korintische zuilen. Elke nis wordt aan beide zijden met twee Korintische pilasters afgesloten. Tussen de nissen zijn acht aediculae met daarin beelden. Direct achter het marmer en de aediculae zitten zware betonnen pijlers. Deze acht pijlers dragen grotendeels het gewicht van de koepel. De koepel zelf heeft vijf ringen met cassetten. Deze is in metselwerk en ongewapend beton uitgevoerd met een centrale opening, de oculus, met een diameter van 8,7 meter. Deze opening is ook echt open en het regent dus soms naar binnen. De vloer is licht gebogen om het regenwater af te voeren. De diameter van de koepel is gelijk aan de hoogte van de vloer tot aan de oculus: 43,30 meter.

De koepel van het Pantheon bleef tot 1434 de grootste koepel ter wereld, toen in Florence een grotere koepel werd gezet op de Santa Maria del Fiore, die een diameter van 45 meter heeft. De koepel van het Pantheon blijft echter tot op vandaag nog altijd de grootste koepel van ongewapend beton ter wereld. Om deze enorme koepel te maken hebben de Romeinen enkele technieken toegepast:

  • zo brachten ze bovenaan het oculus aan. Dit is een ronde opening die ervoor zorgt dat de koepel soepel bleef en zo bestand was tegen aardbevingen;
  • de Romeinen beperkten het gewicht van de koepel door een combinatie van technieken:
    • er werden cassettes (uitsparingen) in de koepel aangebracht;
    • de wand van de koepel werd naar boven toe allengs dunner geconstrueerd;
    • hoger in de koepel werd een lichter materiaal gebruikt dan in de basis ervan.

Zodoende werd het gewicht van de gehele koepel zoveel mogelijk beperkt. Zo is in de basis van de koepel basalt gebruikt en bovenin rond het oculus cement van gemalen puimsteen, dat zo licht is dat het in water drijft. De schil van de koepel is bovenaan bij de oculus 1,2 meter dik en wordt naar onderen toe steeds dikker en rust ten slotte rondom op 7 meter dikke muren.

Piazza della Rotonda[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Piazza della Rotonda voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Piazza della Rotonda is het drukbezochte plein dat ligt voor het Pantheon. Hoewel niet de feitelijke naam van het plein, staat het ook wel bekend als 'het plein van het Pantheon'. In het midden van het plein staat een fontein, de Pantheonfontein. De fontein werd in 1711 in opdracht van paus Clemens XI door Filippo Barignoni uitgebreid met een stenen bassin en met in het centrum de obelisk van Ramses II rustend op een sokkel versierd met vier dolfijnen.

Externe links[bewerken]

  • (it) Officiële website
  • (en) Pantheon. uit (en) S. Platner. A Topographical Dictionary of Ancient Rome, 1929. later herzien door T Ashby
Kerken in Rome

Sant'Agnese fuori le mura · Sant'Agnese in Agone · Sant'Agostino · Sant'Alberto Magno · Basilica di Santa Anastasia · Sant'Andrea al Quirinale · Sant'Andrea delle Fratte · Sant'Andrea della Valle · Sant'Andrea in Via Flaminia · Sant'Angela Merici · Santi Angeli Custodi a Città Giardino · Sant'Anselmo all'Aventino · Sant'Antonio da Padova all'Esquilino · Sant'Antonio da Padova in Via Tuscolana · Sant’Antonio di Padova a Circonvallazione Appia · Sant'Antonio in Campo Marzio · Sant'Apollinare alle Terme Neroniane-Alessandrine · Sant'Atanasio · Sant'Atanasio a Via Tiburtina · Santi Aquila e Priscilla · Santa Balbina · San Bernardo alle Terme · Santi Bonifacio e Alessio · San Callisto · San Camillo de Lellis · San Carlo ai Catinari · San Carlo al Corso · Basiliek van Santa Cecilia in Trastevere · San Cesareo in Palatio · Santa Chiara a Vigna Clara · San Clemente · San Corbiniano · San Crisogono · Santa Croce in Gerusalemme · Santa Croce in Via Flaminia · Sacro Cuore di Cristo Re · Sacro Cuore di Gesù · Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia · Dio Padre Misericordioso · Santi XII Apostoli · San Domenico di Guzman · Santi Domenico e Sisto · Sant'Elena fuori Porta Prenestina · Sant'Eligio dei Ferrari · Sant'Emerenziana a Tor Fiorenza · Sant'Eugenio · Sant'Eusebio · Santi Fabiano e Venanzio a Villa Fiorelli · San Felice da Cantalice a Centocelle · Santa Francesca Romana · San Francesco a Ripa · San Francesco di Paola ai Monti · Friezenkerk · San Frumenzio ai Prati Fiscali · Il Gesù · Gesù Divino Lavoratore · San Giacomo in Augusta · San Gioacchino ai Prati di Castello · Santi Gioacchino e Anna al Tuscolano · San Giovanni a Porta Latina · San Giovanni Bosco in via Tuscolana · San Giovanni Crisostomo a Monte Sacro Alto · San Giovanni dei Fiorentini · Santi Giovanni e Paolo · Santi Giovanni Evangelista e Petronio · San Giovanni Maria Vianney · San Girolamo dei Croati · San Giuliano Martire · San Giustino · Gran Madre di Dio · San Gregorio Magno al Celio · San Gregorio Magno alla Magliana Nuova · San Gregorio VII · Sant'Ignazio · Sint-Jan van Lateranen · Sint-Juliaan-der-Vlamingen · San Leonardo da Porto Maurizio · San Leone I · San Liborio · San Lorenzo in Damaso · San Lorenzo in Lucina · San Lorenzo in Panisperna · San Luca a Via Prenestina · San Luigi dei Francesi · Santuario della Madonna del Divino Amore · Santi Marcellino e Pietro · San Marcello al Corso · San Marco · Santa Maria ai Monti · Santa Maria Ausiliatrice in Via Tuscolana · Santa Maria Consolatrice al Tiburtino · Santa Maria degli Angeli e dei Martiri · Santa Maria dei Miracoli en Santa Maria in Montesanto · Santa Maria dell'Anima · Santa Maria della Pace · Santa Maria della Salute a Primavalle · Santa Maria della Scala · Santa Maria della Vittoria · Santa Maria delle Grazie a Via Trionfale · Santa Maria del Popolo · Santa Maria del Suffragio · Santa Maria di Monserrato · Santa Maria Domenica Mazzarello · Santa Maria Goretti · Santa Maria Immacolata a Grottarossa · Santa Maria in Aquiro · Santa Maria in Aracoeli · Santa Maria in Campitelli · Santa Maria in Cappella · Santa Maria in Domnica · Santa Maria in Transpontina · Santa Maria in Trastevere · Santa Maria in Trivio · Santa Maria in Vallicella · Santa Maria in Via · Santa Maria in Via Lata · Santa Maria Liberatrice a Monte Testaccio · Santa Maria Madre del Redentore a Tor Bella Monaca · Basiliek van Santa Maria Maggiore · Santa Maria Regina degli Apostoli alla Montagnola · Santa Maria Regina Mundi a Torre Spaccata · Santa Maria sopra Minerva · Santa Beata Maria Vergine Addolorata a piazza Buenos Aires · San Martino ai Monti · Natività di Nostro Signore Gesù Cristo a Via Gallia · Santi Nereo e Achilleo · San Nicola in Carcere · Santissimo Nome di Maria al Foro Traiano · Nostra Signora del Sacro Cuore · Ognissanti in Via Appia Nuova · Sant'Onofrio · Sint-Pancratiusbasiliek · Pantheon (Rome) · San Patrizio · Sint-Paulus buiten de Muren · Sint-Pietersbasiliek · Santi Pietro e Paolo a Via Ostiense · San Pietro in Montorio · San Pietro in Vincoli · Santa Prassede · Preziosissimo Sangue di Nostro Signore Gesù Cristo · Santa Prisca · Santa Pudenziana · Santi Quattro Coronati · Santi Quirico e Giulitta · Santissimo Redentore e Sant'Alfonso in Via Merulana · Santa Sabina · San Salvatore in Lauro · Sint-Sebastiaan buiten de Muren · San Silvestro in Capite · Sixtijnse Kapel · Santa Sofia a Via Boccea · Santa Susanna · Tempietto van San Pietro in Montorio · Santa Teresa al Corso d’Italia · Trinità dei Monti · Sant’Ugo · Beata Vergine Maria del Monte Carmelo a Mostacciano · Basilica di San Vitale