Tjonger

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kuinder of Tjonger
De Tsjonger of De Kuunder
loop van de Tjonger
loop van de Tjonger
Lengte 41,7 km
Van Opsterlandse Compagnonsvaart (Boven Tjonger)
Naar Bij of Tusschenlinde bij Schoterzijl
Zijrivieren Kleindiep
Stroomt door Friesland
Bevaarbaar over 41,7 km
Tjongermolen bij Mildam
Tjongermolen bij Mildam
De Tjonger met schutsluis
De Tjonger met schutsluis
Portaal  Portaalicoon   Geografie
Het Taalgrensmonument bij de Tjonger

De Tjonger of Kuinder (officieel: De Tsjonger of De Kuunder, Stellingwerfs: Kuunder, Fries: De Tsjonger) is een riviertje dat van zuidoost naar het zuiden van de provincie Friesland (Nederland) loopt.

De Tjonger en de Opsterlandse Compagnonsvaart maken deel uit van de Turfroute.

Loop[bewerken]

De Tjonger is 41,7 kilometer lang, maar inclusief de bovenloop de Boven Tjonger (Kuunder) en de benedenloop de Bij of Tusschenlinde (Bi’j- of Tussenlende) is de Tjonger ongeveer vijftig kilometer lang.

Bovenlopen[bewerken]

De bron van de Tjonger ontspringt bij de Drentse grens, ongeveer tussen Haule in de gemeente Ooststellingwerf en Veenhuizen in de gemeente Noordenveld in Drenthe, waar nu het Haulerdiep (Hauler Diep) ligt. Daarna volgt de Boven Tjonger (Kuunder). Bij Oosterwolde kruist het riviertje het Grootdiep. Verderop gaat de Tjonger onder de Opsterlandse Compagnonsvaart (Opsterlânske Kompanjonsfeart) door door middel van een duiker.

Behalve de Boven Tjonger zijn ook het Grootdiep en het Kleindiep bovenlopen van de Tjonger. Deze riviertjes zijn grotendeels gekanaliseerd en niet bevaarbaar vanwege de stuwen.

Kuinder of Tjonger[bewerken]

De hoofdstroom van de Tjonger begint vanaf de Boven Tjonger bij het kruisen van de Opsterlandse Compagnonsvaart. Daarvandaan loopt het rivier naar het westen langs Oldeberkoop, de polder Tjongerdellen en vervolgens langs Mildam. Daarna loopt de Tjonger naar het zuidwesten, langs Heerenveen tot aan de Engelenvaart (Engelenfeart).

Daar voorbij kruist de Tjonger met de Broeresloot of Vierhuistervaart (Broeresleat of Fjouwerhúster Feart), Jonkers- of Helomavaart (Jonkers- of Helomavaort) en Pier Christiaansloot (Pier Christiaanssleat). Vervolgens gaat de Tjonger naar het zuiden, langs het natuurgebied de Brandemeer en door Het Wijd (Et Wiede). Daarna langs Langelille naar de oude sluis in Schoterzijl.

Benedenlopen[bewerken]

Voorbij Schoterzijl gaat de Tjonger als de Bij of Tusschenlinde (Bi’j- of Tussenlende) verder naar Slijkenburg, waar de rivier aanvankelijk in de Linde uitkwam. De Linde maakt tussen Slijkenburg en Kuinre gebruik van de oude stroom van Tjonger, terwijl de Tjonger tegenwoordig gebruikmaakt van het oostelijke gelegen Nieuwe Kanaal, waar de Tjonger vroeger bij Kuinre uitmondde in de Zuiderzee. Via de Worstsloot bij Schoterzijl had de Tjonger ook een rechtstreekse verbinding met de Zuiderzee. Bij Kuinre ligt de Oude Kuinre, een restant van een aloude benedenloop van de Tjonger.

Door de aanleg van de Noordoostpolder zijn de mondingen geblokkeerd. Water uit de Tjonger komt sindsdien tot afvoer via de Friese boezem, onder andere door de Tsjerk Hiddessluizen bij Harlingen en het J.L. Hooglandgemaal bij Stavoren.

Kanalisatie[bewerken]

De Tjonger is van de Opsterlandse Compagonsvaart tot aan bij Rotstergaast over een lengte van 35 kilometer gekanaliseerd. De kanalisatie vond plaats in tussen 1886-1888 ten behoeve van scheepvaart en ontwatering, daarom wordt voor dit gedeelte ook vaak gesproken van het Tjongerkanaal.

Behoudens enkele meanders die geïsoleerd in natuurterreinen liggen, is er van het oorspronkelijk kronkelige tracé weinig overgebleven. Ten noorden van de oorspronkelijke Tjonger liggen hier en daar rivierduintjes, waarvan de "Kiekenberg" bij Oudehorne als de fraaiste wordt ervaren. Bij Het Katlijker Schar ligt de Tjongerdellen, een polder in de vallei waar ooit de hevig slingerende Tjonger gelegen heeft.

Sluizen[bewerken]

In het Tjongerkanaal liggen drie grote sluizen: Sluis I, II en III. Bij deze sluizen staan pompen om bij lage waterstand gebiedseigen water terug te pompen ten behoeve van de recreatievaart.

Via Sluis III is er toegang tot de Opsterlandse Compagnonsvaart. Naast Sluis III ligt een sifon onder de Opsterlandse Compagnonsvaart door. Deze verbindt de Tjonger met zijn bovenloop de Boven Tjonger. Door de duiker wordt voorkomen dat gebiedsvreemd water in de Tjonger terechtkomt. Een voormalige sluis in de Tjonger is de oude Schoterzijl, gelegen bij de gelijknamige buurschap Schoterzijl.

Taalgrens en naam[bewerken]

De Tjonger vormt een taalgrens: globaal kan gesteld worden dat het Friese taalgebied ten noorden ervan ligt, en het Stellingwerfse taalgebied (Nedersaksisch) ten zuiden ervan. Dit is ook de reden dat er twee namen voor hetzelfde riviertje zijn: elk taalgebied had zijn eigen naam.

De Topografische Dienst van Kadaster Geo-Informatie vermeldt het water als Kuinder of Tjonger.[1] De naam De Tsjonger of De Kuunder geldt sinds 15 maart 2007 als de officiële naam. De Stellingwerfse naam Kuunder is sinds 15 maart 2007 ook de officiële naam van de Boven Tjonger.[2]

Zie ook[bewerken]