Noordoostpolder

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Noordoostpolder
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Noordoostpolder Wapen van de gemeente Noordoostpolder
(Details) (Details)
Locatie van de gemeente Noordoostpolder (gemeentegrenzen CBS 2016)
Situering
Provincie Vlag Flevoland Flevoland
Coördinaten 52° 43′ NB, 5° 42′ OL
Algemeen
Oppervlakte 595,43 km²
- land 460,31 km²
- water 135,12 km²
Inwoners (1 april 2016) 46.603? (101 /km²)
Hoofdplaats Emmeloord
Kernen Bant, Creil, Ens, Espel, Kraggenburg, Luttelgeest, Marknesse, Nagele, Rutten, Tollebeek, Schokland
Belangrijke verkeersaders A6 N50 N331 N333 N351 N352
Politiek
Burgemeester (lijst) Aucke van der Werff (CDA)
Zetels
Gemeenteraad
CDA
CU-SGP
PU
VVD
ONS
SP
PvdA-GL
D66
PVVP

29
7
5
3
3
3
3
2
2
1
Economie
Gemiddeld inkomen (2012) € 32.900 per huishouden
Gem. WOZ-waarde (2014) € 176.000
WW-uitkeringen (2014) 43 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 8300-8319
Netnummer(s) 0527
CBS-code 0171
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Amsterdamse code 10144
Website www.noordoostpolder.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Noordoostpolder
Bevolkingspiramide (2008)
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische gemeentekaart van Noordoostpolder, december 2015
Satellietfoto van de Noordoostpolder

De Noordoostpolder (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een polder, gemeente en landstreek in de Nederlandse provincie Flevoland. De gemeente telt 46.603 inwoners (1 april 2016, bron: CBS) op een landoppervlakte van 460,05 km². Met een wateroppervlak (voornamelijk IJsselmeer) van 135,36 km² komt de totale oppervlakte op 595,41 km². Qua landoppervlakte is Noordoostpolder de grootste gemeente van Nederland (Súdwest-Fryslân heeft een grotere oppervlakte als water meegerekend wordt). De grootste plaats van de gemeente is Emmeloord, waar ook het gemeentehuis staat.

Het voormalige eiland Urk (inclusief een later aangekocht aangrenzend deel van de polder) maakt geen deel uit van de gemeente Noordoostpolder, maar is een zelfstandige gemeente. Ook is een klein gedeelte van de polder door annexatie bij de Friese gemeente Lemmer gekomen ten behoeve van de bouw van de woonwijk Lemstervaart. De in 1942 drooggevallen polder is verdeeld over drie gemeenten en twee provincies, hoewel het overgrote deel behoort bij de gelijknamige gemeente in de provincie Flevoland.

Geschiedenis[bewerken]

Door het aannemen van de Zuiderzeewet in 1918 werd besloten tot de aanleg en inpoldering van de Zuiderzee/IJsselmeerpolders, het plan "Lely". De Wieringermeerpolder werd als eerste aangelegd. En omdat deze al in de Zuiderzee was aangelegd, nog voor de Afsluitdijk werd gesloten, was de Noordoostpolder strikt genomen de eerste IJsselmeerpolder. Aanvankelijk was het de bedoeling om eerst de Markerwaard aan te leggen. Maar door de slechte economische omstandigheden van de jaren dertig werd, na aanvankelijk te hebben gesproken over het afbreken van verdere droogmakerij, besloten om naar de andere kant van het IJsselmeer te gaan. Daar zou het waarschijnlijk makkelijker zijn om aspirant-boeren te vinden. Het achterliggende gebied was immers veel groter. Bovendien was de Noordoostelijke Polder, wat toen nog een dossiernaam was, veel kleiner en dus ook goedkoper in aanleg.

Aanleg in 1939 van de dijk tussen Lemmer en Urk
Polygoon-journaal uit 1949 over de ontginning van de Noordoostpolder
Polygoon-journaal over de Zeeuwse boeren in de Noordoostpolder in 1954

Op 2 februari 1936 werd met de voorbereidende werkzaamheden begonnen, en in 1937 werd de aanleg van in totaal 31,5 kilometer dijk aanbesteed. Op 3 oktober 1939 werd de dijk tussen Lemmer en Urk gesloten. Urk was voortaan geen eiland meer. In 1940 werd de dijk aan de zuidkant van de polder nabij Schokkerhaven gesloten, en kon het droogmalen beginnen. De polder viel officieel droog op 9 september 1942. Nu was ook Schokland niet langer een eiland; Schokland lag voortaan in de polder. Doordat de zeebodem tegen de Overijsselse kant sterk opliep, kon daar al in 1941 een eerste oogst (rogge) worden binnengehaald.

De kersverse polder werd al snel een toevluchtsoord voor onderduikers, omdat de arbeiders waren vrijgesteld van de Arbeitseinsatz. Van de afkorting NOP (voor de Noordoostpolder) werd in die tijd gezegd dat die ook stond voor "Nederlands Onderduikersparadijs". In totaal zouden er circa twintigduizend personen ondergedoken zijn geweest gedurende deze oorlogsjaren. In november 1944 werden bij een grote razzia ongeveer 1.800 pioniers en onderduikers opgepakt en via Vollenhove naar Meppel afgevoerd. De toenmalige landdrost Smeding heeft nog ongeveer de helft daarvan weten terug te halen, om zo de graanoogst nog te kunnen dorsen. Tot op de dag van vandaag zijn er nog zeker twee wegen in de polder terug te vinden die aan de onderduikers herinneren, onder andere de Onderduikersweg en het Onderduikerspad, in Espel/Creil.

Reeds in de Tweede Wereldoorlog werd begonnen met de bouw van boerderijen, in eerste instantie dezelfde typen als in de Wieringermeer. Deze staan voornamelijk aan de oostkant van de polder, meestal aan het begin van een weg. Omdat ze gebruikt werden om de polder in cultuur te brengen, heten deze boerderijen Cultuurboerderijen. Na de Tweede Wereldoorlog waren stenen en metselaars nog schaars; men maakte toen voor het eerst gebruik van prefab betonelementen. In 1947 begon de uitgifte van grond. De nieuwe boeren werden streng geselecteerd. Ze kwamen voornamelijk uit Friesland, Noord-Holland, en Zeeland (onder andere uit Walcheren dat in oktober 1944 door de geallieerden onder water was gezet). Na de watersnood van 1953 kwamen er nog veel boeren van Schouwen-Duiveland, Tholen en Zuid-Beveland over.

Bij de inrichting van de polder ging men uit van één centrale plaats (Emmeloord), en stervormige verbindingswegen naar tien kleinere dorpen. Deze vorm van inrichting is gedeeltelijk gebaseerd op de centrale-plaatsentheorie van de Duitse econoom en geograaf Christaller die deze in 1933 beschreef.[1] Bij het ontwerp van de Noordoostpolder ging men nog uit van kernen op fietsafstand, maar de opkomst van eerst de bromfiets en later de auto maakte deze planning tijdens de uitvoering al achterhaald. In Oostelijk Flevoland, drooggevallen in 1957, kon men daarom van een indeling op grotere schaal (kernen op auto-afstand) uitgaan, waardoor een aantal geplande dorpen kon worden geschrapt.

Tegenwoordig zijn de (snelweg) A6 tussen Lelystad en Joure en de (autoweg) N50 tussen Emmeloord en Kampen de voornaamste verbindingswegen.

Voor de nieuwe polder waren verschillende namen in omloop; zo werd in 1944 de naam Urkerland officieel vastgelegd, net als de namen van de dorpen. In de oorlogstijd werden overigens ook wel Schokkerwaard, Urkerwaard en Nieuw Schokland genoemd als alternatieve naam voor de polder.[2] In 1948 werd Noordoostpolder de officiële naam. Vanaf de instelling van de gemeente Noordoostpolder in 1962 tot de vorming van de provincie Flevoland in 1986, hoorde de polder bij de provincie Overijssel. Voor die tijd viel het gebied bestuurlijk onder het Rijk.

Op 1 november 2008 kreeg de Noordoostpolder er een dorp bij en het had daarmee het nieuwste dorp van Nederland: Schokland. Het voormalige eiland scheidt zich daarmee af van de kernen Ens en Nagele. Een nieuw ijkpunt in de geschiedenis van het voormalige eiland dat bijna in zee was verdwenen. Schokland bestaat uit niet meer dan vier huishoudens, een museum, een restaurant en de woning van de lichtwachter.

Herkomst van plaatsnamen in de gemeente[bewerken]

  • Emmeloord ontleent zijn naam aan het dorpje op de noordpunt van het voormalige eiland Schokland. Dit eiland lag in de Zuiderzee. Het dorpje heette vroeger (1478) Emelwerth. Eem, het eerste deel van Emel-, komt van het Germaanse ami, een algemene aanduiding voor een natuurlijk waterverloop. Werth betekent terp. Vanaf 1650 zien we echter dat de naam omgezet is naar Emeloirt. Oirt (door de i achter de o wordt het uitgesproken als oort) betekent punt, net als in Dinteloort en IJoort (later IJdoorn). De overgang van werth naar oort heeft waarschijnlijk te maken met de afbrokkeling van het eiland Schokland. Daardoor was Emelwerth steeds minder een terp (heuvel in het land) maar kwam steeds meer op de punt (oirt) van het eiland te liggen.
  • Kraggenburg heeft zijn naam ontleend aan de vroegere vluchthaven aan de uitmonding van het Zwolse diep, die nu als Oud Kraggenburg bekendstaat. De lichtwachterswoning, het eindpunt van een lange leidam, is na de inpoldering niet afgebroken en staat thans in het nieuwe land.
  • Ens is op dezelfde manier als Emmeloord aan zijn naam gekomen. Het is genoemd naar het zuidelijke deel van het eiland Schokland. De woonkernen Middelbuurt en Zuidert vormden samen Ens, dat in 1859 werd ontruimd, toen het wonen daar te gevaarlijk werd.
  • Nagele is een naam, die toen de Noordoostpolder ontstond, nog niet verdwenen was. Oude Zuiderzeevissers beweerden wel, dat ze hun netten scheurden aan de restanten van de plaats Nagele (op oude kaarten voorkomend onder de namen Naghele en Nakala) die eenmaal tussen Urk en Schokland lag. Bijgelovige zeelui hoorden er bij stormweer zelfs de klokken van de door de zee verwoeste toren luiden.
  • Espel is ook de naam geweest van een dorp, dat ooit ten noorden van Urk lag. Dit verdwenen dorp komt in de historie ook onder de namen Espelbergh en Espelo voor.
  • Creil is ofwel vernoemd naar een zandbank in de voormalige Zuiderzee bij Staveren, ofwel naar het Creiler Woud.[3]
  • Rutten is afgeleid van Ruthne, een dorp dat in de 14e eeuw nog ten noorden van Urk moet hebben gelegen.
  • Bant is genoemd naar het dorpje Bantega, dat vroeger in Lemsterland lag en door het water van de toenmalige Zuiderzee verzwolgen is. In Lemsterland heeft men na de Tweede Wereldoorlog de naam Bantega gegeven aan een voormalig onderdeel van het dorp Echten.
  • Luttelgeest werd genoemd naar een plaatsje dat eenmaal bij Kuinre lag.
  • Marknesse is genoemd naar Marcnesse of Marenesse, een dorp dat volgens de kronieken eenmaal in de buurt van Urk en Schokland heeft gelegen.
  • De naam Tollebeek verwijst naar een oud landgoed van de Heren van Kuinre; "In den tijde 1364 was Tollebeke een landgoeth nevens de sijtack van de rivier Nagel, dwelc den Heeren van Kuinre behoord…". Dit is dan ook de reden, dat alle straatnamen in Tollebeek verwijzen naar de jacht.

Plaatsen en dorpen in de gemeente[bewerken]

De gemeente Noordoostpolder heeft 12 plaatsen, waarvan Emmeloord verreweg de grootste is, en Schokland veruit de kleinste.

Aantal inwoners per woonkern (met het jaar van aanvang per dorp), bij planning geprojecteerd, per 1 januari 1985[4] en op 1 april 2014:

naam begin plan 1985 2014
Emmeloord 1943 10.000 18.976 25.669
Marknesse 1946 2.000 2.194 3.738
Ens 1948 2.000 1.618 2.990
Tollebeek 1956 2.000 579 2.407
Luttelgeest 1950 2.000 666 2.200
Nagele 1954 2.000 1.014 1.939
Rutten 1952 2.000 620 1.689
Creil 1953 2.000 687 1.649
Kraggenburg 1948 2.000 655 1.416
Espel 1956 2.000 714 1.386
Bant 1951 2.000 651 1.344
Schokland n.v.t 0 0 8
totaal 30.000 28.374 46.435

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
    De Friese Meren (FR   
 Urk  Brosen windrose nl.svg  Steenwijkerland (OV
    Dronten   Kampen (OV)
Zwartewaterland (OV

Bezienswaardigheden[bewerken]

De Noordoostpolder maakte midden jaren negentig kans op opname op de UNESCO-Werelderfgoedlijst omdat de polder een uniek voorbeeld is van uitgevoerde blauwdrukplanning van een droogmakerij uit de twintigste eeuw. De lokale politiek verzette zich hier echter tegen omdat men bang was dat een beschermde status de economische ontwikkeling in de weg zou staan.[5] Schokland is sinds 1995 wel Werelderfgoed.

Economie[bewerken]

De Noordoostpolder is hoofdzakelijk een agrarische gemeente met veel akkerbouw. In 2012 werd een vergunning voor opsporen van schaliegas in de NOP verleend. Aan de westkust van de polder wordt Windpark Noordoostpolder aangelegd.

Monumenten en beeldende kunst[bewerken]

In de gemeente bevindt zich een aantal gemeentelijke, rijks- en oorlogsmonumenten en andere kunstwerken in de openbare ruimte, zie:

Politiek[bewerken]

Gemeenteraad[bewerken]

De gemeenteraad van de Noordoostpolder bestaat uit 29 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994:

Gemeenteraadszetels
Partij 1994 1998 2002 2006 2010 2014
CDA 7 10 8 8 7 7
ChristenUnie*-SGP (combinatie) 3 3 3 5 4 5
ONS Noordoostpolder - - - 3 3 3
Politieke Unie 3 2 7 3 3 3
VVD 4 5 3 4 5 3
SP - - - - - 3
D66 3 1 1 - 2 2
GroenLinks-PvdA (combinatie) - - 5 6 - 2
Partij van Vrije Poldermensen - - - - 1 1
GroenLinks 1 1 - - 1 -
PvdA 4 5 - - 3 -
Totaal 25 27 27 29 29 29
  • De ChristenUnie werd in 1994 en 1998 vertegenwoordigd door haar voorgangers het GPV en de RPF.

College van B&W[bewerken]

Burgemeester: Aucke van der Werff, CDA

Wethouders:

Gemeentesecretaris: Iwan Valk & Eelke de Vries
Raadsgriffier: Robert Wassink

Gemeentelijke organisatie[bewerken]

De gemeentelijke bestuursdienst is ingericht volgens het zogenaamde "directie-model". De bestuursdienst is opgebouwd uit diverse eenheden met daaronder clusters. Het organogram is te vinden via www.noordoostpolder.nl. Noordoostpolder is een zogenaamde Millennium Gemeente.

Media in de Noordoostpolder[bewerken]

Kranten

Radio

Televisie

Literatuur[bewerken]

  • M. Gort en A. van Oostrom: Uitverkoren. De kolonisatie van de Noordoostpolder 1940-1960 (Zwolle 1987)

Externe links[bewerken]

Werken: Amsteldiepdijk (1920-1925) · Proefpolder Andijk (1927) · Wieringermeerpolder (1927-1930) · Afsluitdijk (1927-1932) · Noordoostpolder (1937-1942) · Knardijk · Oostelijk Flevoland (1950-1957) · Zuidelijk Flevoland (1959-1968) · Houtribdijk (1963-1976) · Markerwaard
Sluizen: Lorentz · Stevin · Houtrib
Wateren: Zuiderzee · Waddenzee · IJsselmeer · Markermeer · Randmeren
Eilanden: Wieringen · Urk · Schokland · Marken
Personen: Hendrik Stevin (1614-1668) · Wilhelmus François Leemans (1841-1929) · Cornelis Lely (1854-1929) · Gerard Vissering (1865-1937) · Hendrik Lorentz (1853-1928) · Victor de Blocq van Kuffeler (1878-1963) · Hendrik Wortman (1859-1939) · Sikke Smeding (1889-1967) · Will Marie Otto (1919-2008)
Organisaties: Zuiderzeevereeniging · Zuiderzeeraad · Commissie Wortman · Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders · Openbaar Lichaam Zuidelijke IJsselmeerpolders · Openbaar Lichaam De Noordoostelijke Polder
Gemalen: Buma · Colijn · De Blocq van Kuffeler · Leemans · Lely · Lovink · Smeenge · Vissering · Wortman