Vrouwenrechten

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Demonstratie voor vrouwenkiesrecht (Amsterdam, 1914)

Vrouwenrechten zijn de rechten en vrijheden die wereldwijd worden opgeëist voor vrouwen en meisjes. Zij vormden de basis van de vrouwenbeweging in de 19e eeuw en de feministische beweging in de 20e eeuw. In sommige landen zijn deze rechten erkend en geïnstitutionaliseerd door wetgeving, lokaal gebruik en gedrag, terwijl ze in andere landen worden genegeerd en onderdrukt. Vrouwenrechten verschillen van bredere noties over mensenrechten doordat wordt beweerd dat er een inherente historische en traditionele imbalans is tegen het uitoefenen van rechten door vrouwen en meisjes ten gunste van mannen en jongens.[1]

Vrouwen kunnen op andere manieren slachtoffer worden van schendingen van mensenrechten.[2] Kwesties die over het algemeen gerekend worden tot het domein van vrouwenrechten zijn in eerste instantie het juridische domein, en zijn te onderscheiden in de beschermende rechten, correctie van eerdere wetgeving, en antidiscriminatie.[2] Het gaat hier dan onder andere over lichamelijke onschendbaarheid en autonomie; vrij zijn van seksueel geweld; op deelname aan verkiezingen (kiesrecht); om ambtelijke functies uit te oefenen; om juridische overeenkomsten aan te gaan; recht op gelijke behandeling in het familierecht; op arbeid; op gelijke beloning; op reproductieve rechten; op bezit; op onderwijs.[3]

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

In de oude beschavingen, zoals Babylonië en het oude Egypte, waren vrouwen gelijk aan mannen. Ze hadden dezelfde rechten en plichten, en stonden op gelijke voet. Ook in Sparta waren vrouwen en mannen elkaars gelijken: in Athene en Rome niet, daar waren vrouwen ondergeschikt.[4]

In Europa leefden vrouwen in ongeveer de tijd van het Feodalisme naast mannen. Omstreeks 500 na Christus bezaten de Germaanse vrouwen erfrechten volgens de Lex Salica, maar in de herziene uitgave 300 jaar later, de Lex Salica Emendata zijn deze bepalingen onder leiding van Karel de Grote, geschrapt. Toen vervolgens het Germaans recht door het Romeinse recht werd vervangen, kwam de vrouw geheel onder het gezag van de man te staan: hij kon vrijelijk over haar goederen beschikken. De protestantse rechtsgeleerde Hugo de groot, beschouwde aan het begin van de zeventiende eeuw de man als voogd van de vrouw, in zijn Inleijdinghe tot de Hollandsche rechtsgeleerdheijdt.[5]

Toen na de middeleeuwen in de tijd van de verlichting en renaissance het christendom vanuit het Zuiden Europa veroverde, was deze van grote invloed op de manier waarop vrouwen werden gezien.[bron?] In de 19e eeuw waren er weinig vrouwen die een goedbetaalde baan mochten krijgen, de meeste hadden slechte betaalde, vieze banen: vrouwen uit de hogere klasse waren veroordeeld tot een leven in huis en een enkele sociale activiteit. Een groot deel van de vrouwen werkte onbetaald thuis: zij zorgden voor het huishouden, eventuele kinderen en bedreven daarnaast vaak vormen van huisnijverheid, zoals het onderhouden van een moestuin of kleren breien en naaien. Onder winkeliers namen vrouwen vaker deel aan het sociale en economische verkeer. Door de industriële revolutie verplaatste een groot deel van de productie naar fabrieken, waar vrouwen in aanraking konden komen met vreemde mannen. Vanuit angst voor ontrouw en een verzwakt vaderlijk gezag kwam er al gauw een mannelijke tegenbeweging op waarbij vrouwen in de meeste gevallen weer tot thuiswerken werden gedwongen, terwijl de man het 'zware' betaalde werk in de fabriek zou doen om zo als 'kostwinner' zijn gezin te onderhouden. Dit kostwinnersmodel hield stand tot midden 20e eeuw. Hoewel hierdoor vrouwen over het algemeen geen zware fysieke arbeid hoefden te verrichten (een belangrijk argument om hen uit de fabrieken te weren), werden getrouwde vrouwen hierdoor wel financieel afhankelijk van hun man en daardoor ook kwetsbaarder voor huiselijk fysiek en seksueel geweld door hun man.

Polygoonjournaal over het eerste congres van Dolle Mina in Arnhem (1970)

Eind 19e eeuw en in de 20ste eeuw waren er in de westerse wereld en tot op zekere hoogte daarbuiten ook verschillende feministische golven, die positieve gevolgen hadden voor de vrijheden van vrouwen en daarmee voor hun rechten. In de Verenigde Staten begon de eerste feministische golf rond 1850 onder blanke vrouwen uit de hogere klasse, Europa volgde rond 1870. De nadruk lag op vrouwenkiesrecht, recht op onderwijs, recht op betaalde arbeid en een voorzichtig begin aan seksuele zelfbeschikking in de vorm van voorbehoedsmiddelen. Na de Eerste Wereldoorlog behaalden de meeste westerse vrouwen kiesrecht en voor een groot deel was recht op onderwijs ook geregeld, maar tijdens de crisis van de jaren 1930 toen er hoge werkloosheid was werden veel vrouwen weer uit de betaalde arbeidsmarkt gejaagd door mannen. Het resultaat was dat door de leerplicht veel meisjes wel basisonderwijs hadden genoten, maar niet gingen studeren, want er was voor hen geen ruimte op de arbeidsmarkt; in plaats daarvan beperkte hun leven zich sterk tot het huishouden. In het interbellum vonden er wel verschillende technologische ontwikkelingen plaats met elektrische apparaten die het huishouden makkelijker maakten. In verschillende damestijdschriften gaven vrouwen elkaar tips over wat betrouwbare en veilige producten waren; zij verenigden zich in consumentenorganisaties (vooral na de Tweede Wereldoorlog) en legden daarmee de basis voor de consumentenbeweging en het consumentenrecht.

In de jaren 1960 ontstond de tweede feministische golf onder ontevreden westerse vrouwen die meenden dat de idealen van de eerste golf onvoldoende verwezenlijkt waren of dat zij van de nieuw verworven rechten in de praktijk weinig gebruik konden maken. Feministen zoals Joke Smit in Het onbehagen bij de vrouw (1967) betoogden dat er een eind moest komen aan het kostwinnersmodel en er een meer gebalanceerd gezinsleven waarbij ook de vrouw kon studeren, betaalde geschoolde arbeid verrichten en carrière maken en de man ook een deel van het huishouden en het opvoeden van eventuele kinderen op zich zou nemen. Tegelijkertijd probeerden ze zich seksueel ook te bevrijden uit het keurslijf van het huwelijk ten gunste van vrije liefde, konden beter zelf bepalen of ze zwanger zouden worden en kinderen krijgen dankzij de invoering van de de pil en abortusklinieken (en werden zo 'baas in eigen buik', zoals Dolle Mina het noemde) en agendeerden vanaf de jaren 1970 seksueel geweld als schending van hun rechten (seksuele revolutie). Geleidelijk werd verkrachting binnen het huwelijk verboden en werd er gewerkt aan het terugdringen van discriminatie van vrouwen via het VN-Vrouwenverdrag (1979). Ondertussen vond ook de tweede fase van de emancipatie van lesbische en andere lhbt+ vrouwen plaats. De christelijke kerken, die zich doorgaans fel verzetten tegen de verdere ontwikkeling van de vrouwenrechten, werden door steeds meer vrouwen en met hen sympathiserende mannen om deze en andere redenen verlaten.

Verdragen[bewerken | brontekst bewerken]

Landen die deelnemen aan het VN-Vrouwenverdrag (CEDAW).
 Ondertekend en geratificeerd
 Toegetreden
 Niet-erkende staat die verdrag volgt
 Alleen ondertekend, niet geratificeerd
 Niet ondertekend
Landen die deelnemen aan het Verdrag van Belém do Pará, het Maputo Protocol of de Istanbul-Conventie samen.
 Ondertekend en geratificeerd
 Toegetreden
 Alleen ondertekend, niet geratificeerd
 Niet ondertekend
 Geen lidstaat van de AU, RvE of OAS[6]
 Teruggetrokken

Verenigde Naties[bewerken | brontekst bewerken]

De in 1945 opgerichte Verenigde Naties sloten verschillende verdragen af die specifiek van invloed waren op de positie van vrouwen.

Voorts nam de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 20 december 1993 ook nog een Verklaring inzake de uitbanning van geweld tegen vrouwen aan.

De Economische en Sociale Raad van de Verenigde Naties (ECOSOC) heeft sinds 1946 een Commissie voor de Status van Vrouwen: deze commissie bereidde de diverse verdragen voor en organiseerde ook het ‘VN-decennium van de vrouw’ (1975-1984). Ook organiseerde de commissie verschillende VN-conferenties voor de rechten van de vrouw, in Mexico (1975), Kopenhagen (1980), Nairobi (1985) en Beijing (1995).

De Commissie draagt daarnaast zorg voor een universele interpretatie van het Vrouwenverdrag door nationale instanties, en formuleert hiervoor "aanbevelingen". Deze aanbevelingen leiden soms tot nieuwe interpretaties, en een uitbreiding van de bescherming van vrouwen.[7]

De Raad toetst de activiteiten van de Commissie ieder jaar aan de opgestelde afspraken van de conferentie in Beijing in 1995; door de raad Beijing Platform for Action genoemd.[8]

In 2010 werd de taakgroep UN Women (voluit: United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women) opgericht.

Regionale rechtsstelsels[bewerken | brontekst bewerken]

De Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) sloot op 9 juni 1994 het Verdrag van Belém do Pará, voluit het Inter-Amerikaans Verdrag Inzake de Preventie, Bestraffing en Uitbanning van Geweld tegen Vrouwen.

De Afrikaanse Unie (AU) sloot op 11 juli 2003 het Maputo-Protocol, voluit het Protocol bij het Afrikaans Handvest over mensen- en volkenrechten over de rechten van de vrouw in Afrika.

De Raad van Europa (RvE) sloot op 11 mei 2011 een verdrag inzake vrouwenrechten af, het Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (de "Istanbul-Conventie" of het "Verdrag van Istanboel"). Dit verdrag is ook gericht op het voorkomen en bestraffen van huiselijk geweld in het algemeen en neemt daarbij ook mannen en kinderen in bescherming.

Specifieke onderwerpen[bewerken | brontekst bewerken]

Vrouwenorganisaties hebben in sinds de oprichting van de VN twee onderwerpen specifiek op de agenda geplaatst bij deze organisatie: de voortplantingsrechten, en seksueel geweld.

Voortplantingsrechten[bewerken | brontekst bewerken]

Veel staten hebben een beleid op voortplanting: of het hier nou gaat om een beperkend beleid of een beleid waarbij voortplanting gestimuleerd wordt. In 1968 kwam dit voor het eerst ter sprake op de eerste VN Wereldconferentie Mensenrechten in Teheran, waar het recht van ouders om het aantal kinderen te bepalen werd erkend In 1974 in Boekarest werd dit verder uitgewerkt met het recht voor ouders op informatie en onderwijs dat zij nodig hebben om dit recht uit te kunnen oefenen (kennis over contraceptiva). In 1979 werd dit recht opgenomen in het Vrouwenverdrag, waardoor gezinnen zelf het recht kregen op het maken van een gezinsplanning, en op toegang tot informatie en advies daartoe.[7]

In 1994 en 1995 werd echter bevestigd dat deze rechten reeds verankerd liggen in de rekende mensenrechten, o.a. door het recht op privacy, het recht op fysieke integriteit en het recht op gezondheid.

Seksueel geweld[bewerken | brontekst bewerken]

Het duurde tot in de jaren 1990 totdat geweld met een seksueel karakter door het internationaal recht erkend werd als een vorm van foltering, en daarmee gelijk gesteld werd aan andere vormen van geweld. Het massale gebruik van verkrachting als oorlogswapen (ex-Joegoevlavië, Rwanda) leidde tot bijzondere aandacht van Internationale Tribunalen voor dit seksuele geweld. Anno 2020 wordt erkend dat verkrachting en andere vormen van seksueel geweld kunnen worden gezien als onderdeel van een oorlogsmisdaad, en soms zelf als misdaad tegen de menselijkheid of genocide.[7]

Hierop volgend wordt deze maatstaf in stijgende mate gebruikt om seksueel geweld en ander geweld tussen private personen (met inbegrip van huiselijk geweld) aan te pakken. Het Europese Hof bepaalde in 2003 dat niet de fysieke dwang, maar het ontbreken van wederzijdse toestemming het relevante criterium is voor verkrachting.[7]

Wereldwijd[bewerken | brontekst bewerken]

Er zijn wereldwijd grote verschillen tussen de rechten die vrouwen hebben. Met name in veel van de ontwikkelingslanden is de positie van vrouwen achtergesteld en worden elementaire rechten, zoals het recht van zeggenschap over het eigen lichaam, het recht op zelfstandigheid en het een huwelijkskeuze, niet toegekend. Ook in landen waar het geloof een grote rol speelt, wordt de strijd voor gelijke rechten tussen vrouwen en mannen bemoeilijkt.[4]

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]