Ziekte

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap     Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Ziekte is een schadelijke lichamelijke of psychische afwijking van een organisme. Meer specifiek is het een verstoring van de homeostase, het zelfregulerend proces waarbij biologische systemen hun stabiliteit bewaren door zich aan te passen aan de omstandigheden. Dit gaat vaak gepaard met symptomen die wijzen op de abnormale toestand. Gezien de vele verschillende ziektes is een eenduidige definitie echter niet goed mogelijk en is een scherpe afbakening tussen ziekte en gezondheid niet altijd duidelijk.[1] Daarbij speelt ook een rol dat het begrip ten dele cultureel is bepaald, wat bijvoorbeeld blijkt uit de medicalisering van de samenleving.

Voorbeelden van veel voorkomende ziekten zijn griep en virusinfecties van de luchtwegen. Veel voorkomende dodelijke ziekten zijn kanker en hart- en vaatziekten.

Ziekte kan gevolgd worden door genezing, eventueel na behandeling, maar kan ook resulteren in een handicap of de dood. Preventie is juist gericht op het voorkomen van ziektes.

Pathologie is de studie waarbinnen de verschillende stadia van ziektes worden onderzocht. Zo is etiologie de leer der oorzaken en beschrijft pathogenese de ontwikkeling van ziektes.

Ziekte beperkt zich niet tot de individu en diens directe omgeving, maar heeft een grote rol gespeeld in de geschiedenis van de mensheid, volgens historicus McNeill zelfs een centrale rol.

Tweedeling[bewerken]

Er kan een tweedeling gemaakt worden:

  1. ziekte is een ongewenste verstoring van de normale situatie (homeostase);
  2. ziekte als een complex van eigenschappen. Voorbeelden daarvan zijn builenpest, verkoudheid, hartinfarct, maagkanker, hooikoorts, anemie, galstenen, schizofrenie of depressies.

Cultureel element[bewerken]

Bij veel ziekten is sprake van een moreel oordeel: het is ongewenst, een apoproegmena. Men is beter af als men het niet heeft, of althans degene die het een ziekte noemt, vindt dat de patiënt het beter niet kan hebben. Daarom is bijvoorbeeld "blond haar hebben" geen ziekte, wordt over "grijs haar" in sommige landen of delen daarvan (Verenigde Staten, Californië) al verschillend gedacht, en begint "kaalheid" steeds meer naar ziekte te neigen, zeker als het om "kaalheid bij een vrouw" gaat. Dit morele oordeel verandert met plaats en tijd; ook ziekten zijn dus gevoelig voor modeverschijnselen, ziekten kunnen verdwijnen met veranderende inzichten en oordelen. Zo wordt homoseksualiteit tegenwoordig in het Westen veelal niet als ziekte beschouwd, maar vroeger wel, en in sommige landen nog steeds. In de tijd van de slavernij bestond er in Amerika een ziekte die alleen onder slaven voorkwam, namelijk drapetomanie: de neiging om steeds maar weg te willen lopen.

In het Nederlands spraakgebruik worden aangeboren afwijkingen zoals zes vingers aan een hand en natuurlijke processen als kaalheid bij mannen van middelbare leeftijd of zwangerschap bij een vrouw meestal niet beschouwd als ziekte. Over de vraag of een ongeval en de blijvende gevolgen daarvan een ziekte is, wordt ook verschillend gedacht.

Of iets een ziekte is, is dan ook niet volledig objectief te beantwoorden. Niettemin zijn er veel ziekten waarover een behoorlijke consensus bestaat.

Beschrijving[bewerken]

Een ziekte kan beschreven worden aan de hand van de symptomen of de oorzaken. Zo zijn de symptomen van builenpest hoge koorts met bobbels in de oksels, de liezen en de hals die na verloop van korte tijd openbarsten en waarbij de patiënt meestal binnen enkele dagen tot weken overlijdt. Een oorzaak is echter het gebeten worden door een rattenvlo en besmet worden met een bacterie van die vlo afkomstig, waarna er een sepsisbeeld met hoge koorts en lymfklierzwellingen ontstaat, gevolgd door verettering van die lymfklieren, waarbij de patiënt grote kans heeft te overlijden. Meer specifiek is de oorzaak een infectie van de mens met de bacterie Yersinia pestis met wisselende klinische verschijnselen en een hoge mortaliteit.

De beschrijving van een ziektedefinitie verschuift dan ook naarmate er meer bekend wordt van de ziekte. Een puur beschrijvende definitie verandert steeds meer in een oorzakelijke (causale) definitie. Ziekten die voorheen een eenheid leken, blijken bij nader onderzoek te bestaan uit subgroepen die op belangrijke punten van elkaar verschillen. Zo werd tyfus later onderscheiden in buiktyfus en vlektyfus, die tegenwoordig als twee geheel verschillende ziekten worden beschouwd.

Stadia[bewerken]

Kenmerkend voor een ziekte is ook dat het een zeker proces aanduidt: er is een begin, een beloop, en een eindtoestand (soms genezing, soms de dood, soms een blijvend effect op de gezondheid).

Ontstaansmechanismen[bewerken]

Ziekten kunnen, naast een heleboel andere manieren, naar hun ontstaansmechanisme (etiologie) worden ingedeeld in bijvoorbeeld:

Als een aantal verschijnselen, onafhankelijk van het ontstaansmechanisme, vaker samen lijkt op te treden dan door het toeval kan worden verklaard, dan is er sprake van een syndroom.

Verloop[bewerken]

Een ziekte begint vaak onopgemerkt. Bij infectieziekten heet de periode tussen de besmetting en het optreden van verschijnselen de incubatieperiode. Kortdurende of lang durende ziektes kunnen vanzelf genezen, soms zelfs zonder dat er een echt ziekte-inzicht is opgetreden. Ook bij langduriger ziekten kan door verschillende oorzaken het ziekte-inzicht achterwege blijven, ook wel denial of illness genoemd. Bij veel psychiatrische ziektebeelden is ziekteinzicht zelfs geheel afwezig.

Bij langduriger ziekten neemt de hevigheid soms met de tijd toe, bij sluipende ziekten treden vaak vaak pas symptomen op als genezing zeer moeilijk of onmogelijk is. In de meeste gevallen zal het lichaam trachten zichzelf te herstellen, maar bij een ernstige ziekte kan deze hier zonder behandeling niet toe in staat zijn. Ook met behandeling kan een ziekte zoveel van het lichaam vergen dat er blijvende gevolgen zijn: Er ontstaat dan een chronische ziekte.

Diagnose[bewerken]

Zodra er sprake is van een ziektebesef, kan geprobeerd worden een diagnose te stellen. Bij objectieve ziekteverschijnselen kan dit inwendig of uitwendig worden onderzocht, maar bij subjectieve verschijnselen kan de diagnose problematisch zijn. Als vastgesteld kan worden welke ziekte het betreft, is het meestal veel beter mogelijk een behandeling in te stellen.

Behandeling[bewerken]

Therapie of behandeling is een poging om een ziekte te genezen of te verlichten. Dit kan met behulp van geneesmiddelen, chirurgie, medische apparatuur of fysiotherapie. Bij behandeling door een arts zal deze door gerichte vragen de voorgeschiedenis van de patiënt proberen te achterhalen.

Van groot belang bij de behandeling is de medische ethiek waarvan de eed van Hippocrates een vroege vorm is. Door de voortschrijdende ontwikkeling van medische behandelwijzen en technieken wordt de vraag of alles wat mogelijk is, ook gewenst is, steeds actueler.

Geschiedenis[bewerken]

De verspreiding van de Zwarte Dood van 1346 tot 1351. Via de handelsroutes konden niet alleen mensen, goederen en ideeën, maar ook ziektes zich snel verspreiden.

Ziektes hebben een grote rol gespeeld in de geschiedenis. Zo is in de afgelopen drieduizend jaar één op de tien mensen gestorven aan het pokkenvirus.

De overgang naar landbouw — de neolithische revolutie — met zijn sedentaire levenswijze en domesticatie van planten en dieren, was ook op het vlak van ziektes een belangrijke verandering. De plaatsgebondenheid en intensiever contact met dieren vergrootte de vatbaarheid voor ziektekiemen en met hongersnood en oorlog zorgde dit ervoor dat de bevolking in deze periode niet al te snel groeide.

Desondanks nam de wereldbevolking toe en ook de mobiliteit. Daarmee namen ook de onderlinge contacten en de verspreiding van ziektekiemen toe. Daardoor konden epidemieën grootschalig en verwoestend zijn. Zo kwam in de veertiende eeuw in Europa ongeveer een derde van de bevolking om het leven nadat een serie misoogsten tussen 1315 en 1322 met grote hongersnood tot gevolg tussen 1347 en 1351 werd gevolgd door de Zwarte Dood. Waarschijnlijk kon de ziekte zich dankzij de Pax Mongolica snel verspreiden via de zijderoute in het Mongoolse Rijk.

De gevolgen van deze Euraziatische uitwisseling vielen echter in het niet bij die van de Columbiaanse uitwisseling. Amerika kreeg in korte tijd te maken met een heel scala van de ziektes waar de Oude Wereld eeuwenlang een afweer tegen had kunnen opbouwen. Daarbij had de bevolking ook nog eens een kleinere genetische variatie, zodat minstens 50% en mogelijk 90% van de lokale bevolking tussen 1492 en 1650 het leven verloor, waarmee dit samen met de veertiende-eeuwse epidemieën de grootste menselijke ramp in de geschiedenis is geweest.

Waar de uitwisseling van ziektekiemen desastreus was voor Amerika en Oceanië, gold daarbuiten dat epidemieën waarbij miljoenen volwassenen het leven lieten langzamerhand afnamen. Op de lange duur werd ook een bepaalde mate van immuniteit opgebouwd. Ziektes werden endemisch en troffen vooral jonge kinderen. Met de industriële revolutie kwamen echter ook snellere vormen van transport. Waar voor ziektes als cholera in vroegere tijden de incubatieperiode zo kort was dat de slachtoffers ziek werden voor zij in staat waren om ver te reizen, gold dat met de grote migratiebewegingen en het snellere transport deze ziektes opnieuw epidemieën konden veroorzaken. Tuberculose werd zo rond 1820 een wereldwijd probleem.

Rond 1840 ontstond in het Verenigd Koninkrijk het besef dat ziektes als cholera en buiktyfus overdraagbaar waren via besmet water en dat het daarom voordelig kon zijn om drink- en afvalwater te scheiden. De daaropvolgende sanitaire revolutie betekende dat steden voor het eerst geen zwarte gaten met een sterfteoverschot waren.

De twintigste eeuw zag een sterke daling van het sterftecijfer, ingezet door vaccinatie, antibiotica en sanitaire verbeteringen. De wereldwijde levensverwachting steeg daardoor van minder dan 30 jaar rond 1800 naar 35 in 1900, 45 in 1950 en 67 in 2000. Tussen 1900 en 2000 groeide de wereldbevolking zo van 1,6 miljard naar 6 miljard mensen.

Noten[bewerken]

  1. De Wereldgezondheidsorganisatie-definitie van gezondheid als "Een toestand van volkomen lichamelijk, geestelijk en maatschappelijk welbevinden" sluit eigenlijk het bestaan van gezonde mensen uit.

Zie ook[bewerken]