Aalsum (Dongeradeel)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Aalsum
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Wapen van Aalsum
Aalsum (Dongeradeel)
Aalsum (Dongeradeel)
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
Gemeente Vlag Dongeradeel Dongeradeel
Coördinaten 53° 20′ NB, 6° 0′ OL
Algemeen
Inwoners (1 jan 2004) 162
Overig
Postcode 9121
Netnummer 0519
Belangrijke verkeersaders N356, N361
Detailkaart
Map NL Dongeradiel Ealsum.png
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Friesland

Aalsum (Fries: Ealsum) is een dorp in de gemeente Dongeradeel in de Nederlandse provincie Friesland. Het postcodegebied van het dorp telt 162 inwoners (2004).

Geografie[bewerken]

Arbeiders bezig met de afgraving van de terp van Aalsum rond 1880

Aalsum ligt ten noorden van Dokkum, een van de Friese elf steden. Tot de gemeentelijke herindeling van 1984 maakte Aalsum deel uit van de voormalige gemeente Oostdongeradeel. Het westelijk deel van de buurtschap Sibrandahuis en het buurtje Swarte Mosk worden tot het dorpsgebied van Aalsum gerekend. Vroeger lag er ten noorden van het dorp aan de rivier de Paesens nog de buurtschap De Marren onder Aalsum. Ook de voorstad De Streek van Dokkum behoorde lange tijd onder Aalsum.

Aalsum ligt op een terp van 5,3 meter boven NAP. De terp had oorspronkelijk een omvang van ongeveer 4 hectare, maar werd begin jaren 1880 voor het grootste deel afgegraven. Alleen het deel waar de kerk en het laatst resterende kerkpad (de oude doodweg) op staan cq. liggen resteren en geven nu duidelijk de contouren van de relatief hoge wierde aan. Het oostelijke, noordelijke en westelijke kerkpad zijn verdwenen bij de afgraving van de wierde. Wel vormt het noordelijk kerkpad over de 'bodem' van het noordelijk deel van de afgegraven wierde onderdeel van een historisch wandelpad. Een deel van de omtrek van de terp wordt gemarkeerd door de oude ossengang. Rondom het resterende deel stroomt de Aalsumervaart, een gegraven kanaal tussen Dokkum en de rivier de Paesens. De terp had vroeger een radiale verkaveling, waarbij de kerk precies in het midden stond. Aan de buitenzijde van de ringweg staat de enige nog resterende bebouwing. Buiten de ringweg en vaart loopt de radiale verkaveling verder door het landschap in. De spaarzame bebouwing van het dorp wordt gevormd door enkele huizen en boerderijen aan de oostzijde van de ossengang, langs de vaart naar het zuiden toe en verspreid door het landschap.

Het dorp heeft een behoorlijke himrik, die in het verleden nog groter is geweest. Dit kwam doordat Dokkum geen klokslag (rechtsgebied buiten de stad) heeft gekend, zodat de gracht rond de stad vroeger ook de grens met Aalsum vormde. Met de groei van Dokkum naar het noorden kwam het regelmatig tot grenscorrecties met Oostdongeradeel, wat de gemoederen tussen beide gemeenten soms hoog deed oplaaien. Een geplande grenscorrectie ging zelfs niet door omdat hierdoor de burgemeester van Oostdongeradeel in Dokkum zou komen te wonen. Kerkelijk werden de oude himrikgrenzen nog tot 2005 gehanteerd; veel Dokkumers vielen vroeger kerkelijk dan ook onder Aalsum. In 2005 fuseerden de hervormde gemeenten van Dokkum en Aalsum-Wetsens na veel overleg; de Aalsumers wensten niet om 'via de achterdeur' alsnog 'Dokkumers' te worden.

Geschiedenis[bewerken]

De terp met de kerk van Aalsum

De terp dateert waarschijnlijk uit de vroege middeleeuwen; bij de opgravingen werden onder andere een 7e-eeuwse spang, een eikenhouten weefzwaard en hoofdkappen uit de laat-Merovingische of Karolingische periode gevonden. Andere voorwerpen die werden gevonden waren een bronzen mantelspeld met een versiering van gecloisonneerde steentjes, een bronsblikken gordelversiering en gouden ring met een rode steen. De eerste vermelding van het dorp is in een lijst van bezittingen van de abdij van Fulda uit 945, toen het Atlesheim werd genoemd. In de 14e tot 16e eeuw wordt het gespeld als Aelsom, Aelsum, Ailsum of Aelsen (vanaf 16e eeuw). Vanaf ongeveer 1700 wordt het Aalsum, al komt ook Aalzum voor. De naam komt waarschijnlijk van de mansnaam 'Atle' of 'Athel' en het woord -heem (huis of woonplaats).[1]

In 1901 werd de Spoorlijn Leeuwarden - Anjum (Dokkumer Lokaaltje) geopend. Het station van Dokkum werd bij Aalsum geplaatst; Station Dokkum-Aalsum. In 1935 werd het passagiersvervoer tussen Dokkum en Anjum stopgezet en werd Dokkum-Aalsum het eindstation van de lijn. In 1936 werd het passagiersvervoer volledig stopgezet. Tussen 1940 en 1942 werd de lijn nog korte tijd in gebruik gesteld, maar daarna werd de lijn alleen nog voor goederenvervoer gebruikt, tot ook dat stopte in 1975. Het station werd in de jaren 1970 afgebroken en de lijn opgebroken.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in het geheim wapenleveringen gedropt nabij de kerk van Aalsum. Hoewel de Wehrmacht slechts 2 kilometer verderop was gevestigd, werden deze leveringen nooit ontdekt. Op 16 april 1945 werden op het kerkhof van Aalsum 2 Canadezen begraven die waren omgekomen bij de schermutseling bij Oostmahorn.

Bij Aalsum stond vroeger een schooltje, dat later werd afgebroken, waarna er arbeiderswoningen werden gebouwd.

Bevolkingsontwikkeling
1849 1859 1869 1879 1889 1899 1909 1920 1930 1947 1954 1959 1964 1969 1974 1999 2004 2008 2010
551¹ 57 54 62 61 53 755¹ 79 82 76 415¹ 378¹ 376¹ 178² 152¹ 153¹ 162¹ 150¹ 145¹
Data afkomstig van volkstellingen.nl & CBS. ¹inc. buiten kom ²na grenswijziging met o.a. Dokkum in 1965

Gebouwen[bewerken]

Kerk[bewerken]

De kerk van Aalsum

De romaanse kerk van Aalsum dateert van ongeveer 1200 en was gewijd aan de heilige Catharina van Alexandrië. Midden 13e eeuw werd het relatief lange en inspringende priesterkoor met halfronde apsis gebouwd. Rond 1500 werd het schip verlengd naar het westen. In 1843 werd de toren afgebroken en vervangen door een houten dakruiter op de westgevel, waarin de klok van Jan Butendiic (Steven Butendiic) uit 1440 werd gehangen. Op de klok staan afbeeldingen van de heilige Anna. Bij een restauratie in 1960 werd de dakruiter vervangen en gewijzigd. Het hek van de begraafplaats voor de kerk met het opschrift 'momento mori' ("gedenk te sterven") dateert ook van 1843. In 2009 kwam Aalsum in het nieuws doordat op het kerkhof een grafsteen uit zichzelf, meerdere malen, een meter verschoof.

States[bewerken]

Bij Aalsum hebben twee states gestaan. De Stinstrastate stond bij de buurtschap Sibrandahuis ten oosten van de wierde. De state wordt voor het eerst genoemd in 1583 als een Fries langhuis. Op de plek van de state staat nu de omgrachte boerderij Stinstera, die waarschijnlijk dateert uit eind 18e, begin 19e eeuw. Ten zuiden van de kerk van Aalsum stond vroeger de Mokkemastate, waarvan uit de begintijd weinig meer bekend is dan dat deze in 1492 voor de tweede maal verwoest werd. De state werd herbouwd en veranderde verschillende malen van eigenaar. In de 18e eeuw woonden er pachtboeren en was het mogelijk nog in gebruik als zomerhuis. Rond 1800 moet het huis zijn verworden tot een ruïne, omdat in 1811 het huis in puin ligt. Op de plek van de state ligt nu het parkeerterreintje ten zuiden van de kerk.

Molens[bewerken]

Aalsum heeft een korenmolen gehad tussen ongeveer 1520 en ongeveer 1630.[2] In de eerste helft van de 18e eeuw werd de zaagmolen 'Eben Haëzer' gebouwd aan de Aalsumervaart, ten zuiden van Aalsum. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd er een mosselpellerij gevestigd. In 1927 werd de molen afgebroken. Later verrees hier een wijk van Dokkum.[3]

Overig[bewerken]

Ten noorden van Aalsum tegenover de Droppingwei ligt een terrein met drie middeleeuwse huisterpen uit de 12e en 13e eeuw, die van elkaar gescheiden zijn door laagtes.

Geboren[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. "Aalsum". In: Gildemacher, K.F. (2007), Friese plaatsnamen; Alle steden, dorpen en gehuchten. Friese Pers Boekerij. p. 22.
  2. Korenmolen van Aalsum (nr. 14928), Database van Verdwenen Molens in Nederland
  3. Eben Haëzer, Dokkum. Database van Verdwenen Molens in Nederland