De rechtvaardige rechters (paneel)

De Rechtvaardige Rechters
Verblijfplaats	onbekend
Kunstenaar	Jan en Hubert van Eyck
Jaar	1432
Type	Olieverf op paneel
Afmetingen	149 × 55 cm

De rechtvaardige rechters is het paneel linksonder op het Lam Gods, een drieluik dat boven het altaar hing van de Vijdt-kapel in de Sint-Baafskathedraal in Gent, geschilderd door de gebroeders Jan en Hubert van Eyck (Vlaamse Primitieven).

De kunstroof

Het paneel werd gestolen in de nacht van 10 op 11 april 1934, samen met het paneel dat Sint-Jan de Doper voorstelt. Dit laatste paneel werd gerecupereerd, maar het paneel De rechtvaardige rechters is tot op heden nog niet teruggevonden. De vermoedelijke dader van deze kunstroof is Arsène Goedertier, een wisselagent uit Wetteren. Hij verklaarde op zijn sterfbed aan zijn vriend Georges De Vos dat hij de enige was die wist waar het paneel zich bevond, en dat niemand dat schilderij daar weg kan halen, zonder de aandacht van alle mensen op zich te nemen. In het bureau werden een aantal schetsen gevonden, alsook de brieven waarmee hij de correspondentie met het bisdom voerde. Met deze informatie kon men het paneel echter niet terugvinden.

De kopie als voorlopige oplossing

Het paneel met de rechtvaardige rechters blijft tot op heden (2011) onvindbaar en werd in 1941 voorlopig vervangen door een kopie van de hand van Joseph Van der Veken. De kopiist gaf één der Rechters het profiel van de toenmalige koning Leopold III om, uit eerbetoon voor de oorspronkelijke schilder(s), er duidelijk op te wijzen dat het om een kopie gaat. De kopiist kon beschikken over een andere geschilderde kopie van de hand van Michiel Coxcie, in 1559 vervaardigd voor Filips II van Spanje. Het schilderen van dit vervangend paneel, in oppervlakte ongeveer één dertigste van het totale veelluik, heeft zes maanden intensieve arbeid gevergd. Een verklaring hiervoor ligt hierin dat elke vierkante duim geschilderd paneel door Van Eyck als een miniatuur werd afgewerkt.

Zoektocht naar het verdwenen paneel

Oproep van het Parket

Met de regelmaat van de klok komen amateur-speurders aandraven met goed geargumenteerde oplossingen van het raadsel. Tot nu toe is niemand echter erin geslaagd het paneel te ontdekken. Men gaat ervan uit dat het paneel, als het ergens verborgen ligt, minstens zwaar door de tijd moet zijn aangevreten. Andere theorieën laten het paneel ondertussen lang opgenomen zijn in een privécollectie, doch het spreekt vanzelf dat dit werk nooit publiek verkoopbaar zal zijn.

Gaston De Roeck was een van de bekendste speurders naar het verdwenen paneel. Hij zette een website op om de zoektocht naar het paneel vorm te geven. Alles tevergeefs.

Maria De Roo uit Wetteren beweert dat de SS tijdens de oorlogsjaren het graf van Arsène Goedertier liet openbreken om meer aanwijzingen te verkrijgen naar het verdwenen paneel. Zij vermoedt dat het paneel nog tijdens de Tweede Wereldoorlog werd teruggevonden en teruggehangen in de Sint-Baafs kathedraal te Gent.

In de jaren zeventig van de 20ste eeuw kwam Gust Vervloet op basis van schetsen van Goedertier en wichelroedeonderzoek tot het besluit dat het paneel achter een marmeren plaat in de Sint-Baafs te Gent verborgen zat. Na het wegbreken van de plaat vond men niets terug.

Een op rust gestelde politieagent Chris Noppe beweerde in 2001 in een publicatie dat het paneel zich in de koninklijke crypte van koning Albert I te Laken bevond. Het paneel verdween in het jaar van het overlijden van de koning. Het Paleis gaf evenwel nooit toestemming tot verder onderzoek.

Speurder Willy Nachtergaele vermoedt dat het ontvreemde paneel verborgen zit in de Sint-Laurentiuskerk te Antwerpen. Nachtergaele zegt in december 2006 met harde aanwijzingen voor de dag te komen: "De neo-Byzantijnse Sint-Laurentiuskerk in Antwerpen, op de hoek van de Van Schoonbekestraat en de Markgravelei te Antwerpen is gebouwd in het jaar 1934, hetzelfde jaar van de diefstal. Dat had ik nog nergens vernomen. Toen ik dat toevallig ontdekte, besloot ik alle bekende en minder bekende puzzelstukken opnieuw bij mekaar te leggen." De St.-Laurentiuskerk speelde een opvallende rol in de weken na de diefstal. De afperser kwam bij de pastoor van deze kerk een gedeelte van het losgeld nl 25 000 BF ophalen van het miljoen dat hij eiste voor het paneel.

Op zaterdag 28 juni 2008 kreeg de politie van Gent een tip binnen van Franky De Smet die zich in de brieven van Goedertier had verdiept en misschien de bergplaats van het paneel kende. De tipgever zei dat het paneel er in een zinken omhulsel in een waterput verborgen zou liggen aan de Gentse Sint-Jansvest. Een 20-tal speurders kwamen ter plaatse en met een graafmachine braken ze de vloer van een ondergrondse parkeergarage in Gent open. Er werd een oppervlakte van ongeveer 5 op 5 meter blootgelegd, tot op 1 meter diep. Een eerste onderzoek met een speciale radar had aangegeven dat er zich metaal onder de garagevloer bevond, maar de metaaldetector reageerde vermoedelijk op staal in het gewapend beton. De put werd nadien weer toegegooid.

Het actief op zoek gaan naar het paneel wordt ook door de Vlaamse regering aangemoedigd. In november 2006 had Vlaams minister van Cultuur Bert Anciaux 20 000 euro opzij liggen voor de vinder van het paneel "De rechtvaardige rechters". Anciaux preciseert: "Het is geen premie voor de eerlijke vinder, maar als iemand het paneel nu echt weet liggen maar er niet bij kan omdat de graaf- of breekkosten te hoog zijn, kan hij beroep doen op de vergoeding, op voorwaarde dat het paneel boven water komt".

In 2007 publiceerde auteur Christtian Stickx (pseudoniem) een gedeeltelijk op reeds verschenen informatie gebaseerde analyse van de feiten, waarbij hij De Sint-Hubertuskapel in de Belgische gemeente Tervuren aanduidde als bergplaats en verbanden legde tussen de zaak van de Rechtvaardige Rechters en het voor de Rooms-Katholieke Kerk cruciale 'geheim', dat verscholen zou liggen in of nabij het Franse Rennes-le-Château.

In augustus 2009 kwam de Gentse advocaat Johan Vanden Abeele aanzetten met de theorie dat het verdwenen paneel verborgen zit in een van de veertien kapelletjes van de kruisweg aan de Calvarieberg in Overmere-donk.

In populaire cultuur

• In het De Kiekeboesalbum De Ka-Fhaar beweert inbreker Sarbimko in strook 20 dat de diamant die hij gestolen heeft het pronkstuk van zijn verzameling zal worden, samen met "De Rechtvaardige Rechters" van Jan Van Eyck.
• De mysterieuze diefstal vormt een groot deel van de plot in het De Kiekeboesalbum Tiznoland.
• Het komische radio- en tv-spelprogramma De rechtvaardige rechters (televisieprogramma) is geïnspireerd op het paneel.
• In Albert Camus' roman De Val beweert hoofdpersoon Jean-Baptiste Clamence in het bezit te zijn van het gestolen paneel.
• De roman Het geheim van de dubbele muur door Valère Depauw (Davidsfonds 1969) verhaalt een amateuristische zoektocht naar het verborgen paneel.

Externe link

• Van Eyck vermist, blog over de kunstroof
• Het Lam Gods, online boek van Maria de Roo
• Dossier Rechtvaardige Rechters, online boek van Johan Vissers
• Belgodrome, rondleidingen door Rudy Pieters
• site Gaston De Roeck
• Verzamelde theorieën rond de kunstroof

Referenties