Treinramp bij Harmelen

Treinramp bij Harmelen
Monument voor de slachtoffers
Overzicht
Datum	8 januari 1962
Tijdstip	9:19
Type ramp	Frontale botsing
Oorzaak	Fout van de machinist door dichte mist; vertraging
Locatie	Harmelen, Nederland
Aantal treinen	2
Doden	93
Gewonden	52
Betrokken treinen
Treintype	Sneltrein 164
Route	Leeuwarden – Rotterdam
Passagiers	ca. 900
Treintype	Stoptrein 464
Route	Rotterdam – Amsterdam
Spoorwegongeval
Portaal    Verkeer & Vervoer

De treinramp bij Harmelen vond plaats op maandag 8 januari 1962 om 9.19 uur nabij het Utrechtse dorp Harmelen gelegen aan de spoorlijn Utrecht - Rotterdam. Bij de botsing tussen twee reizigerstreinen vielen 93 doden en 52 gewonden, waarmee dit de grootste treinramp uit de geschiedenis van de spoorwegen in Nederland is.

Omstandigheden en locatie

Er hing op het moment van de ramp een dichte mist in de polder waar de spoorlijn van Breukelen naar Woerden gelijkvloers aansloot op de lijn van Utrecht naar Gouda.

Hoewel dit ongeluk bekend bleef als de Treinramp bij Harmelen, vond het plaats bij de kleine buurtschap De Putkop, op het grondgebied van de toenmalige buurgemeente Kamerik. In 1964 werd De Putkop toegevoegd aan Harmelen. De doden werden ook in het overlijdensregister van de gemeente Kamerik bijgeschreven.

Ten tijde van het ongeluk werden al proeven gedaan met het treinbeïnvloedingssysteem ATB, maar dit was nog niet ingebouwd op het spoor bij Harmelen of in een van de betrokken treinen.

Betrokken treinen

Twee treinen waren betrokken bij het ongeval. Ten eerste stoptrein 464 Rotterdam – Gouda – Woerden – Breukelen – Amsterdam. Deze trein bestond uit de twee treinstellen ElD4 700 en ElD2 297, in totaal zes rijtuigen, alle uit de serie Mat '46:

• BDk 700 + Br 700 + A 700 + Bk 700 + ABDk 297 + Bk 297 Deze trein werd gereden door machinist Fictoor en vertrok om ± 9.15 uur uit Woerden.

De andere betrokken trein was de sneltrein 164 Leeuwarden – Zwolle – Amersfoort – Utrecht CS – Rotterdam CS. Deze trein bestond uit de volgende locomotief en rijtuigen, gezien in de richting Rotterdam:

• Elektrische locomotief 1131 + B 5710 + A 6544 + RD 6969 + B 6614 + B 6691 + B 6604 + B 5238 + B 6695 + AB 7361 + B 5830 + B 5237. De meeste rijtuigen waren Plan E, geleverd vanaf 1955 en dus nog vrij nieuw. Rijtuig AB 7361 was een Plan K en de rijtuigen B 5710, B 5830 en B 5237 waren tot getrokken rijtuig verbouwde rijtuigen Mat '24.

In de stoptrein waren naar schatting 180 reizigers aanwezig; de sneltrein had ongeveer 900 reizigers aan boord.

Tijdslijn

9.14:

• De sneltrein komt niet voorbij in Harmelen Aansluiting wegens 6 minuten vertraging.
• De treindienstleider stelt voor de stoptrein een rijweg in van Woerden richting Breukelen, want de sneltrein heeft zich nog niet gemeld.

9.18:

• De stoptrein rijdt het laatste sein voor Harmelen Aansluiting voorbij om daar gelijkvloers de aftakking naar Breukelen te berijden.
• De sneltrein komt in de buurt van Harmelen Aansluiting en meldt zich automatisch bij de treindienstleider.
• De sneltrein rijdt met 125 km/h het gele sein voorbij dat op remwegafstand vooraf gaat aan het rode sein voor de splitsing. De machinist merkt dit gele sein niet op.

9.19:

• De machinist van de sneltrein ziet het rode sein, zet een remming in, maar kan niet voorkomen dat hij met 107 km/h vrijwel frontaal in botsing komt met de stoptrein.

Gevolgen

Sneltrein 164

De locomotief wordt bij de botsing naar rechts geworpen en het eerste rijtuig van de stoptrein en de sneltrein schuiven in elkaar. De volgende 4 rijtuigen van de sneltrein ontsporen en schampen de stoptrein. De overige zes rijtuigen van de sneltrein blijven in het spoor.

Stoptrein 464

Het eerste rijtuig van het vierdelige treinstel wordt volkomen vernield door het naar binnen schuiven van het sneltreinrijtuig. Het tweede rijtuig wordt aan de zijkant opengereten, het derde rijtuig wordt gemangeld tussen het eerste rijtuig en de rijtuigen van de schampende sneltrein. Het laatste rijtuig van het vierwagenstel en het gehele tweewagenstel blijven (hoewel beschadigd door de snelle stop) in het spoor.

Slachtoffers

91 mensen, waaronder de beide machinisten, kwamen om bij de botsing, 54 anderen raakten zwaargewond. Twee zwaargewonden overleden later in ziekenhuizen.

Nasleep

Onderzoek

Zoals gebruikelijk bij ongevallen, werd een groot onderzoek begonnen. Ook de nieuwe NX-installatie van de treindienstleiderspost in Woerden werd onderzocht op technische storingen. Men heeft ter plaatse vastgesteld dat het "gemiste" gele sein daadwerkelijk geel licht uitstraalde en het laatste sein voor Harmelen vanaf Utrecht rood licht. De snelheidsmeterband van de locomotief van de sneltrein toonde aan dat de machinist niet is begonnen met remmen na het gele sein. Wel is hij begonnen met remmen bij waarneming van het rode sein, maar omdat hij toen 125 km/h reed was de afstand tot de wissel waarover de stoptrein reed, onvoldoende.

Proces

De Rechtbank, die onder grote publiciteit deze zaak behandelde, werd uitgebreid met deskundigen op het gebied van de spoorwegtechniek.

Maatregelen

De huidige fly-over vlakbij de plek van de ramp

Naar aanleiding van dit ongeval is invoering van de automatische treinbeïnvloeding (ATB) in Nederland versneld: 25 jaar later was het grootste deel van het spoorwegnet voorzien van ATB. Een tweede veiligheidsverhogende maatregel die men sindsdien toepast is dat seinen die op remwegafstand voor splitsingen, bruggen en andere gevaarpunten buiten stations staan, worden voorafgegaan door reflecterende gele bakens.

In de jaren 90 is bij Harmelen een fly-over gebouwd, waardoor het gelijkvloers kruisen tot het verleden behoort.

Monument

Op 8 januari 2012 werd door Pieter van Vollenhoven een monument onthuld voor de slachtoffers van de ramp, die zich op die dag precies vijftig jaar geleden had voltrokken. Ries van Leeuwen was de coördinator voor het plaatsen van het monument. De organisatie van de onthulling was in handen van het Dorpsplatform Harmelen.

Het monument is een ontwerp van de Kamerikse kunstenaar Taeke de Jong en de steenhouwer was Maurice van Dam uit Woerden. Het ontwerp bestaat uit twee hardstenen platen die scheef ten opzichte van elkaar staan en waarop de 93 namen van de omgekomenen staan. Tussen de platen door is de plek des onheils te zien. Een rode hardstenen sokkel, met daarop een corpus dat de slachtoffers verbeeldt, staat iets voor de platen in het midden.

Op het pas onthulde monument bleken diverse namen van slachtoffers verkeerd te zijn geschreven, ontstaan doordat de lijst uit een handgeschreven verslag is overgenomen dat destijds na de ramp is opgemaakt. Ook bleek een aantal namen van slachtoffers te ontbreken. Het monument zal worden aangepast op de namenlijst.

Literatuur

• Spoorwegongevallen in Nederland 1839-1993, geschreven door R.T. Jongerius. Uitgave: Schuyt & Co, Haarlem, 1993. Deel 22 in de boekenreeks van de NVBS, ISBN 90 6097 341 0.
• Ter nagedachtenis Treinramp Harmelen, 8 januari 1962, geschreven door Hans Fictoor, zoon van de omgekomen machinist Piet Fictoor. Purmerend, 2008. ISBN 978-90-8834-519-7
• De treinramp bij Harmelen, geschreven door Ed Janson. Uitgave: Stichting Stichts-Hollandse Bijdragen SHB-37, 2011. ISBN 97 8949 1229 046

Externe links

• Spoorwegongeval Harmelen 1962 - op nicospilt.com met diverse foto’s, knipsels en verhalen
• De grootste Treinramp uit de Nederlandse geschiedenis; op www.geschiedens24.nl
• 50 jaar treinramp Harmelen (documentaire), op www.uitzendinggemist.nl

Bronnen, noten en/of referenties

52° 06' 17" N, 4° 57' 23" O