Geschiedenis van de spoorwegen in Nederland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Station d'Eenhonderd Roe, vertrekpunt van de eerste trein op 20 september 1839.

De geschiedenis van de spoorwegen in Nederland begon op 20 september 1839, met de opening van de spoorlijn Amsterdam - Haarlem.

Na de opening van de eerste spoorwegen in het Verenigd Koninkrijk, werden er ook in Nederland plannen gemaakt voor spoorwegen. In 1831 kwam voor het eerst het plan ter sprake voor het openen voor de eerste lijnen, die de havens van Amsterdam en Rotterdam een snelle verbinding moesten gaan bieden met Duitsland. Uiteindelijk zou de eerste spoorlijn in 1839 niet richting Duitsland lopen, maar van Amsterdam naar Haarlem.

Voorgeschiedenis[bewerken]

Nederland was al rijkelijk voorzien van waterwegen en veel vrachtvervoer ging dan ook per schip. Voor het reizigersvervoer waren er de postkoets, de veerboten en de trekschuit. De spoorwegen in Nederland werden dan ook voornamelijk gebouwd voor het reizigersvervoer, die veel sneller waren dan het bestaande vervoer. De binnenvaart bleef echter een grote concurrent van de spoorwegen voor het vrachtvervoer.

1839-1860: De eerste spoorlijnen[bewerken]

Kaart van het spoorwegennet rond 1860.

██ HSM

██ NRS

██ Andere maatschappijen

De eerste spoorlijn in Nederland werd aangelegd door de in 1837 opgerichte Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM), voornamelijk onder leiding van Ingenieur-Directeur van de Waterstaat F.W. Conrad. Deze lijn van Amsterdam naar Haarlem werd geopend op 20 september 1839. De eerste treinen werden getrokken door de locomotieven Arend en Snelheid.

Deze lijn werd tussen 1842 en 1847 verlengd via Leiden en Den Haag naar Rotterdam, en staat tegenwoordig bekend als de Oude Lijn. Dat de aanleg van de eerste spoorlijnen, mede vanwege de noodzakelijke aankoop van grond, niet zonder slag of stoot verliep, blijkt wel uit de problemen die zich voordeden rond het 'provisionele station buiten de Marepoort' nabij Leiden en het het Laantje van Van der Gaag nabij Delft.

In 1843 werd de tweede Nederlandse spoorlijn geopend, de Rhijnspoorweg van Amsterdam naar Utrecht, in 1845 verlengd naar Arnhem. Deze lijn werd aangelegd door de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS), die in 1855 ook een zijlijn opende van Utrecht naar Rotterdam.

In het zuiden van Nederland werden de eerste grensoverschrijdende lijnen aangelegd door buitenlandse maatschappijen, als verlengingen van de spoornetten in die landen. In 1853 werd de spoorlijn Aken - Maastricht geopend, de eerste verbinding met Duitsland en tevens eerste internationale spoorlijn van Nederland; in 1854 volgde de lijn Antwerpen – Roosendaal over de Belgische grens. De verlenging van de Rhijnspoorweg naar de Duitse grens werd in 1856 in gebruik genomen.

Spoorwijdte[bewerken]

De eerste Nederlandse spoorlijnen werden in breedspoor aangelegd. Dit was geïnspireerd door Isambard Kingdom Brunel en zijn Great Western Railway met een wijdte van 2140 mm, maar de spoorwijdte werd in Nederland iets minder: 1945 mm. Men dacht daarmee over de meest geavanceerde technologie te beschikken. De spoorlijnen van Amsterdam naar Rotterdam en van Amsterdam naar Utrecht en Arnhem werden in breedspoor aangelegd. Dit bleek echter problemen te geven voor de gedachte aansluiting op de Duitse spoorlijnen, die in normaalspoor (1435 mm) waren aangelegd. Daarom werden nieuwe spoorwegen in Nederland voortaan ook in normaalspoor aangelegd, de NRS stapte bij de aanleg van de lijn Utrecht-Rotterdam over op normaalspoor, en begon met de ombouw van de bestaande lijn. In de periode tot 1866 werd al het resterende breedspoor omgebouwd tot normaalspoor.

1860-1900: Uitbreiding van het spoorwegennet[bewerken]

Spoorwegnetkaart van 1868. Er was nog geen oversteek van de grote rivieren.
Kaart van het spoorwegennet rond 1880.

██ HSM

██ NRS

██ SS

██ NCS

██ NBDS

██ Andere maatschappijen

In de eerste decennia van spoorwegaanleg in Nederland was dit voornamelijk op particulier initiatief. Tot in de jaren vijftig van de 19e eeuw waren enkele hoofdspoorlijnen aangelegd, maar vergeleken bij de omringende landen was er inmiddels een grote achterstand. Daar waren al grote spoorwegnetten aan het ontstaan, terwijl in Nederland de aanleg stagneerde. in Nederland waren er in 1860 een aantal kleine, geheel los van elkaar staande, spoorwegnetwerken: Amsterdam – Haarlem – Rotterdam, Amsterdam / Rotterdam – Utrecht – Arnhem – Keulen, Aken – Maastricht – Hasselt en Antwerpen – Roosendaal – Moerdijk / Breda. In Amsterdam en Rotterdam waren er geen verbindingen tussen de lijnen, de concurrerende maatschappijen hadden hun eigen kopstations aan de rand van de stad.

In 1860 werd de Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS) opgericht, deze legde tussen 1863 en 1865 de lijn Utrecht – Amersfoort – Zwolle – Kampen aan.

In 1869 (Utrecht – 's-Hertogenbosch – Eindhoven) en 1872 (Lage Zwaluwe – Dordrecht) werden de grote rivieren (Waal en Maas) overbrugd en was het spoorwegnet in het Noorden met dat van het Zuiden met elkaar verbonden.

Van de HIJSM werd de spoorlijn Amsterdam - Zutphen (Oosterspoorweg) deels in 1874, deels in 1876 geopend, en de spoorlijn Hilversum - Lunetten in 1874, als zijtak hiervan.

Aanleg van spoorwegen door de overheid[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Staatsaanleg van spoorwegen in Nederland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het kabinet-Rochussen diende in 1860 een wetsvoorstel in inzake de aanleg en exploitatie van de Noorder- en Zuiderspoorweg. Dit werd door de Eerste Kamer verworpen, waarna het kabinet viel. Het kabinet werd opgevolgd door het kabinet-Van Hall-Van Heemstra dat er wel in slaagde een Spoorwegwet tot stand te brengen. Er kwam daardoor spoorwegaanleg van staatswege, terwijl de wijze van exploitatie later bij wet zou worden geregeld. In de wet werd de staatsaanleg van tien Staatslijnen vastgelegd naar alle delen van het land, die werden geopend tussen 1863 en 1873. Elke staatslijn werd aangeduid met een letter; A t/m K (tien lijnen).

De door de staat aangelegde spoorwegen werden niet geëxploiteerd door een staatsbedrijf, maar door de particuliere Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) die in 1863 werd opgericht. Een aantal staatslijnen werd echter niet geëxploiteerd door de SS, maar door de HSM.

De twee grootste maatschappijen, de HSM en SS, waren in een felle concurrentiestrijd gewikkeld. Ze sloten akkoorden met andere maatschappijen en veerdiensten om concurrerende reisroutes aan te bieden. Zo legde de HSM de veerdienst Enkhuizen - Stavoren in om goederentreinen rechtstreeks naar Leeuwarden te vervoeren. Hiermee werd de lange omreisroute langs Amersfoort en Zwolle, uitgevoerd door de Staatsspoorwegen (SS), vermeden. Om een alternatieve route naar Duitsland te bieden werden door de HSM twee spoorlijnen van de SS overgenomen:

Dit bood een alternatieve route aan voor de SS-route van Amsterdam – Utrecht – Arnhem – Nijmegen.

Lokale spoor- en tramwegen[bewerken]

Veel kleinere plaatsen werden niet bereikt door de hoofdspoorwegen. De aanleg van een normale spoorlijn was veel te duur voor het te verwachten verkeer. Er werden veel lokale initiatieven genomen om goedkope lokale tram-/spoorlijnen aan te leggen met veel goedkopere infrastructuur en meestal langs de wegen. Dit werden lokaalspoorwegen en tramwegen, waarvoor een aparte wetgeving kwam.

Op een spoorlijn die als tramlijn werd geëxploiteerd waren spoorseinen niet verplicht en er kon op zicht gereden worden. Wel was de snelheid beperkt. Een deel van deze lijnen werd aangelegd met smalspoor. Dit spoortype liet veel scherpere bochten toe en was goedkoper in de aanleg en het onderhoud.

De grote spoormaatschappijen bouwden normaalspoor-tramlijnen die door (lichte) treinen werden bereden en deel uitmaakten van het spoornet. Of tramweg maatschappijen werden overgenomen. Zo kwam de Nederlandsche Tramweg Maatschappij die veel tramlijnen in Friesland exploiteerde in het bezit van de Nederlandse Spoorwegen. De laatste tramlijn van de vroegere NTM was de tramlijn Drachten - Groningen die in 1985 werd gesloten voor goederenvervoer.

Naast de tramlijnen waren er ook lokale spoornetten. Bekende lokale spoornetten waren de Haarlemmermeerspoorlijnen en de ZHESM.

Nieuwe verbindingen met het buitenland[bewerken]

In het Nederland van rond 1845 waren die zeehavens van het grootste belang, die het best vanaf de Noordzee waren te bereiken. Dit waren rond 1845-1860 Vlissingen en Harlingen, en niet Amsterdam en Rotterdam. Eerst na 1860 werden Rotterdam en Amsterdam -ook nog in fasen- dankzij enorme rijksinvesteringen beter vanaf de Noordzee te bevaren. Met een fractie van deze Rijksinvesteringen waren Vlissingen, Harlingen, en later ook Delfzijl (na 1900) veel beter dan Amsterdam tot renderende zeehavens te maken geweest.

Met name de investeringen rond Amsterdam zijn na 1860 enkel gebaseerd op ressentimenten en verlangens van de financiële aristocratie tot een herleven van de 'gouden eeuw' (bron: Auke van der Woud 'De nieuwe wereld'). Al vanaf 1845 is geprobeerd de zeehaven van Harlingen als derde nationale zeehaven naast Amsterdam en Rotterdam met het achterland te verbinden. Ondanks steun uit België, Engeland, Spanje, Frankrijk en Noord-Duitsland zag de Nederlandse regering echter geen noodzaak Harlingen op te nemen in een pan-Europees spoorwegplan, ontworpen door de ingenieurs Xavier Tarte en Castillion Du Portail.

Na acceptatie van de spoorwegwet van het Kabinet-Heemskerk-Van Lynden van Sandenburg werden van staatswege door de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, kortweg SS, in de 'perifeer' geoormerkte regio's alsnog spoorwegen aangelegd. Van Rijkswege wordt er nu van uitgegaan, dat de 'nu achtergebleven gebieden' (Landsdeel Noord, zeehavens Harlingen en Eemsmond-Delfzijl) door hun natuurlijke ligging hun betekenis hebben verloren. Echter, niets is minder waar: dat de functie van Harlingen als zeehaven ten aanzien van het achterland verloren is gegaan, is vooral veroorzaakt door rijksbeleid, en niet door de geografische ligging of het ontbreken van kansen (Kerst Huisman, Leeuwarder Courant).

1900-1995[bewerken]

Naar een nationale spoorwegmaatschappij[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Nederlandse Spoorwegen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Verschillende fusies leidden in de eerste helft van de 20e eeuw tot de vorming van een landelijke spoorwegmaatschappij. Er zou echter nooit een echt staatsbedrijf komen, er bleef altijd sprake van particuliere exploitatie.

In 1885 verkreeg de NRS een meerderheidsbelang in de NCS. De NRS werd in 1890 overgenomen door de staat, de exploitatie kwam in handen van de SS. De NCS bleef nog als afzonderlijk bedrijf voortbestaan tot 1934, maar ook hiervan werd de exploitatie in 1919 overgenomen door de SS.

Op 1 januari 1911 werden gemeenschappelijke tarieven ingevoerd die geldig waren op de HSM, SS, NCS en de NBDS. De prijs werd berekend volgens de kortste route op het landelijk spoornet. In 1917 gingen, mede als gevolg van de moeilijke omstandheden tijdens de Eerste Wereldoorlog, de twee grootste maatschappijen, de HSM en de SS, nog meer samenwerken en werd de belangenmaatschap Nederlandse Spoorwegen opgericht. Beide maatschappijen namen de exploitatie over van verschillende andere maatschappijen.

De HSM nam in 1920 de KNLS over, in 1923 werd de ZHESM overgenomen. Vanaf 1926 exploiteerde de HSM ook alle lijnen van de GOLS die in 1928 werd opgeheven, en vanaf 1936 ook de lijnen van de HESM. Uiteindelijk bleven (op enkele kleine maatschappijen na) alleen de HSM en SS over, en op 1 januari 1938 leidde dit tot een fusie en de oprichting van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen, waarvan de aandelen volledig in handen kwamen van de Nederlandse staat.

De meeste bestaande spoorlijnen werden, uitgezonderd enkele grenstrajecten en lokaallijnen, vanaf 1938 geëxploiteerd door de N.V. Nederlandse Spoorwegen. Dit bleef zo tot de reorganisatie van 1995.

Elektrificatie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Elektrificatie van spoorlijnen in Nederland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Het oorspronkelijke materieel van de Hofpleinlijn. ZHESM-motorrijtuig mBC 6 (bouwjaar 1908) in het Nederlands Spoorwegmuseum.

De eerste elektrische spoorlijn in Nederland was de Hofpleinlijn. Geopend op 1 oktober 1908 en geëxploiteerd door de Zuid-Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij (ZHESM). Deze lijn was geëlektrificeerd met 10.000 V wisselspanning. Uiteindelijk ontwikkelde de HSM in de jaren '20 een nieuw systeem met 1500 V gelijkspanning, hiermee werd tussen 1924 en 1927 de Oude Lijn geëlektrificeerd. Voor het elektrisch bedrijf op deze lijn werd het Blokkendoosmaterieel (Mat '24) aangeschaft.

1500 V gelijkspanning werd de standaard voor elektrificatie van spoorlijnen in Nederland en wordt anno 2014 nog altijd gebruikt voor bestaande en nieuwe lijnen voor gemengd vervoer. Voor de andere nieuwe lijnen zoals de HSL-Zuid en de Betuweroute is gekozen voor 25 kV wisselspanning met een frequentie van 50 Hz.

Opheffen en afbraak van spoorlijnen[bewerken]

Met de opkomst van het wegvervoer werden veel lokale spoorlijnen verlieslatend en opgeheven. De meeste opheffingen kwamen in de jaren dertig en na de Tweede Wereldoorlog. Bovendien werden veel kleinere stopplaatsen langs spoorlijnen opgeheven.

Het goederenvervoer per spoor dat oorspronkelijk allesomvattend was met stukgoed en aanwezig was in alle stations, werd grondig gerationaliseerd. De talrijke lokale goederenaansluitingen, rangeerstations, opslagplaatsen etc. zijn verdwenen. Nu is er hoofdzakelijk alleen internationaal goederenvervoer over. Het binnenlands goederenvervoer per trein is in principe alleen per treinlading. Alleen op deze manier kan het spoor concurreren met vrachtauto's. Het personenvervoer ging grotendeels over naar het wegverkeer. Voor het lokaal reizigersverkeer waren bussen goedkoper en die bedienden de lokale plaatsen beter. Spoorstations en haltes waren vaak ver gelegen van de dorpen.

Andere vernieuwingen[bewerken]

Mat '34, de eerste Nederlandse dieseltrein.

In 1934 reed de eerste dieseltrein in Nederland. Dit was ook het eerste stroomlijnmaterieel, vanaf 1935 kregen ook alle nieuwe elektrische treinen deze stroomlijnvorm.

Na de Tweede Wereldoorlog werd het Nederlandse spoorwegnet wederopgebouwd en tegelijk gemoderniseerd. Vanaf 1948 werd een groot aantal nieuwe locomotieven en stroomlijntreinstellen gebouwd. Deze grote hoeveelheid nieuwe materieel betekende ook dat er steeds minder stoomlocomotieven nodig waren, en uiteindelijk reed op 7 januari 1958 de laatste stoomtrein in reguliere dienst in Nederland.

Per 3 juni 1956 werd in Europa overgegaan op een tweeklassensysteem. De toenmalige derde klasse werd de huidige tweede klas, de toenmalige tweede klasse werd eerste klas. De oorspronkelijke eerste klasse, die in veel treinen niet aanwezig was, werd afgeschaft.

1995-heden: Reorganisatie en concurrentie[bewerken]

De eerste concurrent sinds decennia op het Nederlandse spoor: Lovers Rail Kennemerstrand Express te IJmuiden in 1997.

In de jaren '90 werden de Nederlandse Spoorwegen gereorganiseerd, waarbij het bedrijf werd gesplitst: beheer en exploitatie van de spoorlijnen werden gescheiden. Beheer en onderhoud van de infrastructuur werd gezien als taak van de overheid, dit werd ondergebracht bij ProRail. De exploitatie werd onderverdeeld onder NS Reizigers en NS Cargo. Voortaan zou het niet meer vanzelfsprekend zijn dat treinen werden geëxploiteerd door NS, ook andere bedrijven moesten de mogelijkheid krijgen treinen te laten rijden over het Nederlandse spoor, zowel in reizigers- als goederenvervoer.

Reizigersvervoer[bewerken]

Het reizigersvervoer van NS werd ondergebracht in NS Reizigers.

In 1996 was er voor het eerst sprake van concurrentie in het reizigersvervoer, in de vorm van Lovers Rail, dat treindiensten ging onderhouden tussen Amsterdam en Haarlem, en vandaar naar de – door NS niet meer bediende – stations in IJmuiden en (voor bezoekers van de Keukenhof) Lisse. Dit bleek uiteindelijk niet succesvol, en Lovers Rail werd in 1999 opgeheven.

Succesvoller bleken de openbare aanbestedingen van de – door NS vaak onrendabel geachte – regionale lijnen, voornamelijk buiten de Randstad. Als eerste was dit in 1998 de spoorlijn Mariënberg - Almelo die werd overgenomen door Oostnet. In 1999 en 2000 volgden de Noordelijke Nevenlijnen in Friesland en Groningen, die werden overgenomen door NoordNed.

Kaart van het hoofdrailnet in 2005.
Kaart van Concessies spoorwegen in 2007.

Op de belangrijkste spoorlijnen, die onderdeel werden van het hoofdrailnet bleef de treindienst in handen van NS, deze concessie loopt tot 2015. De overige lijnen, de zogenaamde gedecentraliseerde treindiensten zijn of worden inmiddels openbaar aanbesteed (of in enkele gevallen onderhands gegund), in sommige gevallen weer aan NS, maar meestal aan andere bedrijven. Anno 2014 zijn, naast NS en NS Hispeed, de vervoerders Arriva, Connexxion, Syntus en Veolia Transport actief in het reizigersvervoer op het Nederlandse spoor.

Een contractsectortreindienst was een treindienst die na de verzelfstandiging van de Nederlandse Spoorwegen door het bedrijf werd aangewezen als onrendabel.

In 1996 heeft het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, op basis van onderzoek door NS en adviesbureau McKinsey 30 spoorlijnen aangewezen als onrendabel. Zonder subsidie wilde NS deze lijnen niet exploiteren. Voor 29 spoorlijnen wilde het rijk een exploitatiesubsidie geven. De minister wilde het exploitatiebudget voor de treindienst tussen Almelo en Mariënberg gebruiken voor een busdienst. Reizigersvereniging ROVER, treinreizigers verenigd in actiegroep AlMa en kaderwetgebied Regio Twente protesteerden met succes en er werd besloten om deze spoorlijn als eerste in Nederland openbaar aan te besteden. Dit is gebeurd voordat het Rijk regelgeving had gemaakt voor de aanbestedingen. In die zin is dit een proeftuin voor aanbestedingen geweest. Busmaatschappij Oostnet (nu Connexxion) heeft deze aanbesteding gewonnen en hiermee is de treindienst gedecentraliseerd.

De NS had met de overheid een speciaal contract om het vervoer op de contractsectorlijnen uit te voeren in ruil voor een subsidie van in totaal zo'n 80 miljoen euro van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Deze contracten hadden een looptijd van een jaar en werden stilzwijgend verlengd. Het ministerie wilde van de contractsectorlijnen af en ze onderbrengen bij de OV-autoriteiten, de 19 provincies en kaderwetgebieden (tegenwoordig Stadsregio's) in Nederland. In het voorjaar van 2004 onderhandelde het Ministerie van V&W met deze lagere overheden over de overname van sommige lijnen. Inmiddels is de overname voltooid.

In sommige gevallen zijn contractsectorlijnen verdwenen door ze toe te voegen aan het hoofdrailnet. Zo is in de herfst van 2003 besloten om 4 contractsectorlijnen in de Randstad (Weesp – Lelystad, ZaandamEnkhuizen, UtrechtRhenen en Utrecht – Baarn) toe te voegen aan het hoofdrailnet. Ook HoutenHouten Castellum is sinds de opheffing van de tramlijn op 13 december 2008 geen contractsectorlijn meer, Houten Castellum is nu gewoon een station aan het hoofdrailnet.

In 2005 is de motie-Hofstra, om AlkmaarDen Helder aan het hoofdrailnet toe te voegen, uitgevoerd. HaarlemZandvoort en Haarlem – Alkmaar – Hoorn zijn eind 2005 ook aan het hoofdrailnet toegevoegd.

Op 11 december 2005 zijn de bevoegdheden over de treindiensten op de spoorlijn Groningen – Leeuwarden gedecentraliseerd. In december 2006 volgden de treindiensten op Ede-Wageningen – Amersfoort (gegund aan Connexxion) en NijmegenRoermond en MaastrichtKerkrade (gegund aan Veolia). ZwolleWierden (Almelo) is alsnog tijdelijk aan het hoofdrailnet toegevoegd, maar zal worden gedecentraliseerd wanneer de Combiplan Rijksweg 35 bij Nijverdal in gebruik wordt genomen.

NS heeft in april 2004 het contract voor de lijnen DordrechtGeldermalsen en ArnhemTiel en de Zoetermeer Stadslijn en de Hofpleinlijn opgezegd. Uiteindelijk is het gelukt deze lijnen toch in exploitatie houden, tot de overname door een andere vervoerder.

  • Voor Arnhem – Tiel heeft het Ministerie van Verkeer en Waterstaat Syntus bereid gevonden om de exploitatie op 1 april 2005 over te nemen.
  • De spoorlijn Dordrecht – Geldermalsen (Merwede-Lingelijn) werd tot december 2006 nog geëxploiteerd door NS, de lijn is inmiddels aanbesteed en overgenomen door Arriva
  • De Hofpleinlijn en Zoetermeer Stadslijn zijn overgegaan naar RandstadRail; deze lijnen zijn omgebouwd naar sneltram/metrolijnen en maken hiermee geen deel meer uit van het spoorwegnet. NS was eerst van plan eind 2004 te stoppen met de exploitatie van de lijn; uiteindelijk heeft NS de lijn bereden tot aan de definitieve sluiting voor treinverkeer per 3 juni 2006.

Goederenvervoer[bewerken]

Het goederenvervoer van NS werd ondergebracht in NS Cargo, dat later fuseerde met onder meer de goederentak van de Duitse spoorwegen tot Railion, dat inmiddels DB Schenker Rail heet. De eerste concurrent in het goederenvervoer was in 1998 ACTS Nederland BV, later zouden vele anderen volgen.

Vervoercijfers[bewerken]

In onderstaande tabel is een overzicht te vinden van de belangrijkste kerncijfers van het spoorwegvervoer in Nederland.

Jaar Netlengte (in km) Stations Reizigerskm. (in mlj.) Treinkm. (in mlj.; reizigers)
1938 2963 427 3423 43,4
1939[1] 2912/3314[1] 395 4015 43,7
1940 2962 4236 30,9
1941[1] 2902/3351[1] 4641 24,6
1942 2873 6211 26,0
1943[1] 2837/3159[1] 8391 28,4
1946[1] 3079 6177
1947[1] 3251 6776
2007[2] 2896 386 16342[3] 129
2008[2] 2896 387 131
2009[2] 2886 389 133
2010[2] 3016 391 16400[4] 134
2011[2] 3035 397 16800[4] 138
2012[2] 3063 404 17100[4] 139

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Saal, P en Spangenberg, F Kijk op stations Amsterdam: Elsevier (1983) ISBN 90-10-04533-1
  • W. van den Broeke ... [et al.] ; red. J.A. Faber Het spoor - 150 jaar spoorwegen in Nederland Amsterdam: Meulenhoff Informatief en N.V Nederlandse Spoorwegen (1989) ISBN 90-290-9618-7
  • Auke van der Woud 'de Nieuwe Wereld' uitgeverij Bert Bakker, ISBN 978 90 3285 6
  • Hartgerink-Koopmans tijdschrift "de economist"
  • Kerst Huisman "Harlingen als schakel in de verbinding tussen Engeland en Eurazië" Leeuwarder courant 8 oktober 1994
  1. a b c d e f g h NVBS: Op de Rails. Berghuijs, Herman, Vijftig jaar geleden: de NS in 1947. 12-1997.
  2. a b c d e f Jaarverslag Prorail 2012
  3. Eurostat 15/2010 transport, Railway passenger transport decreased slightly at the beginning of 2009
  4. a b c Deze waarde betreft alleen de Nederlandse Spoorwegen. Van andere vervoerders zijn geen gegevens beschikbaar.