Sneltram

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De sneltram is een tussenvorm tussen tram en metro, vooral voor vervoer van stadscentra naar wat verder weg gelegen buitenwijken en voorsteden. De huidige vorm van sneltrams in Nederland is ontstaan in de jaren tachtig. Sneltrams kunnen gezien worden als een vorm van lightrail.

Geschiedenis[bewerken]

De eerste sneltramlijn van Nederland is de geheel op vrije baan liggende Haagse tramlijn 11, die al 15 juli 1927 in bedrijf werd genomen door de net opgerichte NV Gemengd Bedrijf der Haagsche Tramweg-Maatschappij (tegenwoordig NV HTM Personenvervoer). Tegenwoordig ligt deze lijn geheel binnen de stad en is er geen sprake meer van een sneltram alhoewel de tram in tegenstelling tot sommige andere Haagse stadstramlijnen wel een snel karakter heeft.

De tweede tramlijn in Nederland waarvoor het begrip "sneltram" werd gebruikt is de in 1962 in Amsterdam geopende tramlijn 17, sinds 1971 tramlijn 1, tussen Surinameplein en Osdorp. Met name de route over de Cornelis Lelylaan had een sneltramkarakter, kruisingsvrij en in het midden van een stadsautoweg alhoewel de baan aanvankelijk op groefrails in het zand was aangelegd en reeds spoedig begon te verzakken waarbij met name bij enige snelheid de trams hevig slingerden. Later na de komst van lijn 1 is de baan verbeterd en is er veldspoor met betonnen dwarsliggers in een grindbed aangelegd. Later zijn er meer gelijkvloerse kruisingen gekomen en heeft het begrip sneltram zich elders verder ontwikkeld, zodat deze route naar de huidige maatstaven geen sneltram meer genoemd kan worden.

In Duitsland werd in dezelfde periode (jaren zestig) een soortgelijke tramlijn aangelegd tussen Essen en Mülheim an der Ruhr lijn 18 over de Ruhrschnellweg. Deze lijn werd later verbouwd tot Stadtbahn, lijn U18.

Tegenwoordige sneltrams[bewerken]

De "klassieke" sneltram heeft een hoge vloer, hoge perrons en daarom een gelijkvloerse instap. Het voertuig is breder dan een gewone tram (minimaal 2,65 meter breed) en maakt gebruik van een 100% eigen baan. Dit soort sneltrams vertoont meer gelijkenissen met een metro dan met een tram, het belangrijkste verschil met een echte metro is dat er gelijkvloerse kruisingen zijn. Een sneltram kan dus gezien worden als een "lichte metro", met beduidend lagere aanlegkosten dan een echte metro.

Bij de oudere sneltramlijnen zijn deze kruisingen, net als bij een gewone tram, alleen beveiligd met verkeerslichten, tegenwoordig worden er bij nieuwe sneltramlijnen of verlengingen steeds vaker met spoorbomen beveligde overwegen toegepast. Bij de sneltramlijnen in Rotterdam zijn de kruisingen later alsnog beveiligd met spoorbomen, vanwege het grote aantal ongevallen op de overwegen.

Door de ontwikkeling van de lagevloertram is het niet meer noodzakelijk hoge perrons te gebruiken om een gelijkvloerse instap mogelijk te maken. Daarom kennen de nieuwe sneltrams voor de Zoetermeer Stadslijn (RandstadRail) en de RijnGouwelijn geen hoge vloer meer, maar juist een lage vloer, net als de moderne lagevloer-stadstrams. Groot voordeel is dat door het vervallen van de hoge perrons het eenvoudiger is sneltrams in te passen in (binnen)steden. Hierdoor vervaagt wel steeds meer het duidelijk onderscheid tussen gewone stadstrams, sneltrams en treinen.

Sneltrams in Nederland[bewerken]

Sneltram Utrecht - Nieuwegein/IJsselstein[bewerken]

De sneltram tussen Utrecht Centraal en Nieuwegein/IJsselstein is geopend in 1983-1985 om de nieuwbouwwijken in de satellietsteden Nieuwegein en IJsselstein met Utrecht te verbinden. Aanvankelijk zou een spoorlijn worden aangelegd, maar er is gekozen voor een sneltram.

Sneltram Rotterdam[bewerken]

Een metro/sneltramstel uit de 5200 serie in oude stijl op de Calandlijn

De sneltram van de RET in de Rotterdamse Alexanderpolder is een onderdeel van de metro (Lijn A en Lijn B). Het eerste deel van deze sneltramlijn werd geopend in 1983. De gemeente wilde uit kostenoverwegingen in deze nieuwbouwwijk geen metro maar sneltram aanleggen. Om het recht op subsidie voor metroaanleg te behouden, heeft men gekozen voor hetzelfde profiel als de gewone metrolijnen, met een bakbreedte van 2,73 m. De bovenleidingspanning is net als de Rotterdamse metro 750 volt gelijkspanning.

Omdat het sneltrammaterieel, afgezien van de aanwezigheid van een pantograaf voor het rijden onder bovenleiding, gelijk is aan het metromaterieel, wordt deze sneltram meestal aangeduid als metro, hoewel het hier juridisch gezien om een tram gaat.

In de periode 2016-2017 wordt de spoorlijn Rotterdam Centraal - Hoek van Holland Strand omgebouwd tot sneltram, mits de financiering rond komt. Deze lijn wordt in 2017 aangesloten op de Rotterdamse metro/sneltramstel ter hoogte van metrostation Schiedam Centrum en ontvlochten van het treinnetwerk.

Sneltram Amstelveen[bewerken]

Sneltram 51 bij halte Amstelveen Poortwachter.

Op 1 december 1990 is de Amstelveenlijn (sneltramlijn 51) geopend. Deze lijn is van station Amsterdam Centraal tot Station Amsterdam Zuid een metro (ligt geheel op vrije baan en krijgt spanning via een derde rail). Vanaf daar rijdt het voertuig verder als sneltram naar Amstelveen Westwijk.

Op het deel in Buitenveldert en Amstelveen neemt de tram spanning af via een pantograaf. Omdat er over een deel van het traject een stadstram rijdt (lijn 5 naar Amstelveen Centrum), is voor dit traject gekozen voor de tramspanning van 600 volt. Vanwege het grote verschil in vloerhoogte tussen de sneltrams en de gewone trams, zijn de haltes hier voorzien van zowel een hoog sneltramperron als een laag stadstramperron.

In de begintijd had de sneltram op Amsterdam Zuid veel problemen met omschakelen van derde rail naar pantograaf, van 750 volt naar 600 volt en het wegklappen van de treeplanken. Deze treeplanken zijn nodig om de afstand te overbruggen tot het perron van de metrolijn: deze perrons zijn berekend op de 3 meter brede metro, waar de sneltrams slechts 2,65 meter breed zijn.)

RandstadRail[bewerken]

RandstadRail is een in 2006 in gebruik genomen lightrailnetwerk in Zuid-Holland. In 2005 en 2006 werd de Zoetermeer Stadslijn omgebouwd in een metro-achtige sneltramlijn. Twee Haagse tramlijnen werden gekoppeld aan de bestaande spoorlijnen van Den Haag Centraal naar Zoetermeer en Rotterdam (Hofpleinlijn).

Het traject tussen Den Haag Centraal en Rotterdam is aangepast aan het profiel en de bovenleidingsspanning van de Rotterdamse sneltramlijn. Vanaf 10 september 2006 wordt op deze lijn, metrolijn E, hetzelfde materieel ingezet als op de andere Rotterdamse metrolijnen.

De lijnen tussen Den Haag en Zoetermeer kennen een ander profiel, de sneltrams op deze route hebben dezelfde breedte als de RET-sneltrams, maar hebben een lage vloer. Dit omdat deze sneltrams in Zoetermeer als sneltram rijden, maar vervolgens in Den Haag verder rijden als een gewone stadstram, door de lage vloer kunnen deze trams ook stoppen bij haltes op straatniveau.

Op het gedeelte waar beide soorten materieel rijden zijn er als bij de Amstelveenlijn op deze stations lage- en hoge perrons aangelegd.

Sneltrams in België[bewerken]

In België rijden er geen sneltrams, maar zijn er wel enkele tramlijnen met bepaalde kenmerken die aan een sneltram doen denken. Gelijkaardig aan het Meerjarenplan Lightrail in Nederland, werd in 2009 voor Vlaanderen een mobiliteitsvisie 2020 uitgewerkt door de Vlaamse Vervoermaatschappij "De Lijn", waarin heel wat sneltrams voorgesteld worden.

In gebruik[bewerken]

Lijn 3 van de Métro Léger de Charleroi en lijnen 3, 4 en 7 van de Brusselse tram zouden gezien kunnen worden als stedelijke sneltrams, alhoewel het hier eerder gaat om klassieke stadstram die voor een deel van het traject gebruik maken van tunnels. De afstand tussen de haltes is bijvoorbeeld niet groter in vergelijking met klassieke stedelijke tramlijnen. Op lijn van de kusttram rijden enkele sneltrams, voornamelijk in de ochtend- en avondspits. De lijn op zich wordt doorgaans geklasseerd als klassieke regionale tram.

In aanleg[bewerken]

De tramlijn naar Wommelgem (zie tramlijn 8) zal in de binnenstad en in het buitengebied kenmerken van een sneltram hebben. Binnen de Antwerpse ring zal deze tram gebruik maken van de premetrotunnels die door het Pegasusplan opengesteld zullen worden. Het aantal te openen haltes wordt hier beperkt zodat de commerciële snelheid de hoogte in kan.

In studie[bewerken]

In zijn wensnet, waarin De Lijn een ideaal net van interregionale lijnen beschrijft, voorziet de vervoersmaatschappij volgende sneltramlijnen:

provincie project lijn status
Limburg Spartacusplan 1: Hasselt - Maastricht finale studiefase, vanaf 2015 in aanleg, opening voorzien in 2018
Limburg Spartacusplan 2: Maasmechelen - Hasselt plan-mer uitgevoerd, MKBA-studie in uitvoering
Limburg Spartacusplan 3: Lommel - Neerpelt - Hasselt bestudeerd, wordt beter uitgevoerd als trein (lighttrain)
Antwerpen Pegasusplan Antwerpen Malle - Antwerpen in studie
Antwerpen Pegasusplan Antwerpen: LIVAN Ranst - Antwerpen in aanleg
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase C Tienen - Leuven bestudeerd, laagste prioriteit
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase C Diest - Leuven bestudeerd, laagste prioriteit
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase C Aarschot - Leuven bestudeerd, laagste prioriteit
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase C Tervuren - Leuven bestudeerd, laagste prioriteit
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase A Brussel - Willebroek - Boom in studie, politiek bevestigd voor traject tot Willebroek
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase A Brussel - Brussels Airport - Haacht - Heist-o/d-Berg in studie, politiek bevestigd voor traject tot luchthaven
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase A Ninove - Brussel bestudeerd (MKBA), uitgesteld tot na 2020
Vlaams-Brabant Pegasusplan: Brabantnet, fase B Aalst - Brussel bestudeerd, lage prioriteit
Oost-Vlaanderen Pegasusplan Oost-Vlaanderen Sint-Niklaas - Dendermonde - Aalst nog niet bestudeerd
West-Vlaanderen Neptunusplan Roeselare - Kortrijk beter een optimalisatie van bestaande spoorverbinding
West-Vlaanderen Neptunusplan Koksijde - Veurne plan-MER opgemaakt, start exploitatie eind 2017
West-Vlaanderen Neptunusplan Veurne - Duinkerke nog niet bestudeerd (samenwerking met Franse overheid nodig)
West-Vlaanderen Neptunusplan Oostende - Brugge nog niet bestudeerd
West-Vlaanderen Neptunusplan Brugge - Torhout nog niet bestudeerd

Sneltrams in andere landen[bewerken]

In het Zwitserse Lausanne rijdt een sneltram naar Nieuwegeins voorbeeld. Veel Duitse Stadtbahn-systemen zijn ook met de Nederlandse sneltram te vergelijken.

Calgary in Canada kent een sneltramnetwerk onder de naam C-train.

Zie ook[bewerken]