Intercitymaterieel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Intercitymaterieel
Koploper 08-10-2006.jpg
Aantal ICM-0, ICM-1 en ICM-2: 94
ICM-3 en ICM-4: 50
Serie 0/1/2: 4001-4007, 4011-4097
3/4: 4201-4250
Fabrikant Talbot (mechanisch deel)
CEM Oerlikon, Holec (elektrisch deel)
Vervoerder NS Logo NS.svg
In dienst 0/1/2: 1977, 1983-1990
3/4: 1990-1994
Asindeling 0/1/2: Bo'Bo' + 2'2' + 2'2'
3/4: Bo'Bo' + Bo'2' + 2'2' + 2'2'
Massa 0/1/2: 144 ton
3/4: 192 ton
Lengte over buffers 0/1/2: 80,6 m
3/4: 107,1 m
Maximumsnelheid 160 km/h
Dienstsnelheid 140 km/h
Zitplaatsen 1e klas 0/1/2: 35 ; 3/4: 59
Zitplaatsen 2e klas 0/1/2: 152 ; 3/4: 194
Techniek
Stroomsysteem 1,5 kV gelijkstroom
Vermogen 0/1/2: 4 x 315 = 1260 kW
3/4: 6 x 315 = 1890 kW
Koppeling Scharfenberg
Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer
Verkeer & Vervoer

Intercitymaterieel (kortweg ICM) is een treinstel van NS Reizigers dat voornamelijk gebruikt wordt in Intercitytreindiensten. De materieelnaam is Plan Z. De trein kreeg de bijnaam Koploper, vanwege de zogenaamde doorloopkop. Na de modernisering van de treinstellen is deze doorloopkop verwijderd. De gereviseerde treinen worden ook wel Intercitymaterieel modern (kortweg ICMm) genoemd.

De eerste treinstellen kwamen in 1977 in dienst. De treinen rijden tot op heden dagelijks over het Nederlandse spoorwegnet en vormen, samen met het VIRM, het belangrijkste materieel op de verbindingen vanuit de Randstad met het noorden en oosten van het land.

Driewagenstellen[bewerken]

ICM-0[bewerken]

De kopbakken van stel 4005 zijn in gebruik als oefenobject bij Falck (voorheen Stator) in Utrecht.
Olympische Koploper 4201
De gemoderniseerde 4013 (ICMm) naast een nog niet gemoderniseerde koploper (ICM). Bij de 4013 is de doorloopkop verwijderd, wat te zien is doordat er geen naad middendoor loopt.

In 1977 zijn de 4001-4007 als protoserie gebouwd door Talbot te Aken. Destijds werden ze aangeduid als IC3 en later als ICM-0 om ze te kunnen onderscheiden van de seriebouw. Ze werden allereerst ingezet tussen Eindhoven en Venlo, welk baanvak speciaal geschikt gemaakt was voor 160 kilometer per uur. Later werden ze ingezet tussen Amsterdam en Nijmegen. Vanaf 1983 stroomde de vervolgserie 4011-4097 in. Bij deze stellen werden diverse zaken anders uitgevoerd dan bij de protoserie. Onder meer de indeling van de ramen (sommige bakken hadden bijvoorbeeld SGM-ramen), vormgeving van bagagerekken (met luchtdouches), de binnendeuren (klapdeuren in plaats van schuifdeuren bij de bakovergang), de banken (deze werden later aangepast aan de seriebouw, voordat dit gebeurde waren er stoelen met een rode kleur als bij het verbouwde materieel 54) en de doorloopkoppen. De doorloopkoppen van de protoserie werden later zodanig aangepast dat ze koppelbaar waren met die van de seriebouw (door de aanwezigheid van Scharfenbergkoppelingen kunnen / konden alle ICM-varianten met elkaar in treinschakeling rijden, maar niet met andere materieeltypen). Desondanks bleven de verschillen groot en mede daardoor werd ICM-0 door NS Reizigers te duur bevonden in het onderhoud.

In 2003 zijn deze zeven Koplopers terzijde gesteld. Enkele treinstellen zijn vervolgens gesloopt door sloperij Dotremont in Maastricht. Nog geheel aanwezig zijn treinstel 4001, dat op Arnhem Goederen staat, en treinstel 4004 dat als oefenobject in Ossendrecht in gebruik is. Van treinstel 4005 is de AB bewaard voor het Nederlands Spoorwegmuseum. De kopbakken waren geplaatst als oefenobjecten bij Falck, voorheen Stator in Utrecht, ter vervanging van treinstel 376[1]. Inmiddels werd in eerste instantie een kopbak hiervan afgevoerd, terwijl later een andere volgde. Verder is de AB 4007 verbouwd tot AB 4044 ter vervanging van een uitgebrande AB.

De rijtuigen van het type ICR zijn voor een groot deel gebaseerd op het middenrijtuig van ICM-0.

ICM-1 en ICM-2[bewerken]

Tussen 1983 en 1990 zijn de Koplopers 4011-4097 gebouwd. Deze treinstellen hebben twee motordraaistellen (4 aangedreven assen) onder een van de koprijtuigen. De ICM-2's (4051-4097) hebben geen rijweerstanden maar choppers voor het aansturen van de motoren.

Vierwagenstellen[bewerken]

ICM-3 en ICM-4[bewerken]

Tussen 1990 en 1994 zijn er 50 vierdelige Koplopers gebouwd (4201-4250). Deze treinstellen hebben zes aangedreven assen (drie motordraaistellen). De vierdelige Koplopers hadden oorspronkelijk al magneetremmen. De drietjes kregen ze in het najaar van 2012 ingebouwd. Van treinstel 4231 was van 1996 tot en met 2007 een tweede-klasrijtuig omgebouwd naar eerste klas. Het stel werd daarbij vernummerd tot 4444. Dit treinstel deed tot eind 2006 voornamelijk dienst in de 'Ambtenarentrein' 501/502 (GroningenDen Haag v.v.). Nadat het treinstel weer de normale verhouding 1e-2e klas terugkreeg droeg het nog steeds het speciale nummer 4444 tot aan zijn revisie, toen het zijn nummer 4231 weer terugkreeg.

Doorloopkop[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Doorloopkop voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het treinstel heeft zijn officiële bijnaam te danken aan zijn karakteristieke doorloopkop. Deze doorloopkop, bedacht door Prof. ir. N.H.C.E. Zeevenhooven, maakte het reizigers, cateringpersoneel en conducteurs mogelijk om tijdens de rit van treinstel te wisselen.

De doorloopkoppen werden sinds 31 oktober 2005 niet meer gebruikt. Als reden werd gegeven dat er door reizigers en treinpersoneel te weinig gebruik van werd gemaakt. Door het afschaffen van de catering op de trein in 2003 was daarvoor ook geen doorloopmogelijkheid meer nodig. Bovendien waren de doorloopkoppen een ingewikkelde constructie, die nogal onderhevig was aan slijtage. De storingen bij koppelen en ontkoppelen, met vertragingen als gevolg, waren een andere reden om ze in 2005 buiten werking te stellen.

NS was bij de revisie op zoek naar bezuinigingen en besloot daarom de doorloopkoppen eerst onbruikbaar te maken en bij de latere modernisering zelfs te verwijderen. De zware deuren aan beide koppen van de trein zijn hierbij ook verwijderd en vervangen door een lichte polyester plaat. Door het verwijderen van de doorloopkoppen is de trein lichter geworden. Dit levert een kostenbesparing op. Het nadeel is dat de conducteur(s) tijdens de rit bij gekoppelde treinstellen niet in de gehele trein kan komen. Dit verlaagt de dienstverlening - met name op ver van elkaar gelegen stations, zoals Zwolle en Amersfoort of Zwolle en Assen - en dit zou bij calamiteiten problemen kunnen opleveren.

Indeling van compartiment[bewerken]

De Koploper was de eerste Nederlandse trein waar vanaf de bouw behalve het gebruikelijke vis-à-vis (met de banken tegenover elkaar) ook de coachopstelling (met de banken achter elkaar) werd toegepast. Bovendien staan de zitplaatsen in de tweede klas ook nog eens verder uit elkaar dan bij andere treinen.

In niet-gemoderniseerde ICM-treinstellen had elke reiziger de beschikking over een zogeheten luchtdouche, een uitstroomopening voor koele lucht die door de reiziger zelf kan worden bediend (om de luchtstroom te openen, af te sluiten of van richting te veranderen). Deze voorziening was in ICM-0 nog niet aanwezig en is in het gemoderniseerde ICMm komen te vervallen omdat daar airconditioning in zit. Bij al het Intercitymaterieel zijn boven de ramen leeslampen aanwezig die de reizigers zelf kunnen in- en uitschakelen. De eerste klasse is tevens voorzien van 230V-aansluitingen, voor gebruik van bijvoorbeeld laptops.

Modernisering[bewerken]

Twee gemoderniseerde stellen als Intercity naar Den Haag bij Oisterwijk.

Vanaf november 2006 wordt het Intercitymaterieel gemoderniseerd, te beginnen met de driedelige stellen (serie 4011-4097). In april 2007 is het eerste treinstel door NedTrain werkplaats Haarlem afgeleverd en in de gewone treindienst opgenomen. Ter onderscheiding van de nog niet gemoderniseerde stellen worden de gemoderniseerde treinstellen aangeduid als ICMm. Deze treinstellen hebben een geheel vernieuwd interieur, met ongeveer 13% meer zitplaatsen. Daarnaast is er een duidelijker onderscheid tussen de eerste en tweede klas: de eerste klas heeft rode stoelen, de tweede klas blauwe, net als bij SGMm, VIRM-4 en SLT. Verder is ICMm voorzien van verbeteringen als een rolstoeltoilet, airconditioning, digitale reisinformatie, een digitaal koersbord en een statische omzetter in plaats van de huidige motorgenerator. De modernisering van de driedelige stellen kost € 190 miljoen.

Aan de buitenkant is het gemoderniseerde materieel het beste te onderscheiden van het niet-gemoderniseerde materieel door het op een ronding uitlopen van de blauwe balk rond de ramen, in plaats van een recht uiteinde en de dichte ramen in lijn met de zijwand. De ramen kunnen niet meer worden opengedraaid. De treinstelnummers zijn verplaatst naar de baanschuivers om ze minder gevoelig te maken voor graffiti. De naam "Koploper" is verdwenen.

De doorloopkoppen worden bij deze revisie bij alle treinen verwijderd, de twee deuren aan de buitenzijde worden vervangen door een gesloten kunststof plaat. De nog niet gemoderniseerde ICM-IV 4206 en 4248 hebben bij herstel van botsschade ook bij één van de kopdeuren zo'n plaat gekregen, omdat de kopdeuren bij een aanrijding beschadigd waren geraakt. Het totaalgewicht van een treinstel vermindert met ongeveer 1000 kilogram wanneer beide doorloopkopconstructies worden vervangen door kunststof afdekplaten. Dit heeft een gunstige invloed op het energieverbruik en dus de CO2-uitstoot per gereden kilometer.[2]

NS stuitte op veel onbegrip bij de modernisering van de Koplopers, omdat het aantal toiletten gehalveerd werd. Kritiek kwam onder andere van mensen met darmziektes en ouders met kinderen. NS gaf geen gehoor aan deze klachten.[3]

Treinstel 4011 is in november 2006 als eerste gemoderniseerd, om na tests in de Klimaatkamer in Wenen en een serie proefritten, controles en instructies aan het personeel per 16 april 2007 de dienst in te gegaan. De allereerste dienst was in treinserie 1500 (Intercity Amsterdam – Amersfoort – Deventer). Het volgende treinstel, de 4012, was pas in mei 2007 gereed en heeft dan ook niet meteen, zoals eerst gepland, samen met de 4011 een volledig gemoderniseerde trein gevormd.

Wegens technische tekortkomingen reden de eerste vijf gereviseerde treinstellen meestal in de treinserie 1500, maar sinds deze technische tekortkoming is opgelost rijden ze niet meer in een vaste omloop; ze zijn vooral te zien op de trajecten Amsterdam – Amersfoort, Den Haag – Groningen, Den Haag – Enschede, Schiphol - Groningen, Schiphol - Leeuwarden, Schiphol - Enschede, Rotterdam - Deventer en Rotterdam – Leeuwarden.

De verbouwing van de driedelige Koplopers (de 40xx-reeks) duurde tot het 2e kwartaal van 2010. Treinstel 4205 werd op 22 februari 2009 als eerste vierdelig proefstel binnengehaald in de werkplaats van Haarlem voor modernisering en is begin januari voor het eerst in de dienst gekomen. Hierna diende de 4203 als tweede proefstel, deze kreeg als eerste de mogelijkheden voor draadloos internet en actuele reisinformatie (het OBIS-systeem). In februari 2010 werd begonnen met de seriematige verbouwing van de vierdelige treinstellen. Opvallend was dat de stellen niet meer op nummervolgorde werden binnengenomen voor revisie. De laatste ICMm -de 4240- werd op 6 oktober 2011 afgeleverd.

Begin 2012 is NedTrain begonnen met de vervanging van de stoelbekleding in de 2e klasse. Deze bleek moeilijk schoon te houden en wordt nu vervangen door een kunststof-achtige bekleding.

Internet[bewerken]

In 2007 werd in een aantal treinstellen een proef gehouden met gratis draadloos internet door middel van een wifiverbinding die was gekoppeld aan het KPN Mobile-netwerk. Sinds 1 maart 2010 wordt het draadloos internet tot 31 december 2016 door T-Mobile verzorgd.[4] Diensten met veel dataverkeer, zoals YouTube en Spotify, worden geblokkeerd.[5]

In april 2014 is de naam "T-mobile" vervangen door de naam "wifi in de trein".

Opvallende treinstellen[bewerken]

Totaalreclame[bewerken]

Tussen 1986 en 2002 waren enkele Koplopers voorzien van totaalreclame. Het begon als een idee van NS om de opening van de Westtak van de ringspoorbaan om Amsterdam in 1986 (de verbinding tussen Amsterdam CS en Schiphol) luister bij te zetten door twee treinen dezelfde kleuren te geven als vliegtuigen: de 4011 kreeg een KLM-kleurstelling en de 4012 kreeg de kleuren van Martinair. Later hebben Aegon (treinstel 4024, later gevolgd door de 4011 en 4012), Randstad (treinstel 4050) en De Lage Landen (eveneens treinstel 4050) NS betaald om een of meer treinstellen in hun huisstijl te laten rondrijden.

Hoewel het treinstel uiterlijk weinig veranderde werd treinstel 4023 in 1999 een rijdend reclame-object voor het Groninger Museum. Dat jaar werd het interieur van het treinstel door de Italiaanse designer Alessandro Mendini onder handen genomen. Zo werden de banken in diverse kleuren bekleed, kregen bagagerekken, vloeren en deuren nieuwe kleuren en de tussenwanden werden voorzien van verschillende levensgrote kunstwerken. Deze uitvoering heeft het treinstel behouden tot het in 2007 aan de beurt was voor modernisering. De trein was van buiten te herkennen aan de witte deuren en de tekst er gaat niets boven Groningen op de voorzijde.

In het kader van 50 jaar Kinderboekenweek is in 2004 treinstel 4028 tijdelijk bestickerd als Kinderboekentrein.

Eveneens in 2004 is treinstel 4241 in het kader van de sponsoring door NS van NOC*NSF geheel in het oranje bestickerd. Vanaf 2005 rijden ook treinstellen 4201 en 4240 als Olympisch treinstel. Aan de zijkant van de trein zijn sporters in actie te zien. Ook de binnenvloeren van deze twee treinstellen zijn hierbij voorzien van bijpassende bestickering. Ook twee V-IRM-treinstellen werden in oranje gehuld.

Overige bestickeringen[bewerken]

Voor de viering van het 150-jarig bestaan van de spoorwegen in Nederland werd in 1989 treinstel 4083 voorzien van een vrolijke confettibestickering. Daarnaast kreeg het treinstel als eerste stel officieel de naam "Koploper" op de zijwanden. Op 1 juli reed het treinstel voor een speciale tv-uitzending tegelijkertijd met een TGV treinstel door Nederland om gelijktijdig in Utrecht aan te komen. Later reed het treinstel nog een speciale jubileumrit tussen Amsterdam en Haarlem. Het treinstel werd ook in de reguliere treindienst ingezet.

Voor de opening van Station Amsterdam Sloterdijk in juli 1986 hebben koplopers een Martinair- en KLM-beschildering gekregen in de huisstijl van die merken. Die werd later aangepast met een cirkel op de neusdeuren, rood bij Martinair en zwarte bij KLM. Er was destijds vanuit Groningen en Leeuwarden een directe verbinding naar Schiphol.

Ter gelegenheid van het WK Voetbal in 1990 werden in juni dat jaar 25 treinstellen op de koppen voorzien van stickers van grote voetballen en oranje strepen. Nadat het Nederlands elftal was uitgeschakeld, waren deze ballen weer snel verdwenen.

In de zomer van 1995 werden treinstellen 4011-4015 voorzien van stickers met het logo van luchthaven Schiphol. Vanaf het ingaan van de nieuwe dienstregeling dat jaar werden de treinen uit Enschede (net als de treinen uit Groningen en Leeuwarden) in Amersfoort gesplitst in een treindeel voor Amsterdam Centraal en een treindeel dat via de Zuidtak naar Schiphol reed. Het was de bedoeling dat genoemde treinstellen de vleugeltreinen van de serie 1600 van en naar Schiphol zouden rijden. Door verstoringen kwamen de treinstellen echter vaak in andere diensten terecht. Daarom werd de bestickering al snel weer ongedaan gemaakt.[bron?]

In juli 2005 werd treinstel 4210 voorzien van kleine kroontjes met de tekst "Prinses Alexia Express" en op 13 april 2007 werd treinstel 4051 in Groningen voorzien van stickers met de tekst "Prinses Ariane Express". Hiermee werd de geboorte van de tweede en derde dochter van Prins Willem-Alexander en Prinses Máxima gevierd. Op dit moment (2013) heeft geen enkel ICM-stel nog bestickering.

Interieurfoto's[bewerken]

Inzet[bewerken]

De protoserie werd vanaf 1978 ingezet in de intercitydienst tussen Amsterdam en Nijmegen. De eerste treinstellen ICM-1 werden vanaf 1984 ingezet tussen Amsterdam en Groningen/Leeuwarden. Vanaf 1986 reden deze treinen van en naar Hoofddorp. Hierna volgden de intercity's tussen Den Haag/Rotterdam en Enschede. Vervolgens werden in 1990 de laatste treinen tussen beide Zuid-Hollandse steden en Groningen en Leeuwarden van het materieel '54 overgenomen, in 1993 gevolgd door de intercity's tussen Hoofddorp en Enschede. De ICM-treinstellen hebben hiermee, in alle zogenaamde Noordoost-verbindingen vrijwel alleenheerschappij. Later kwamen de stellen ook tussen Amsterdam en Vlissingen en in de IC '90-treindiensten te rijden. Tussen Amsterdam en Vlissingen zijn ze eind jaren 90 vervangen door het interregiomaterieel. De IC '90-spitsverbinding tussen Zwolle en Eindhoven werd een volwaardige intercityverbinding tussen Schiphol en Eindhoven en ook de spitsverbinding tussen Den Haag en Arnhem werd een volwaardige halfuursdienst. Beide treinen worden inmiddels gereden door het interregiomaterieel en getrokken treinen.

ICMm wordt in de NS-dienstregeling 2014 structureel ingezet in de volgende treinseries:

Serie Treinsoort Route Bijzonderheden
500 Intercity Rotterdam CentraalUtrecht CentraalAmersfoortZwolleGroningen Vormt tussen Rotterdam Centraal en Zwolle een halfuursdienst met serie 12500. Vormt tussen Zwolle en Groningen een halfuursdienst met serie 700. Stopt tussen Zwolle en Groningen alleen 's morgens vroeg en 's avonds laat op alle stations. Traject wordt bereden in combinatie met VIRM
1400 Intercity Utrecht CentraalAmsterdam CentraalSchipholDen Haag HSRotterdam Centraal Nachtnet. De treinserie 21400 voor de trajectverlengingen Rotterdam Centraal – Eindhoven en Utrecht Centraal – Eindhoven rijden uitsluitend in de nachten volgend op vrijdag en zaterdag. In het eerste deel van de nachten volgend op woensdag en donderdag stopt de trein in Gouda in plaats van Delft. Daarnaast worden bussen ingezet op het traject Rotterdam Centraal – Delft – Den Haag HS. Traject wordt bereden in combinatie met VIRM
1500 Intercity EnkhuizenHoornAmsterdam CentraalHilversumAmersfoort – (Deventer) Rijdt in de spits van/naar Deventer. Stopt niet in Zaandam Traject wordt bereden in combinatie met VIRM
1600 Intercity SchipholAmersfoortDeventerHengeloEnschede
1700 Intercity Den Haag CentraalUtrecht CentraalAmersfoortDeventerHengeloEnschede
1900 Intercity Den Haag CentraalRotterdam CentraalBredaEindhovenHelmondDeurneVenlo Traject wordt bereden in combinatie met DDZ en VIRM
2000 Intercity Den Haag CentraalGoudaUtrecht Centraal Rijdt niet na 21:00. Traject wordt bereden in combinatie met VIRM en DDZ
2800 Intercity Rotterdam CentraalGoudaUtrecht Centraal
8800 Intercity Leiden CentraalAlphen aan den RijnWoerdenUtrecht Centraal Traject wordt bereden in combinatie met VIRM en DDZ
9000 Sprinter LeeuwardenMeppel Niet na 20:00 uur en in het weekend.
9100 Sprinter ZwolleMeppelGroningen Traject wordt bereden in combinatie met VIRM
11600 Intercity SchipholAmsterdam ZuidDuivendrechtHilversumAmersfoortAmersfoort Schothorst Vormt tussen Schiphol en Amersfoort een halfuursdienst met serie 1600
11700 Intercity Amersfoort SchothorstAmersfoortUtrecht CentraalGoudaDen Haag Centraal
12500 Intercity Rotterdam CentraalUtrecht CentraalAmersfoortZwolleLeeuwarden Vormt tussen Rotterdam Centraal en Zwolle een halfuursdienst met serie 500. Stopt tussen Zwolle en Leeuwarden alleen soms 's morgens vroeg en 's avonds laat op alle stations.
21400 Intercity EindhovenUtrecht Centraal; Rotterdam CentraalEindhoven Nachtnet. Rijdt alleen in de nachten volgend op vrijdag en zaterdag. Traject wordt bereden in combinatie met VIRM en Plan V.

Referenties[bewerken]

  1. NVBS: Op de Rails. Railnieuws binnenland. 12-1995.
  2. Nieuwe neus voor koploper NS - Kunststof Composieten Nederland
  3. Wc's in intercity's weg voor stoelen, AD.nl, 2 februari 2007
  4. Gratis internet en reisinformatie vanaf 2010 in intercity, treinreiziger.nl, 26 november 2009
  5. https://www.acm.nl/nl/publicaties/publicatie/12507/T-Mobile-mag-gratis-internet-in-NS-treinen-beperken