Arend (locomotief)

Arend, Leeuw
De Arend in het Spoorwegmuseum
Aantal	2 (1)
Fabrikant	Longridge & Co (replica: Centrale Werkplaats Zwolle)
In dienst	1839
Uit dienst	1856-1857
Asindeling	1A1
Spoorwijdte	1945 mm
Massa locomotief	12 ton (19,3 ton)
Diameter drijfwielen	1810 mm (1800 mm)
Diameter loopwielen	1140 mm (1100 mm)
Diameter tenderwielen	1060 mm (1060 mm)
Lengte over buffers	9785 mm
Hoogte	4600 mm
Maximumsnelheid	30 km/u
Vuurkist	5,9 m2 (6,5 m2)
Vlampijpen	42,3 m2 (36 m2)
Roosteroppervlak	1,13 m2
Maximum stoomspanning	4,13 kg/cm2
Aantal cilinders	2
Diameter x slaglengte cilinders	356 x 450 mm
Waterinhoud	3,3 m3
Brandstofvoorraad	600 kg cokes
Trekkracht	905 kg
	(tussen haakjes zijn de afwijkende gegevens van de replica weergegeven.)
Portaal    Verkeer & Vervoer

De Arend was de tweede stoomlocomotief in Nederland, na de eerder afgeleverde Snelheid. De Arend en de Snelheid trokken op 20 september 1839 de openingstrein van de eerste spoorlijn van Nederland, tussen Amsterdam en Haarlem.

Station d'Eenhonderd Roe op het Frederiksplein in Amsterdam met loc De Arend in 1939.

Schaalmodel van de Arend

Replica van locomotief De Arend onder stoom.

Bioscoopjournaal uit 1939. Viering van honderd jaar Nederlandse Spoorwegen, met rond 1:45 beelden van een rijdende replica van De Arend.

Geschiedenis

De in 1837 opgerichte Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) bestelde in juli 1838 vier locomotieven bij de fabriek R.B. Longridge & Co te Bedlington van het door Stephenson gepatenteerde type Patentee met de asindeling 1A1, welke de namen Snelheid, Arend, Hoop en Leeuw zouden krijgen. De Arend en Leeuw waren gelijk aan elkaar, maar weken op diverse punten af van de Snelheid en Hoop. Nadat de Snelheid in mei 1839 als eerste werd geleverd, werden daarmee de eerste proefritten uitgevoerd. Met de levering van de Arend begin september 1839 kon de treindienst worden begonnen. Na de openingsritten op 20 en 21 september 1839, werd op 24 september 1839 met de reguliere dienst aangevangen. De Leeuw werd op 26 december 1839 als vierde locomotief van de HSM afgeleverd.

De Arend en Leeuw deden dienst op het gehele breedsporige traject van de HSM, dat in 1842 werd verlengd tot Leiden en in 1843 gevolgd door Den Haag om in 1847 tot Rotterdam te komen.

Nadat in 1848 was gebleken dat de staat van de Hoop dermate slecht was geworden, werd geopperd om deze locomotief als plukloc voor de Snelheid te gebruiken. Een dergelijk plan werd ook voor de Arend en Leeuw opgesteld. Wegens de slechte ervaringen met de locomotief Leiden en het afbestellen van twee gelijke locomotieven zou er geen vervangende locomotieven zijn om de pluklocs af te voeren. Daarop werd besloten om de vier oudste locomotieven volledig te reviseren. Na de revisie van de Snelheid en Hoop in 1848 en 1849, werden de Leeuw en Arend in respectievelijk 1850 en 1851 gereviseerd.

Nadat het spoor van de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS) in de periode 1854-1855 was omgebouwd van breedspoor tot normaalspoor, probeerde de HSM een aantal van de bij de NRS overbodig geraakte jongere breedspoorlocomotieven over te nemen, ter vervanging van de oudste eigen locomotieven. De NRS had deze echter al aan de handelaar B.J. Nijkerk in Amsterdam verkocht. Met deze handelaar kwam de HSM overeen om twaalf locomotieven te ruilen met bijbetaling van 2000 gulden per locomotief. In 1856 werd de Leeuw geruild tegen de jongere ex-NSR locomotief 16 Bromo. De Bromo werd direct afgekeurd en teruggeleverd aan de aannemer. In 1857 werd de Arend geruild tegen de NRS 12 Vesusius, die tot 1863 bij de HSM heeft dienstgedaan. Alle genoemde locomotieven zijn nadien gesloopt.

Replica

In 1938 heeft men in de Centrale Werkplaats te Zwolle ter ere van het honderdjarig bestaan van de spoorwegen in Nederland een replica gebouwd. Wegens de aanwezigheid van originele tekeningen van de Leeuw tweeling loc werd een replica van de tweede locomotief de Arend gemaakt. In de zomer van 1939 reed de Arend rondjes over het tentoonstellingsterrein van de viering van het eeuwfeest van de spoorwegen op het Frederiksplein in Amsterdam. Ook tijdens de manifestatie Treinen door de tijd, ter gelegenheid van het 150-jarige bestaan van de spoorwegen in Nederland in 1989 reed de Arend zijn rondjes op het tentoonstellingsterrein bij de Utrechtse Jaarbeurs. Sinds de opening van het Nederlands Spoorwegmuseum in Utrecht staat de loc met drie bijpassende personenrijtuigen – 3e klasse no. 10 "waggon", 2e klasse no. 8 "char à bancs" en 1e klasse no. 4 "diligence" – in het museum. Sinds 1989 is deze in dienstvaardige toestand om met stoomkracht ritjes op het museumterrein te kunnen rijden. In 2008 is het breedspoor waarop de Arend kan rijden verlengd.

Fabrieksnummer	Naam	In dienst	Uit dienst	Bijzonderheden
119	Arend	1839	1857	Geruild tegen NRS 12 Vesuvius.
125	Leeuw	1839	1856	Geruild tegen NRS 16 Bromo, maar direct afgekeurd.
Fabrieksnummer	Naam	In dienst	Uit dienst	Bijzonderheden
30	De Arend (replica)	1939		Opgenomen in de collectie va het Nederlands Spoorwegmuseum.

Externe links

• Honderd jaar Nederlandse Spoorwegen 1839-1939, www.geschiedenis24.nl
• De Arend op de Nederlandse Museummaterieel Database
• Geluidsopname van de Arend bij de manifistatie Treinen door de tijd.

Bronnen, noten en/of referenties R.C. Statius Muller, A.J. Veenendaal jr., H. Waldorp: De Nederlandse stoomlocomotieven. Uitg. De Alk, Alkmaar, 2005. ISBN 90 6013 262 9 J. van der Meer: De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij. Uitg. Uquilair, 2009, ISBN 978 90 71513 68 8 J.J. Karskens: De Locomotieven van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij. Uitg. J.H. Gottmer, Haarlem - Antwerpen, 1947 G.F. van Reeuwijk: De breedspoorlokomotieven van de H.IJ.S.M.. Uitg. De Alk, Alkmaar, 1985, ISBN 90 6013 927 5.

Mediabestanden

Zie de categorie Nederlandse stoomlocomotieven van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

Nederlandse stoomlocomotieven