Arend (locomotief)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Arend, Leeuw
De Arend in het Spoorwegmuseum
De Arend in het Spoorwegmuseum
Aantal 2 (1)
Fabrikant Longridge & Co
(replica: Centrale Werkplaats Zwolle)
In dienst 1839
Uit dienst 1856-1857
Asindeling 1A1
Spoorwijdte 1945 mm
Massa locomotief 12 ton (19,3 ton)
Diameter drijfwielen 1810 mm (1800 mm)
Diameter loopwielen 1140 mm (1100 mm)
Diameter tenderwielen 1060 mm (1060 mm)
Lengte over buffers 9785 mm
Hoogte 4600 mm
Maximumsnelheid 30 km/u
Vuurkist 5,9 m2 (6,5 m2)
Vlampijpen 42,3 m2 (36 m2)
Roosteroppervlak 1,13 m2
Maximum stoomspanning 4,13 kg/cm2
Aantal cilinders 2
Diameter x slaglengte cilinders 356 x 450 mm
Waterinhoud 3,3 m3
Brandstofvoorraad 600 kg cokes
Trekkracht 905 kg
(tussen haakjes zijn de afwijkende gegevens van de replica weergegeven.)
Portaal  Portaalicoon   Verkeer & Vervoer
Station d'Eenhonderd Roe op het Frederiksplein in Amsterdam met loc De Arend in 1939.

De Arend was de tweede stoomlocomotief in Nederland, na de eerder afgeleverde Snelheid. De Arend en de Snelheid trokken op 20 september 1839 de openingstrein van de eerste spoorlijn van Nederland, tussen Amsterdam en Haarlem. Hoewel de originele locomotief niet meer bestaat, is in 1938 een replica gebouwd welke nog steeds bestaat.

Replica van locomotief De Arend onder stoom.
Bioscoopjournaal uit 1939. Viering van honderd jaar Nederlandse Spoorwegen, met rond 1:45 beelden van een rijdende replica van De Arend.

Geschiedenis[bewerken]

De in 1837 opgerichte Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) bestelde in juli 1838 vier locomotieven bij de fabriek R.B. Longridge & Co te Bedlington van het door Stephenson gepatenteerde type Patentee met de asindeling 1A1, welke de namen Snelheid, Arend, Hoop en Leeuw zouden krijgen. De Arend en Leeuw waren gelijk aan elkaar, maar weken op diverse punten af van de Snelheid en Hoop. Nadat de Snelheid in mei 1839 als eerste werd geleverd, werden daarmee de eerste proefritten uitgevoerd. Met de levering van de Arend begin september 1839 kon de treindienst worden begonnen. Na de openingsritten op 20 en 21 september 1839, werd op 24 september 1839 met de reguliere dienst aangevangen. De Leeuw werd op 26 december 1839 als vierde locomotief van de HSM afgeleverd.

De Arend en Leeuw deden dienst op het gehele breedsporige traject van de HSM, dat in 1842 werd verlengd tot Leiden en in 1843 gevolgd door Den Haag om in 1847 tot Rotterdam te komen.

Nadat in 1848 was gebleken dat de staat van de Hoop dermate slecht was geworden, werd geopperd om deze locomotief als plukloc voor de Snelheid te gebruiken. Een dergelijk plan werd ook voor de Arend en Leeuw opgesteld. Wegens de slechte ervaringen met de locomotief Leiden en het afbestellen van twee gelijke locomotieven zou er geen vervangende locomotieven zijn om de pluklocs af te voeren. Daarop werd besloten om de vier oudste locomotieven volledig te reviseren. Na de revisie van de Snelheid en Hoop in 1848 en 1849, werden de Leeuw en Arend in respectievelijk 1850 en 1851 gereviseerd.

Nadat het spoor van de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS) in de periode 1854-1855 was omgebouwd van breedspoor tot normaalspoor, probeerde de HSM een aantal van de bij de NRS overbodig geraakte jongere breedspoorlocomotieven over te nemen, ter vervanging van de oudste eigen locomotieven. De NRS had deze echter al aan de handelaar B.J. Nijkerk in Amsterdam verkocht. Met deze handelaar kwam de HSM overeen om twaalf locomotieven te ruilen met bijbetaling van 2000 gulden per locomotief. In 1856 werd de Leeuw geruild tegen de jongere ex-NSR locomotief 16 Bromo. De Bromo werd direct afgekeurd en teruggeleverd aan de aannemer. In 1857 werd de Arend geruild tegen de NRS 12 Vesusius, die tot 1863 bij de HSM heeft dienstgedaan. Alle genoemde locomotieven zijn nadien gesloopt.

Replica[bewerken]

In 1938 heeft men in de Centrale Werkplaats te Zwolle ter ere van het honderdjarig bestaan van de spoorwegen in Nederland een replica gebouwd. Wegens de aanwezigheid van originele tekeningen van de Leeuw tweeling loc werd een replica van de tweede locomotief de Arend gemaakt. Samen met drie rijtuigen werd de locomotief gebruikt bij filmopnamen voor de film 100 jaar spoorwegen in Nederland bij station Hoofddorp[1][2].

In de zomer van 1939 reed de Arend rondjes over het tentoonstellingsterrein van de viering van het eeuwfeest van de spoorwegen op het Frederiksplein in Amsterdam. Voor tien cent konden mensen een ritje van twee rondes meerijden. Van deze mogelijkheid hebben ten minste 100.000 personen gebruik gemaakt; de trein legde ongeveer 3000 kilometer af op het terrein[2]. Na afloop werd de locomotief opgeborgen in een loods bij de werkplaats in Zwolle. Daar overleefde de locomotief de vernietiging van emplacement Zwolle in 1945 door een Duits Sprengkommando[2][3].

In 1948 werden de locomotief en rijtuigen naar Delft overgebracht voor het 100-jarige jubileum van het Delftsch Studenten Corps. De straat van de studentensociëteit Phoenix lag bij het station waar ook de rail van de Haagse tram lag. Hier werd over een lengte van 950 meter een derde rail aangebracht. Voor 15 cent konden mensen een ritje meerijden, dit werd door 13.000 personen gedaan[2].

Van 21 augustus tot 1 september 1951 reed de trein in Enschede waar in het Volkspark de tentoonstelling FF (fecerunt fortissimo) werd gehouden. Van de 210.000 bezoekers maakten er 20.000 een ritje in de trein[2]. Daarna werd de trein opgeborgen in Hoorn, wat de latere loods van de Museumstoomtram Hoorn-Medemblik zou worden. In 1953 werd de trein opgenomen in het pas geopende Spoorwegmuseum.

Ook tijdens de manifestatie Treinen door de tijd, ter gelegenheid van het 150-jarige bestaan van de spoorwegen in Nederland in 1989 reed de Arend zijn rondjes op het tentoonstellingsterrein bij de Utrechtse Jaarbeurs. Daarna ging de trein weer terug naar het Nederlands Spoorwegmuseum in Utrecht, waar de loc staat met drie bijpassende personenrijtuigen – 3e klasse no. 10 "waggon", 2e klasse no. 8 "char à bancs" en 1e klasse no. 4 "diligence" – in het museum. Sinds 1989 is deze in dienstvaardige toestand om met stoomkracht ritjes op het museumterrein te kunnen rijden.

Van 22 augustus tot 26 oktober 1997 was de Arend op bezoek in Zwitserland wegens het 150-jarig bestaan van de Zwitserse Spoorwegen[2].

In 2008 is het breedspoor waarop de Arend kan rijden verlengd.

Fabrieksnummer Naam In dienst Uit dienst Bijzonderheden
119 Arend 1839 1857 Geruild tegen NRS 12 Vesuvius.
125 Leeuw 1839 1856 Geruild tegen NRS 16 Bromo, maar direct afgekeurd.
Fabrieksnummer Naam In dienst Uit dienst Bijzonderheden
30 De Arend (replica) 1939 Opgenomen in de collectie va het Nederlands Spoorwegmuseum.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Honderd jaar spoorwegen in Nederland 1839 - 1939
  2. a b c d e f NVBS: Op de Rails. Ockeloen, Max: De lotgevallen van de NS-tentoonstellingstrein uit het jaar 1939. 1-1988.
  3. Huurman, C. (2001), Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd. 's-Hertogenbosch: Uitgeverij Uquilair.
  • R.C. Statius Muller, A.J. Veenendaal jr., H. Waldorp: De Nederlandse stoomlocomotieven. Uitg. De Alk, Alkmaar, 2005. ISBN 90 6013 262 9
  • J. van der Meer: De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij. Uitg. Uquilair, 2009, ISBN 978 90 71513 68 8
  • J.J. Karskens: De Locomotieven van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij. Uitg. J.H. Gottmer, Haarlem - Antwerpen, 1947
  • G.F. van Reeuwijk: De breedspoorlokomotieven van de H.IJ.S.M.. Uitg. De Alk, Alkmaar, 1985, ISBN 90 6013 927 5.
Nederlandse stoomlocomotieven
HSM: Breedspoor: Snelheid - Hoop · Arend - Leeuw · Amstel · Vulkanus · Komeet - Urania · Orion - Sirius · Salamander - Phoenix · Pegasus - Holland · Leiden · Castor - Maas
Normaalspoor: 1-15 · 16-25 · 26-30 · 31-34 · 35 · 36-39 · 40-41 · 42 · 43-60 · 61-62 · 63-70 · 71-73 · 74-82 · 83-88 · 89-98 · 99-100 · 101-115 · 116-125 · 126-135 · 136-143 · 144-148 · 149-153 · 154-159 · 160-183 · 184-189 · 190-193 · 194-203 · 296-299 · 300 · 301-305 · 306-308 · 309-310 · 311-313 · 314-316 · 317-323 · 324-338 · 339-341 · 342-349 · 350-408 · 421-460 · 501-535 · 601-647 · 671-685 · 701-755 · 771-776 · 801-812 · (821-840) · 901-931 · 1001-1004 · 1005-1048 · 1051-1060 · 1061-1063 · 1101-1104
HZSM: 1-4
LL: 1-2 · 3-5 · 6 · 7-10 · SS 95-96
LTM: 21-35
NBDS 1-5 · 6-7 · 8-10 · 11 · 12-17 · 24 · 25-26 · 30-36 · 118-119
NCS: 1 · 1-12 · 13-15 · 16-20 · 21-30 · 31-39 · 41-50 · 61-65 · 71-78 · 81-89 · 90-91
NFLS: 1-10
NRS: Breedspoor: 1-8 · 9-10 · 11-16 · 17-22
Normaalspoor: 1-36 · 31-36 · 37-42 · 43-48 · 49 · 50-57 · 58 · 59-62 · 71-77 · 81-95 · 101-109 · 178-183 · 284-287 · 388-392
NZOS: 1-8
SMWF: 1-3
SS: 1-4 · 1-5 · 5-8 · 9-16 · 17-20 · 17-20 · 21-78 · 79-84 · 81-85 · 85-88 · 89-90 · 91 · 91-99 · 92-94 · 92-94 · 95-96 · 101-150 · 131-140 · 151-161 · 161-205 · 206-211 · 212 · 215-220 · 221-235 · 251-254 · 255-260 · 261-266 · 267-274 · 275-279 · 281-283 · 301-479 · 401-402 · 481-490 · 500-516 · 517-527 · 531-545 · 561 · 571-579 · 580-581 · 601-612 · 615 · 621-632 · (636-640) · 651-680 · 685-778 · 701 · 785-799 · 801-935 · 971-978 · 981-988 · 995-999 · 1003-1029 · 1032-1035 · 1038-1041 · 1043-1047 · 1050-1062 · 1058 · 1071-1077 · 1081-1094 · 1101-1109 · 1101-1140 · 1178-1180 · 1201-1240 · 1285-1287 · 1301-1304
NS: 501 · 601-606 · 701-775 · 801-826 · 901-950 · 1001-1029 · 1101-1127 · 1201-1203 · 1301-1479 · 1308-1433 · 1501-1510 · 1601-1659 · 1701-1835 · 1901-1940 · 2001-2005 · 2101-2135 · 2701-2703 · 2801-2805 · 2901-2946 · 3001-3006 · 3001-3005 · 3101-3126 · 3201-3247 · 3301-3315 · 3401-3420 · 3501-3508 · 3501-3522 · 3601-3608 · 3701-3820 · 3851-3855 · 3901-3932 · 4001-4015 · 4051 · 4101-4120 · 4101-4149 · 4201-4211 · 4251-4254 · 4301-4349 · 4301-4537 · 4501-4504 · 4551 · 4601-4620 · 4651 · 4651-4679 · 4701-4735 · 4751 · 4801-4824 · 4901-4906 · 5001-5006 · 5001-5103 · 5101-5102 · 5201-5203 · 5301-5310 · 5401-5405 · 5501-5555 · 5601-5605 · 5601-5608 · 5701-5706 · 5801-5812 · 5901-5910 · 5951 · 6001-6026 · 6101-6110 · 6201-6240 · 6301-6322 · 6401 · 6501-6512 · 6601-6603 · 6701-6741 · 6801-6817 · 6901-6911 · 7001-7010 · 7101-7125 · 7201-7209 · 7301-7302 · 7401-7404 · 7501 · 7601-7603 · 7701-7744 · 7801-7805 · 7851-7852 · 8001 · 8101-8130 · 8201-8232 · 8301 · 8401-8409 · 8501-8515 · 8601-8612 · 8701-8740 · 8801-8827 · 9001 · 9501-9505 · 9601-9602