Leger van Vlaanderen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Met Leger van Vlaanderen (Frans: Armée de Flandre) wordt soms ook bedoeld het leger van de Franse koning Lodewijk XIV, dat de Nederlanden moest veroveren.
Het Spaanse leger bij het beleg van Breda.

Het Leger van Vlaanderen (Spaans: Ejército de Flandes) was het reguliere leger in koninklijk-Spaanse dienst, gestationeerd in de Nederlanden. Het werd onder andere ingezet gedurende de Tachtigjarige Oorlog en de Dertigjarige Oorlog. Het aantal manschappen van het leger varieerde door de jaren, maar was in 1640 op het hoogtepunt 88.280 man groot. Het grootste deel daarvan bestond uit infanterie en een kleiner deel uit cavalerie. De manschappen kwamen niet alleen uit Spanje, maar ook uit de Zuidelijke Nederlanden, Italië, Bourgondië, Groot-Brittannië en Duitse staten. Het grote aantal soldaten legde een hoge druk op de Spaanse schatkist en het uitbetalen van soldij gebeurde dan ook zeer onregelmatig. Dit leidde geregeld tot muiterijen in het leger en plunderingen van steden.

Samenstelling[bewerken]

De legers van landen bestonden ten tijde van de vroegmoderne tijd vaak voor een deel uit buitenlandse soldaten. Dat was bijvoorbeeld in het geval dat landen zelf niet genoeg beschikbare mannen hadden, omdat de buitenlandse soldaten beter getraind waren, om te voorkomen dat deze soldaten bij het rivaliserende land aansloten of een combinatie van deze. Vaak vormden de buitenlandse soldaten de elite van het leger en ze werden daarom in de voorste linies ingezet. Daarnaast traden soldaten die niet in hun eigen land vochten minder snel uit het leger. Om die laatste reden werden Duitse, Ierse en Waalse soldaten in Spaanse dienst naar Spanje gezonden in 1635, toen Spanje oorlog voerde met Frankrijk, en werden Spaanse soldaten juist naar Vlaanderen gezonden (het Spaanse woord Flandes sloeg op alle Nederlanden als pars pro toto). Beide groepen die in het buitenland dienden, werden beschouwd als de elitetroepen. In het koninklijke leger van Vlaanderen dienden soldaten van zes verschillende origine, te weten: Spanjaarden, Italianen, Bourgondiërs, Britten, Duitsers en Vlamingen (uit alle Nederlandse gewesten).

Werving[bewerken]

Troepensterkte
Jaar Aantal
sep. 1572 67.259
dec. 1573 62.280
mrt. 1574 86.235
jan. 1575 59.250
mei 1576 51.457
feb. 1578 27.603
sep. 1580 45.453
okt. 1582 61.162
apr. 1588 63.455
nov. 1591 62.164
mrt. 1607 49.765
mrt. 1609 15.259
Jaar Aantal
aug. 1611 14.661
mei 1619 29.210
jun. 1620 44.200
mrt. 1623 62.606
apr. 1624 85.389
jan. 1627 69.340
sep. 1633 63.258
jan. 1640 88.280
dec. 1643 77.517
feb. 1647 65.458
sep. 1661 33.008

Een methode om manschappen in eigen land te werven was het geven van toestemming door de Spaanse Oorlogsraad of door de kapitein-generaal of de gouverneur-generaal, aan een wervingsofficier. Zij besloten welke officier, altijd in de functie van kapitein, toestemming kreeg om te werven en gaven ook een patent mee, waarop stond in welke gebieden het werven mocht plaatsvinden, hoeveel manschappen geworven mochten worden, de tijdsduur van het werven en de bestemming van de troepen. Voordat de kapitein naar de dorpen trok, wees hij onderofficieren aan en liet hij vlaggen maken voor de compagnie. Daarna kon hij samen met een drummer, een secretaris en een aantal korporaals naar de plaatsen waarvoor zij toestemming hadden om te werven. Vervolgens liet de kapitein het patent zien aan de magistraat van de plaats, die hen onderdak en ondersteuning moest bieden, totdat het gevraagde aantal mensen zich hadden aangemeld. De vrijwilligers moesten tussen de 16 en 50 jaar zijn, goed gebouwd, vrijgezel en geestelijk in orde. Vooral in tijden van lage lonen of een mislukte oogst was het eenvoudig om genoeg manschappen te werven. Als het werven van genoeg mensen moeilijk ging werden er nog wel eens bonussen gegeven. Als iemand zich aanmeldde en voldeed aan de eisen, werd hij geregistreerd door de secretaris en kreeg hij salaris uitbetaald, onderdak, voedsel en soms ook nieuwe kleren. Zodra de kapitein genoeg manschappen had geworven, werd de lijst met manschappen beoordeeld door een afgevaardigde van de koning om na te gaan of de manschappen wel echt voldeden aan de eisen. Wanneer dat in orde was, werden de manschappen ingewijd, waarbij de kapitein de artikelen uit de Oorlogswet met de straffen oplas. Nadat de rekruten met hun rechterhand in de lucht hadden gezworen zich te houden aan de artikelen uit de wet, werden ze ingelijfd en kregen zij hun eerste maandsalaris (nadat de gemaakte kosten waren verrekend).

Het geven van toestemming door de Spaanse Oorlogsraad of door de kapitein-generaal of de gouverneur-generaal in de Nederlanden, kon alleen voor gebieden waar zij ook macht hadden. In het buitenland, onder andere op de Britse eilanden en in de Duitse staten, werden daarom op een andere manier soldaten geworven voor het Spaanse leger, namelijk via een tussenpersoon. Met deze tussenpersoon werd afgesproken het aantal manschappen dat hij zou werven, de datum en de plaats waarop zij klaar moesten staan. De tussenpersoon fungeerde tevens als de commandant en hij wees de officieren aan. Snelheid was het voordeel van het werven met een dergelijke tussenpersoon. Binnen drie à vier weken konden zij al een volledig regiment klaar hebben staan, omdat een deel van de manschappen die zij gebruikten oproepbaar waren. Tegen betaling konden tussenpersonen zelfs gebonden worden aan staten en indien nodig, door hen opgeroepen worden.

Spanje had, ter bescherming van de gebieden van het Spaanse Rijk in Spanje, Italië, de Nederlanden en Amerika alsmede voor de oorlogen die het voerde, veel manschappen nodig. Zoveel, dat er vaak niet de gevraagde aantallen soldaten geworven werden en dorpen nauwelijks nog groeiden in het Spaanse Castilië.

Overbrenging[bewerken]

De Spaanse weg, om via gebieden in handen van de Habsburgers (paars, groen en oranje) manschappen over te brengen naar de Nederlanden (op deze kaart zouden ook de Franse Nederlanden nog paars moeten gekleurd zijn.)

Zodra de manschappen waren geworven, moesten zij nog naar de Nederlanden overgebracht worden. Soldaten uit Spanje en Zuid- en Midden-Italië gingen eerst per schip naar Genua en vanaf daar over land naar het noorden. In de zestiende eeuw was wel een aantal keer geprobeerd om rechtstreeks via de zee, geld en soldaten naar de Nederlanden te zenden, maar dit werd vrijwel iedere keer een mislukking door de overmacht op zee van de hugenoten, de Engelsen en de Watergeuzen. Via de chemin des Espagnols of de Spaanse weg konden de soldaten over land reizen en werd ook het geld overgebracht naar de Nederlanden. Al bij het uitbreken van de oorlog werd er nagedacht over een geschikte route. Uiteindelijk werd dit de route van Genua naar Piëmont, Savoye, Lotharingen en Luxemburg. De koning van Spanje had zelf bezittingen langs de route, waaronder Lombardije, Franche-Comté en de Nederlanden, waar het leger doorheen kon reizen. Met overige landen op de route werden verdragen gesloten, zoals met Genua. In colonnes van tot tienduizend soldaten met honderden pakezels reisden de soldaten, geleid door gidsen, zo'n veertig tot zestig dagen, waarbij zij rivieren moesten overbruggen, bergen moesten passeren en bossen moesten doorkomen, voordat zij aankwamen in de Nederlanden.

Britse manschappen werden vaak via zelf geregelde commerciële schepen, vanuit Waterford, Southampton of een andere haven naar de overkant van het Kanaal vervoerd, onder andere naar Duinkerke. Wanneer de Staatsen de Vlaamse havens blokkeerden, weken de schepen uit naar havens in Noord-Frankrijk, waarna de manschappen de reis te voet moesten voortzetten.

Soldaten die in de Duitse staten werden geworven, konden het makkelijkst naar Vlaanderen reizen. Om de Spaanse gebieden vanuit Keulen en München, waar veel troepen vandaan kwamen, te bereiken, moesten alleen de hertogdommen Kleef en Gulik overgestoken worden. Om deze gebieden te mogen oversteken, was wel eerst toestemming benodigd van de lokale machthebber en van de keizer.

Ook voor de soldaten uit Tirol en de Elzas was het ondanks de grotere afstand een relatief makkelijke onderneming. De Habsburgers, het Huis van de Spaanse koning, beheerden vrijwel ononderbroken land beheerden vanaf Wenen tot de Rijn. Bij de Rijn aangekomen moesten ze via Allgäu, in het noorden van de Alpen, richting Bazel. Het vervolg van de reis was moeilijker, omdat het gebied van de Rijnvallei behoorde tot de Palts en het hertogdom Zweibrücken, die in oorlog waren met de Habsburgers. Omdat deze reisweg niet beschikbaar was, liep de route via het hertogdom Lotharingen, waar de Rijn bij Straatsburg overgestoken werd en de troepen het Spaans-Nederlandse Luxemburg konden bereiken. Een korte tijd was het mogelijk voor de Spanjaarden om door de Palts te trekken, omdat zij het gebied in 1622 hadden veroverd op Frederik V. Dit duurde tot 1631, toen het Zweedse leger Mainz en het omliggende gebied had bezet en afgesloten voor Habsburgse soldaten.

Legerleiding[bewerken]

Aan het hoofd van het Spaanse leger in Vlaanderen stond de, door de Spaanse koning benoemde, kapitein-generaal. Bij de komst van Alva in 1567 was het de bedoeling dat de macht over het leger en het land gedeeld werd met de regentes van de Lage Landen, Margaretha van Parma. Zij weigerde echter met Alva samen te werken en trad af, waarna Alva, naast kapitein-generaal ook gouverneur-generaal werd.

De kapitein-generaal werd bijgestaan door een groot aantal stafofficieren (entetenidos cerca la persona) en aan het hoofd van deze officieren stond het hoofd van het huishouden, de mayordomo mayor. Er was één adviserend orgaan, namelijk de Oorlogsraad, bestaande uit een aantal stafofficieren en ervaren commandanten. Zij konden de kapitein-generaal adviseren over promoties, het te voeren beleid, en de logistiek.

Ook had de kapitein-generaal, tot 1595, invloed op het rechtssysteem. Zo sprak hij recht over militairen in het hoogste rechtsorgaan, zonder dat er daarbij beroep mogelijk was. Verder bepaalde de kapitein-generaal hoe het geld besteed moest worden, ook al moesten de financiële afdelingen van het leger rechtstreeks aan de kroon rapporteren. Om deze redenen had de kapitein-generaal veel macht in de Nederlanden, zonder dat daar controle over was door een ander orgaan. De Spaanse koning zat zelf in Spanje en controle vanaf daar uitoefenen was moeilijk door de trage communicatie; een brief van Spanje naar de Nederlanden kon er zo 12 dagen over doen. Om toch de financiën te controleren was er een inspecteur-generaal (veedor general) actief die fraude en misbruik moest opsporen en die rechtstreeks aan de Spaanse koning moest rapporteren.

Officieren kregen geregeld leiding over een leger, zonder dat zij ooit ervaring hadden opgedaan op het slagveld. Zo werd Ambrogio Spinola commandant, omdat hij veel geld bezat, zodat hij de soldaten uit eigen zak kon betalen wanneer het geld vanuit Spanje op zich liet wachten. Het probleem van het gebrek aan ervaring werd door weinigen ingezien. Filips IV en Olivares stelden vast dat de tegenvallende resultaten van het leger te maken hadden met het gebrek aan leiders, dat zij toeschreven aan het gebrek aan Spaanse edelen in het leger.

Kapitein-generaals
Naam Periode
Fernando Álvarez de Toledo, hertog van Alva apr. 1567 - nov. 1573
Luis de Zúñiga y Requesens nov. 1573 - mrt. 1576
Don Juan van Oostenrijk nov. 1576 - okt. 1578
Alexander Farnese, hertog van Parma okt. 1578 - dec. 1592
Peter Ernst I van Mansfeld (interim) dec. 1592 - feb 1594
Ernst van Oostenrijk feb. 1594 - feb. 1595
Pedro Henriquez de Acevedo (interim) feb. - dec. 1595
Albrecht van Oostenrijk dec. 1595 - aug. 1598
Andreas van Oostenrijk (interim) jul. 1598 - mei 1599
Albrecht en Isabella van Spanje mei 1599 - jul 1621
Isabella van Spanje jul. 1621 - dec. 1633
Francisco de Moncada (interim) dec. 1633 - nov. 1634
Ferdinand van Oostenrijk, kardinaal-infant nov. 1634 - nov. 1641
Francisco de Melo nov. 1641 - aug. 1644
Manuel de Castel Rodrigo aug. 1644 - mei 1647
Leopold Willem van Oostenrijk mei 1647 - jun. 1656
Juan II van Oostenrijk jun. 1656 - feb. 1659

Financiën[bewerken]

Spaanse soldaten kregen niet genoeg soldij vanwege het bankroet van Spanje in 1575 en sloegen aan het muiten en plunderden daarbij Antwerpen.

Toen Alva naar de Nederlanden ging, was een van zijn taken om de Nederlanden zelf te laten betalen voor de oorlog door het instellen van nieuwe belastingen. Hoewel de Nederlanden twee jaar lang in 1570 en 1571 genoeg geld opbrachten, moest in de overige jaren de Spaanse koning bijspringen. Het bedrag dat de Spaanse koning bijsprong verschilde. Zo was dat in 1566 bijna 1 miljoen florijn, in 1567 was dat meer dan 3 miljoen en in 1574 was dat meer dan 7 miljoen florijn. Het Spaanse leger probeerde op zijn beurt zo veel mogelijk geld te innen waar het gelegerd was, waardoor de inkomsten uit de nieuwe belastingen drastisch verminderden. Doordat het moeilijk was erop toe te zien welke soldaat, welk bedrag al had ontvangen en het systeem met belastingen faalde, werd er een nieuwe methode bedacht om geld voor het leger op te halen. Dit was een contributiesysteem waarbij gemeenschappen een bepaalde contributie moesten betalen, die vervolgens werd verdeeld onder de soldaten in die regio. Deze methode werd alleen toegepast in grote rijke gebieden, zoals Brabant en Vlaanderen, waar het normale belastingsysteem niet werkte. Waar het belastingsysteem wel werkte, zoals in Henegouwen en Artesië bleef het zoals het was.

Door de oorlog verslechterde de economie in het zuiden van de Nederlanden, waarop de verantwoordelijkheid van het innen van gelden werd teruggegeven aan de provincies. Zij haalden echter niet het gewenste bedrag op, maar slechts een derde tot een vijfde van de totale kosten. Het overige bedrag moest de Spaanse koning bijspringen. Spanje had echter het geld hard nodig voor veel andere zaken, waaronder de oorlog met Portugal, de invasie van Engeland, de oorlog met Frankrijk, de Dertigjarige Oorlog en de Mantuaanse successieoorlog. Het bedrag dat verstuurd werd vanuit Spanje naar de Nederlanden varieerde en hing af van de prioriteit van andere conflicten. Het rechtstreeks versturen van de grote geldbedragen vanuit Spanje was te riskant en tevens beschikte de koning niet over zo een groot bedrag in één keer en daarom werd er gebruikgemaakt van bills of exchange of asiento. Het bedrag werd voor een korte termijn geleend bij een handelaar in Spanje, waarbij het bedrag, na het laten zien van de bill of exchange, in de Nederlanden kon worden opgenomen. Op deze manier werd er soms zo veel geld geleend dat de koning de leningen niet meer kon terugbetalen of geen nieuwe leningen meer kon opnemen, waardoor de staat herhaaldelijk bankroet ging. Dit gebeurde in 1560, 1575, 1596, 1607, 1627, 1647 en in 1653. Voor Spanje was het vaak een makkelijke uitweg, maar voor veel bankiers was het desastreus.

Situatie van het leger[bewerken]

Het leven in het Spaanse leger in Vlaanderen was niet makkelijk, door honger, het gevaar en door kou. Het salaris waarmee de soldaten zichzelf in onderhoud moesten voorzien was laag en werd vaak te laat uitbetaald. Daardoor moesten soldaten bij hun kapitein geld lenen, plunderen of honger lijden. Geregeld braken er muiterijen uit doordat het salaris zo lang op zich liet wachten.

Overnachten deden soldaten bij burgers, waar zij soms met vijf soldaten op kosten van de eigenaar verbleven. Om de burgers te ontlasten van die inkwartiering werden er voor de soldaten in het jaar 1610 extra barakken gebouwd. Overige soldaten verbleven in barakken in garnizoenssteden als Antwerpen, Gent en Kortrijk, waar de burgers wel moesten zorgen voor bedden, meubilair en andere spullen.

De meeste soldaten bleven niet lang in het leger. In 1576 verloor het leger door ziekte, dood en desertie, in acht maanden tijd 80% van de manschappen en ging het van 60.000 manschappen naar 11.000. Gewoonlijk verloor het leger 1% tot 2% van de manschappen per maand, wat hoger was dan het verloop in het Franse leger met 0,5% tot 1% per maand. Het Spaanse leger had geen regeling waarbij men zomaar kon vertrekken. Een soldaat had toestemming nodig en kreeg dit alleen voor ernstige gebeurtenissen, zoals de dood van een familielid of bij een ongeneeslijke ziekte. De slechte omstandigheden en de lage salarissen waren reden om te vertrekken zonder toestemming, oftewel desertie. Tijdens het beleg van Bergen op Zoom door Spinola, vluchtten zelfs soldaten naar de stad die zij belegerden om asiel aan te vragen.

Bron[bewerken]

  • (en) G. Parker (2004): The Army of Flanders and the Spanish Road, 1567-1659 Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521543927