Zeis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zeis scherpen met strekel
Pikker met zeis en wetsteen
Haarhamer, haarspit en strekel

Een zeis is een landbouwwerktuig dat kan worden beschouwd als een verdere ontwikkeling van de sikkel. Een tussenvorm is de zicht. Een zeis bestaat uit een lang gebogen mes, aan de binnenbocht scherp, met een scherpe punt, bevestigd aan een steel met soms één maar meestal twee handvatten. De zeis wordt gebruikt door met een snelle zwaaiende beweging lang gras of graan te maaien zonder dat de maaier zich daarvoor hoeft te bukken. De zeis was al bij de Romeinen bekend en heeft mogelijk al eerder bestaan. Pas in de middeleeuwen, in de 12de tot 13de eeuw kwam het werktuig weer in gebruik in West-Europa.

Haarscherp[bewerken]

De zeis werkt het beste als deze vlijmscherp is. Hoewel de moderne zeis met zware metalen steel vaak alleen met een strekel (een met grofkorrelig slijpmateriaal beplakte lat) scherp wordt gehouden, worden de beste resultaten bereikt door de zeis te haren en te wetten.[1][2] Vroeger werd in plaats van de strekel een wetsteen gebruikt.

Haren van een zeis kan plaatsvinden bij ongeharde maaibladen van hoge kwaliteit ijzer. Het snijvlak van zo'n blad wordt langs de rand naar buiten gedreven met een haarhamer op een haarspit (aambeeld), zodat een dunne rand ontstaat die vlijmscherp is. Hoewel dit eenvoudig lijkt, is het een specifieke handvaardigheid die veel ervaring vereist. In het veld was bij ploegen van maaiers vaak één persoon constant bezig met het haren van de zeisen.

Gedurende het werk wordt het blad door de maaier zelf regelmatig nagescherpt door de strekel met lange zwaaiende bewegingen vanaf de breedste kant naar de punt te bewegen.

Andere uitvoeringen, omstandigheden en gebruik[bewerken]

Het maaien met een zeis met metalen steel en stalen 'mes' is lichamelijk arbeidsintensiever dan maaien met de lichtere traditionele houten zeisstelen waarbij een haarscherp zachtmetalen mes wordt gebruikt. Bij de juiste techniek wordt er nauwelijks kracht gebruikt, en wordt de rug rechtgehouden. Het mes wordt in een vloeiende zwaai laag over de grond bewogen, waarna een stap vooruit wordt gedaan en de beweging wordt herhaald. Ook vrouwen op leeftijd die de techniek beheersen kunnen dit een dag lang volhouden. Fabrikanten van tuingereedschap bieden ook lichtgewicht zeisen aan die bijvoorbeeld zijn vervaardigd van aluminium.

Voor verschillende omstandigheden of te maaien vegetatie bestaan er diverse maaibladen: van circa 30 cm voor nauwkeurig maaien – bijvoorbeeld in een boomgaard – tot meer dan 60 cm voor grote vlakten. Ook bestaan er zware bladen waarmee dunne takken kunnen worden gemaaid. Gras wordt bij voorkeur droog gemaaid, niet alleen omdat het dan stugger is, maar ook omdat nat gras zwaarder is om te maaien.

Gemotoriseerde zeis[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Trimmer (grasmaaier) voor het hoofdartikel over dit onderwerp

Er zijn fabrikanten en wederverkopers van tuingereedschap – waaronder ook veel webshops – die met de term "zeis" verwijzen naar grastrimmers. Ook de termen "elektrische zeis", "gemotoriseerde zeis" of "motorzeis" worden gebruikt. Het betreft dan echter een geheel ander type maaigereedschap.

Wapen[bewerken]

In de middeleeuwen werd de zeis ook als wapen gebruikt. Boerenzoons die werden verplicht te vechten in dienst van de leenheer namen zeisen en sikkels mee als wapen. Als strijdwapen werd de zeis aangepast door het blad recht op de stok te zetten.[3]

Symboliek en uitdrukkingen[bewerken]

Vlag van de Liechtensteinse gemeente Triesen, met daarop iconisch gebruik van drie zeisbladen

In de symboliek heeft de figuur van de dood (Magere Hein) altijd een zeis bij zich. Ook Chronos en Vadertje Tijd dragen een zeis (en zandloper). Ook iconisch gebruik komt wel voor: er zijn bijvoorbeeld vlaggen of wapenschilden bekend waarop een zeis al dan niet volledig staat afgebeeld.

Uitdrukkingen[bewerken]

De symboliek vinden we ook in het taalgebruik terug, en zijn er ook andere uitdrukkingen en gezegdes met het woord "zeis":

  • Magere Hein wordt ook "De man met de zeis" genoemd, zodat:
  • "De man met de zeis ontmoeten" synoniem is voor sterven.
  • "Niks aan de zeis" (oorspronkelijk Lopiks: Der is niks aon de zeis) betekent: "Niks aan de hand".[4]
  • Een zeis en een vrouw moet je niet uitlenen (oorspronkelijk Vriezenveense gezegde: Ne zäise en 'n wief mö'j neit uutleinen).[4]

Jaarlijkse wedstrijden en kampioenschappen[bewerken]

Hieronder volgt een niet-uitputtend overzicht van jaarlijks terugkomende wedstrijden met betrekking tot zeismaaien of het scherpen van zeisen in Nederland:

  • Elk jaar wordt er tijdens de Flaeijelfeesten op de laatste zaterdag in september, in Oude- en Nieuwehorne het Fries kampioenschap zeismaaien gehouden.[5]
  • In het Gelderse Wapenveld op de Veluwe wordt in september het "Wapenvelds kampioenschap zeismaaien" gehouden op Padd'ndag.[6]
  • De Nederlandse kampioenschappen zeismaaien vinden elk jaar plaats in het Openluchtmuseum te Arnhem.[7]
  • Jaarlijks wordt tijdens de feestweek in Surhuizum (Friesland) het wereldkampioenschap zeisharen gehouden. Degene die aan het einde van het kampioenschap de scherpste zeis heeft, mag zich een jaar lang wereldkampioen noemen.[8]

Trivia[bewerken]

Icoontje WikiWoordenboek Zoek zeis op in het WikiWoordenboek.