Zeis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zeis scherpen met strekel
Pikker met zeis en wetsteen
Haarhamer, haarspit en strekel

Een zeis is een landbouwwerktuig dat kan worden beschouwd als een verdere ontwikkeling van de sikkel. Een tussenvorm is de zicht. Een zeis bestaat uit een lang gebogen mes, aan de binnenbocht scherp, met een scherpe punt, bevestigd aan een steel met soms één maar meestal twee handvatten. De zeis wordt gebruikt door met een snelle zwaaiende beweging lang gras of graan te maaien zonder dat de maaier zich daarvoor hoeft te bukken. De zeis was al bij de Romeinen bekend en heeft mogelijk al eerder bestaan. Pas in de middeleeuwen, in de 12de tot 13de eeuw kwam het werktuig weer in gebruik in West-Europa.

Haarscherp[bewerken]

De zeis werkt het beste als deze vlijmscherp is. Hoewel de in de meeste Nederlandse winkels verkrijgbare zeis met zware metalen steel vaak alleen met een strekel (een met grofkorrelig slijpmateriaal beplakte lat) scherp wordt gehouden, worden de beste resultaten bereikt door de zeis te haren en te wetten.[1][2] Vroeger werd in plaats van de strekel een wetsteen gebruikt.

Het "haren van de zeis" kan plaatsvinden bij ongeharde maaibladen van hoge kwaliteit ijzer, die in Oost-Europa en Oostenrijk (Teufelskerl) nog wel verkrijgbaar zijn. Het snijvlak van zo'n blad wordt langs de rand naar buiten gedreven met een haarhamer op een haarspit (aambeeld), zodat een dunne rand ontstaat die vlijmscherp is. Hoewel dit erg eenvoudig lijkt, is er voor deze bewerking een behoorlijke vakkennis nodig. Op grote velden, die met de zeis gemaaid werden, was er dikwijls één persoon aanwezig, wiens taak het was constant te haren.

Gedurende het werk wordt het blad door de maaier zelf regelmatig nagescherpt door de strekel met lange zwaaiende bewegingen vanaf de breedste kant naar de punt te bewegen.

Andere uitvoeringen, omstandigheden en gebruik[bewerken]

Het maaien met een zeis met metalen steel en stalen 'mes' is lichamelijk arbeidsintensiever dan maaien met de lichtere houten zeisstelen die in Oost-Europa nog wel te koop zijn (of zelfs op maat gemaakt worden), en waarbij een haarscherp zachtmetalen mes wordt gebruikt. Bij de juiste techniek wordt er nauwelijks kracht gebruikt, en wordt de rug rechtgehouden. Het mes wordt in een vloeiende zwaai laag over de grond bewogen, waarna een stap vooruit wordt gedaan en de beweging wordt herhaald. Ook vrouwen op leeftijd die deze techniek beheersen kunnen dit een dag volhouden. Bekende fabrikanten van tuingereedschap bieden inmiddels ook lichtgewicht zeisen aan in de (consumenten)markt die bijvoorbeeld zijn vervaardigd van aluminium.
Voor verschillende omstandigheden of te maaien vegetatie bestaan er diverse maaibladen: van circa 30 cm voor nauwkeurig maaien – bijvoorbeeld in een boomgaard – tot meer dan 60 cm voor grote vlakten. Ook bestaan er zware bladen waarmee dunne takken kunnen worden gemaaid.
Gras wordt bij voorkeur ook droog gemaaid, omdat het dan stugger is en sneller droogt, maar ook omdat nat gras zwaarder (arbeidsintensiever) is om te maaien.

Gemotoriseerde zeis[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Trimmer (grasmaaier) voor het hoofdartikel over dit onderwerp

Er zijn fabrikanten en wederverkopers van tuingereedschap – waaronder ook veel webshops – die met de term "zeis" óók duiden of doorverwijzen naar strimmers. Ook worden deze grastrimmers wel expliciet benoemd als "elektrische zeis", "gemotoriseerde zeis" of "motorzeis", of wordt het woord "zeis" in de naam of de omschrijving van het product opgenomen. Met inachtneming van Van Dale's definitie voor het woord "zeis", 'een werktuig dat bestaat uit een gebogen snijblad met een lange stok'[3] blijft deze groep gemotoriseerd tuingereedschap buiten verdere beschouwing in dit artikel.

Wapen[bewerken]

Sinds de middeleeuwen in zowel het westen als oosten werd de zeis ook als wapen gebruikt. Boerenzoons die verplicht dienst moesten nemen voor hun leenheer namen zeisen en ook de kortere vorm sikkels mee als wapen. Omdat een reguliere zeis geen wapen is en het mes onhandig geplaatst is, is het als wapen geen eerste keus. Als strijdwapen werd de zeis aangepast zodat het blad niet meer dwars maar recht op de stok stond.[4]

Symboliek en uitdrukkingen[bewerken]

Vlag van de Liechtensteinse gemeente Triesen, met daarop iconisch gebruik van drie zeisbladen

In de symboliek heeft de figuur van de dood (Magere Hein) altijd een zeis bij zich. Ook Chronos en Vadertje Tijd dragen een zeis (en zandloper). Ook iconisch gebruik komt wel voor: er zijn bijvoorbeeld vlaggen of wapenschilden bekend waarop een volwaardige zeis al dan niet volledig staat afgebeeld.

Uitdrukkingen[bewerken]

De symboliek vinden we ook in het taalgebruik terug, en zijn er ook andere uitdrukkingen en gezegdes met het woord "zeis":

  • Magere Hein wordt ook "De man met de zeis" genoemd, zodat:
  • "De man met de zeis ontmoeten" synoniem is voor sterven.
  • "Niks aan de zeis" (oorspronkelijk Lopiks: Der is niks aon de zeis) betekent: "Niks aan de hand".[5]
  • Een zeis en een vrouw moet je niet uitlenen (oorspronkelijk Vriezenveense gezegde: Ne zäise en 'n wief mö'j neit uutleinen).[5]

Jaarlijkse wedstrijden en kampioenschappen[bewerken]

Hieronder volgt een niet-uitputtend overzicht van jaarlijkst terugkomende wedstrijden ten aanzien van zeismaaien of het scherpen van seizen in Nederland:

  • Elk jaar wordt er tijdens de traditionele Flayelfeesten, altijd de laatste zaterdag in september, in Oude- en Nieuwehorne het Fries kampioenschap zeismaaien (Fries: seinemeane) gehouden.[6]
  • in het Gelderse Wapenveld op de Veluwe wordt in september het "Wapenvelds kampioenschap zeismaaien" gehouden op Padd'ndag.[7]
  • De Nederlandse kampioenschappen zeismaaien vinden elk jaar plaats in het Openluchtmuseum te Arnhem.[8]
  • Elk jaar wordt er tijdens de feestweek in Surhuizum (Friesland) het wereldkampioenschap zeisharen gehouden. In 2014 was dat voor de 35ste keer. Degene die aan het einde van het kampioenschap de scherpste zeis heeft, mag zich een jaar lang wereldkampioen noemen.[9]

Trivia[bewerken]

Icoontje WikiWoordenboek Zoek zeis op in het WikiWoordenboek.