Abel Tasman

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Abel Tasman
Waarschijnlijk Abel Tasman, detail uit schilderij toegeschreven aan Jacob Gerritsz. Cuyp
Waarschijnlijk Abel Tasman, detail uit schilderij toegeschreven aan Jacob Gerritsz. Cuyp
Algemene informatie
Geboren 1603, Lutjegast
Overleden 10 oktober 1659, Batavia
Carrière
Ontdekkingsreiziger in dienst van Vereenigde Oostindische Compagnie
Portaal  Portaalicoon   VOC
Tasmans routes.
Kaart van Nieuw Nederland door Melchisédech Thévenot (1670), gebaseerd op gegevens van Willem Janszoon en Abel Tasman; aangekocht door Eugenio van Savoye. De kaart van Australië laat bij het vrijwel nog onbekende Nieuw-Zeeland de ligging van de Moordenaarsbaai zien.
Moordenaarsbaai.
De Straat Cook, waarvan Tasman dacht dat het een bocht was.
Kaap Maria van Diemen op het Noordereiland.

Abel Janszoon Tasman (Lutjegast, 1603Batavia, 10 oktober 1659) was een Nederlands ontdekkingsreiziger in dienst van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Hij is het bekendst door zijn reizen tussen 1642 en 1644, opgezet door Antonie van Diemen. Tijdens deze reis ontdekte hij Tasmanië, Nieuw-Zeeland en Tongatapu. Alleen op het laatste eiland werd de bemanning vriendelijk onthaald.

Tasman had als opdracht het land te onderzoeken dat toen bekendstond als Nieuw-Holland (het tegenwoordige Australië), waarvan de westkust al door Nederlanders ontdekt was, om vast te stellen of het land deel uitmaakte van het vermeende Terra Australis, een zuidelijk continent, dat zou moeten bestaan om de aarde in evenwicht te houden. De VOC hoopte dat door deze reis dit onbekende continent voor de handel geopend en vervolgens geëxploiteerd zou kunnen worden.

Vroege reizen[bewerken]

In 1633 vertrok Tasman in dienst van de VOC vanuit Amsterdam naar Batavia. In 1637 was hij weer terug. In 1639 was hij tweede man van de expeditie van Matthijs Quast, waarbij de zeeën ten oosten van Japan werden onderzocht. Tasman had voor tien jaar getekend, zodat hij zijn vrouw kon meenemen. In 1640 bezocht hij als schipper Nederlands Formosa. Hij had geschenken aan boord voor de shogun in Edo, die had verordonneerd dat de handelspost van Hirado naar Dejima moest worden verplaatst.

Eerste expeditie (14 augustus 1642-15 juni 1643)[bewerken]

In opdracht van Antonie van Diemen, Cornelis van der Lijn, Joan Maetsuycker, Justus Schouten, Salomon Sweers, Cornelis Witsen en Pieter Boreel vertrok Tasman als commandant van Batavia (het huidige Jakarta) met twee kleine schepen, de Heemskerck en de Zeehaen eerst naar Mauritius om goederen en post af te leveren. Daar kwamen de schepen op 5 september aan. De schepen, die in slechte conditie waren, werden gerepareerd, er werd brandhout gehakt en de bemanning had toestemming om te jagen en zich te goed te doen aan vlees, verse groenten en fruit. Tasman overlegde met Adriaan van der Stel de plaatselijke gouverneur over een aantal zaken. Op 8 oktober vertrok hij met gunstige wind oostwaarts tot een zuidelijker breedte dan tot dan toe gedaan was. Op 6 november begon het te sneeuwen en hagelen en de commandant besloot de koers naar het noorden te verleggen. Ze voeren verder dan Pieter Nuyts had gedaan en ontdekten op 24 november na zo'n 9000 km zeilen het eiland Tasmanië. Hij doopte het Antonie van Diemensland en de Engelsen hernoemden het Van Diemensland. Op 1 december werd aan land gegaan om verse groente en zoet water te zoeken. De bemanning hoorde muziek en zag rookpluimen, maar niemand van de lokale bevolking, de Tasmaniërs, liet zich zien. Met veel moeite werd een vlag geplant en de beide schepen voeren verder naar het oosten. Op 13 december 1642 kregen Tasman en zijn mannen een groot hoog verheven landt in zicht. Ze zagen als eerste Europeanen de westkust van het Zuidereiland van Nieuw-Zeeland, nu Okarito. De Zeehaen en de Heemskerck voeren noordwaarts langs de westkust van Nieuw-Zeeland. Tasman noemde het land Statenland, denkende dat het het eiland was zuidelijk van Kaap Hoorn, dat door Jacques l'Hermite zo was genoemd. Nabij de noordpunt van het Zuidereiland zette hij het anker uit in een baai. Bij het binnenlopen werd door een Maori op een soort trompet geblazen. Tasman liet deze begroeting op zijn beurt beantwoorden met trompetsignalen. De bevolking benaderde de beide schepen, maar bleek niet geïnteresseerd in de textiel die ze werd voorgehouden. Bovendien konden ze elkaar niet verstaan. Het bleek dat de woordenlijst voor de Salomons-eilanden die Tasman bezat, afkomstig van Jacob le Maire, niet voldeed. De volgende dag werden vier scheepslieden van de Zeehaen, die in een prauw aan land wilden gaan of het andere schip wilden bezoeken, gedood. Het is waarschijnlijk dat de trompetsignalen van de vorige dag door de Maori's als oorlogsverklaring werden uitgelegd. Tasman noemde de plaats (het huidige Golden Bay) Moordenaarsbaai en besloot noordwaarts te zeilen. Niettemin kwamen er 22 prauwen achter hen aan, waarvan de voorste man een wit vlaggetje in de hand had. Hij werd beschoten door de woedende bemanning van de Zeehaen en een verdere achtervolging bleef achterwege.

Tegenwoordig heet Moordenaarsbaai Golden Bay. In deze mooie maar verafgelegen baai, nabij de plek waar men denkt dat Abel Tasman zijn schepen voor anker gingen, werd in 1942 een monument opgericht. Dit monument werd op 1992 door koningin Beatrix tijdens haar koninklijk bezoek aan Nieuw-Zeeland 'heropend'.

Kano met handelswaren voor de kust van Nieuw-Guinea

Op 20 december miste Tasman de zeestraat die later Straat Cook zou gaan heten, die het Noorder- en het Zuidereiland scheidt, en nam aan dat Nieuw-Zeeland een deel van Terra Australis was, het onbekende Zuidland. Begin januari 1643 ontdekte hij de Driekoningeneilanden. Hij zeilde verder naar de Tonga-eilanden, die hij 20 januari in zicht kreeg. Tasman ruilde op het eiland Amsterdam water, tientallen varkens, 70 kippen, kokosnoten en pisangs tegen wit katoen, een stuk oud zeildoek, diverse spijkers, twee spiegels en een bosje kralen, een sterk voorbeeld van de VOC-mentaliteit. De expeditie voer langs Vanua Levu, behorend tot de Fiji-eilanden en via de Salomons-eilanden kwamen de twee schepen na zes weken regen terecht in de Bismarck-archipel, op de zuidkust van Nieuw-Guinea. De papoea's, die in hun versierde prauwen langs kwamen, toonden nauwelijks belangstelling voor de stukken oude zeildoek en oude spijkers die hen werden aanboden. In april voer hij langs het vulkanische Karkar dat in 1616 door Willem Schouten en Jacob le Maire het hoge eiland werd genoemd. Onderweg kochten ze op de Schouten-eilanden 6000 kokosnoten en honderd trossen bananen voor oude spijkers en messen. De scheepsraad besloot op 24 mei van Halmahera rechtstreeks terug te varen naar Batavia, vanwege de heersende wind en stroom. Op 5 juni zwom één van de bemanningsleden, die verdacht werd van aanranding van de kajuitsknecht, stiekem naar de kust. Via Boeton kwamen de schepen op 15 juni aan in Batavia. Gedurende de hele reis had Tasman slechts vijftien bemanningsleden verloren.

Tweede expeditie naar Nieuw-Guinea[bewerken]

Op zijn tweede reis, in 1644, volgde hij de zuidkust van Nieuw-Guinea. Hij wendde de steven al voordat hij de Straat Torres tussen Nieuw-Guinea en Australië had kunnen ontdekken, en zette zijn reis westwaarts voort langs de noordkust van Australië, die hij volledig in kaart bracht.

Vanuit het oogpunt van de VOC waren Tasmans ontdekkingen een mislukking; zijn verkenningen waren te oppervlakkig. Hij was te weinig aan land gegaan en had geen geschikt handelsgebied gevonden, noch verbeterde zeeroutes naar bekende gebieden. Gedurende meer dan een eeuw (tot de tijd van James Cook), zou de reis van Tasman het enige Europese bezoek aan Tasmanië en Nieuw-Zeeland blijven. Australië werd nog wel enkele malen bezocht, maar meestal alleen bij toeval.

Derde expeditie naar de Filipijnen[bewerken]

Nationaal park Abel Tasman op de noordkust van het Zuidereiland

In april 1648 kreeg Abel Tasman de leiding over een expeditie van acht schepen met 900 zeelui en 250 soldaten die als doel had om bij de Filipijnen de Spaanse zilvervloot uit Mexico te onderscheppen. Het nieuws van de op 30 januari van dat jaar gesloten Vrede van Münster was nog niet doorgedrongen in Zuidoost-Azië. Het is niet onmogelijk dat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op deze manier probeerde de Spanjaarden nog een flinke slag toe te brengen. De expeditie slaagde er echter niet in om een Spaans galjoen te veroveren. Een door de Nederlanders achtervolgd Spaans schip zette de kostbare lading overboord en bracht zichzelf tot zinken. Teleurgesteld trokken de schepen van Tasman langs de Filipijnen waarbij in het kustgebied werd geplunderd. Na dit mislukte eerste deel van de opdracht zeilde het eskader door naar Ayutthaya om daar als tweede deel van hun opdracht de koning bij te staan bij de oorlog tegen zijn vijanden. De oorlogsplannen van de koning van Ayutthaya waren echter gewijzigd en de schepen waren daardoor niet meer nodig. In januari 1649 keerden ze terug in Batavia. Tegen Tasman werd een aanklacht ingediend omdat hij zonder vorm van proces een matroos had laten ophangen. Tasman moest een forse schadevergoeding betalen en zijn reputatie was beschadigd.

Abel Tasman nam in 1652 ontslag bij de VOC. Hij behoorde inmiddels tot de rijkste inwoners van Batavia. De diaconie in Lutjegast ontving na de dood van de zuinige Tasman het schamele bedrag van 25 gulden.[1]

Erfenis[bewerken]

Naar hem zijn de Tasmanzee en een nationaal park genoemd, evenals een berg, gletsjer, meer, rivier, baai en een Indie band (Able Tasmans). In Groningen is een hoge torenflat naar hem vernoemd. Het Golden Bay Museum in de hoofdstraat van Takaka heeft een permanente expositie over het leven van Abel Tasman en zijn ontdekking van Nieuw-Zeeland. In 1988 onthulde koningin Beatrix tijdens een staatsbezoek aan Australië een monument ter ere van Abel Tasman in Hobart, Tasmanië.

Externe links[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Roeper, V. & D. Wildeman (2006) Het journaal van Abel Tasman 1642-1643. Nationaal Archief. Den Haag. Waanders Uitgevers. Zwolle.
  • Slot, B.J. (1992) Abel Tasman en de ontdekking van Nieuw-Zeeland, Bercker, Kevelaer.
  • Dirck Rembrantsz van Nierop (1674) Journaal Abel Tasman National Library Wellington New Zealand
  • Wilde, G.K. de (pseudoniem G.K. Dreijer): Krijn Touw, De scheepsjongen van Abel Tasman.
Bronnen, noten en/of referenties