Achtbaan

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Stalen achtbaan Dragon Khan in PortAventura, Spanje (2004)
Een achtbaan in Đầm Sen park
De Diving Coaster in Yokohama, Japan

De achtbaan was oorspronkelijk een weg of spoor in de vorm van het cijfer 8, waarbij op de knoop een brug staat, zodat de ene lus onder de andere kan doorrijden. Deze vorm van weg of parcours werd aanvankelijk gebruikt voor kermisattracties, waarbij wagentjes konden rondrijden zonder elkaar te hinderen. Ook wedstrijden met motoren worden soms (indoor, omdat daar de ruimte beperkt is) op zo'n achtbaan gereden.
Tegenwoordig is het begrip sterk uitgebreid en staan de meeste achtbaanconstructies in attractieparken waarbij wagentjes ingewikkelde krullen volgen, al dan niet met kruisende lussen aan hoge snelheid. Achtbanen kunnen gebouwd zijn uit hout of staal. Dergelijke achtbanen, ook roetsjbanen of rollercoasters genoemd, zijn populair doordat de rit een zogenaamde kick geeft: de inzittenden maken tijdens de rit een grote hoeveelheid adrenaline aan. Belangrijk bij een goede achtbaan zijn de g-krachten en het ontwikkelen van airtime (zweeftijd).

Geschiedenis[bewerken]

17e - 18e eeuw Rusland[bewerken]

In de 17e eeuw worden in Rusland met ijs bedekte houten constructies gebouwd, waarop men met een slede naar beneden glijdt. Deze glijbanen zijn erg populair, en dus worden er steeds grotere en betere versies gebouwd. Heuveltjes worden toegevoegd, enzovoorts. Rond 1784 worden wieltjes aan de sledes bevestigd, waardoor de attracties heel het jaar door geopend kunnen blijven.

19e eeuw[bewerken]

Frankrijk[bewerken]

Soldaten van Napoleons leger nemen het idee mee bij hun terugkeer naar Frankrijk. Waarschijnlijk komt de naam Montagnes Russes hiervandaan. Ook de Angelsaksen noemen de achtbaan Russian Mountains. In 1804 is de eerste Franse achtbaan een feit, en wordt ook hier erg populair. Frankrijk was in die tijd de voortrekker op het gebied van achtbanen.

In Frankrijk gaat in 1848 in Parijs de eerste achtbaan met een looping open, waarbij de karretjes over de kop gaan. Vele ongevallen en technische problemen zorgen ervoor dat deze achtbaan al snel weer wordt gesloten. De populariteit van achtbanen in Frankrijk loopt terug, in tegenstelling tot de belangstelling in de Verenigde Staten.

In 1917 wordt er in Belleville een nieuwe veilige achtbaan gebouwd. De wieltjes houden het treintje aan het spoor vast. Zo haalt deze achtbaan een snelheid van 64 km/u.

De achtbaan Balder in het Zweedse pretpark Liseberg

Verenigde Staten[bewerken]

In de Verenigde Staten wordt in 1827 de Mauch Chunk Gravity Railroad gebouwd, de langste achtbaan die ooit gebouwd is. De spoorlijn werd oorspronkelijk gebouwd om steenkolen van de mijn naar de haven te vervoeren. De hellingsgraad van 1,5° zorgde ervoor dat het treintje, zuiver door de zwaartekracht, in dertig minuten de rit bergafwaarts deed. De terugweg (met behulp van ezels) duurde een paar uur. Er ging slechts één persoon mee op die ritten, en wel om het remsysteem te bedienen. Tegen 1844 werden er twee hellingen bijgebouwd, en de karretjes mechanisch omhooggetrokken. De spoorlijn vormde nu een gesloten parcours van 29 km lang in de vorm van een acht. Tegen 1872 wordt een nieuwe spoorlijn aangelegd, waardoor de Gravity Road overbodig wordt. Om er toch nog geld mee te verdienen wordt geprobeerd om, tegen betaling, passagiers de rit te laten meerijden, met veel succes. Twee jaar later, in 1874 reden al 35.000 bezoekers mee, wat de Gravity Road de op één na populairste bestemming in de Verenigde Staten maakte, na de Niagarawatervallen. Tot in 1938 bleef de attractie geopend, welke maar 35 km verwijderd is van het huidige Dorney Park in Allentown (Pennsylvania). In 1976 werd de Mauch Chunk Gravity Railroad uitgeroepen tot historisch monument.

In 1884 wordt in Amerika de eerste, volledig voor publieke doeleinden bestemde coaster, gebouwd door LaMarcus Adna Thompson: de Switchback Railway te Coney Island (New York). De achtbaan bestond uit 2 parallel lopende hellingen van ongeveer 150 meter lang. Beide uiteinden bestonden uit een laadstation op 15 meter hoogte. Personeel droeg de lege karretjes telkens naar boven voor een volgende rit naar beneden. De achtbaan ging slechts 10 km/u maar werd een groot succes. Een toegangskaartje kostte 5 cent, en de wachttijd kon oplopen tot 3 uur. Het geld dat voor de bouw nodig was geweest, werd al snel terugverdiend.

Enkele maanden later bouwde Charles Alcoke ook op Coney Island de Alcoke Coaster. Deze achtbaan was in één volledig parcours gebouwd en bezat een mechanisch systeem om de karretjes weer naar boven te brengen, met als gevolg een toename in capaciteit. In 1885 ziet Amerika's derde achtbaan te San Francisco het daglicht. Waar vroeger de passagiers zijdelings plaats moesten nemen, mag men in deze door Philip Hinckle gebouwde achtbaan voorwaarts zitten, en een veel hogere, steilere en snelle rit meemaken. In 1887 werden de Sliding Hill en de Toboggan Coaster gebouwd, met als eerste een achtvormig parcours.

In 1887 wordt door Thompson in Atlantic City de Scenic Railway gebouwd. Deze baan wordt gekenmerkt door de vele decors, speciale effecten, lichteffecten en diaprojecties. Tevens worden meerdere karretjes aan elkaar vastgemaakt, met als resultaat een treintje. Door het grote succes wordt de Thompson Scenic Railway Firm opgericht. Deze bouwt over de hele wereld, tot in India, dit type achtbaan. Rond dezelfde periode ziet een ander type van attractie het daglicht. De helling bestaat uit honderden rollen waarop sledes naar beneden rollen. De naam "roller coaster" zou hiervandaan komen. Maar Thompsons eerste patent in 1885 droeg al de titel "Roller Coasting Structure". De Scenic Railways haalden een snelheid van maximaal 20 km/u. De treintjes reden in een houten goot, terwijl wieltjes onderaan en op de zijkant de treintjes in het juiste spoor hielden; dit ging niet zo snel. Het systeem werd "side friction" genoemd. De Leap-the-Dips van Edward Joy Morris in Lakemont Park (Pennsylvania) werkt nog steeds volgens dit principe. Hij werd gebouwd in 1902 en gerestaureerd in 1999. Het is de oudste nog werkende achtbaan.

Attractieparken en achtbanen groeiden in populariteit. Coney Island telde in 1875 meer dan een miljoen bezoekers, met een verdubbeling van dat aantal het jaar daarop. Maar Sea Lion Park, opgericht in 1895, wordt als het eerste Amerikaanse amusementspark gezien, omdat het een gesloten park met een entreeprijs was. Bij de opening had het park zelfs een achtbaan met een looping. Maar deze zogenaamde Flip Flap bezorgde vele passagiers nek- en rugproblemen, door de veel te hoge G-krachten. Daarom werd hij in 1901 vervangen door de Loop the Loop, met een soepelere looping. Vele andere parken volgden in het spoor van Sea Lion Park, bijvoorbeeld Steeplechase Park in 1897, waar bezoekers een ritje in de Steeplechase konden maken. Op Coney Island verscheen in 1907 de Drop-the-Dip van Christopher Feucht. Hier werd een 'safety bar' gebruikt, om de passagiers stevig in het karretje te houden.

John Miller[bewerken]

Stalen achtbaan Expedition GeForce van Holiday Park in Duitsland

Maar de echte revolutie in achtbanen was te danken aan John A. Miller. Toen hij werkte voor La Marcus Thompson, ontwierp hij onder andere het systeem waardoor karretjes op een helling niet terugglijden: de terugrolbeveiliging. Dit systeem is te herkennen aan de bekende klikkende geluiden. Ook boog hij zich over wielen onder de rail, remmen, veiligheidsbeugels en meer dan honderd andere zaken waarop hij patent aanvroeg. De achtbanen van tegenwoordig zijn nog steeds grotendeels gebaseerd op vindingen van Miller. Achtbanen die hij gebouwd heeft en nog steeds in gebruik zijn: Racer, Pippin (nu de Thunderbolt) en Jack Rabbit in Kennywood Park, Big Dipper in Six Flags Ohio (voorheen Geauga Lake) en Jack Rabbit in Clementon Lake Park.

Anton Schwarzkopf[bewerken]

De moderne achtbaan is vooral te danken aan Anton Schwarzkopf. Deze Duitse ontwerper begon midden jaren 50 met de verfijning van de achtbaan. Oorspronkelijk bouwde hij ontwerpen voor de Duitse kermissen, maar zijn ontwerpen bleken zo geslaagd dat ook parken een beroep op hem deden. In 1976 opende de Revolution in Magic Mountain, de eerste achtbaan die veilig over de kop ging. Al snel volgden er meer van dit type. In 1979 kwam de Looping Star uit. Dit model was voor vele parken de opstap naar een achtbaan met inversies. Tot zijn overlijden in 2001 bleef Schwarzkopf zich wijden aan het verbeteren van achtbaansystemen.

Nu achtbanen veiliger en beter zijn dan ooit, bloeit de achtbaanindustrie op. Er kwamen veel nieuwe constructeurs van achtbanen bij (nu nog steeds) en er bestaat een grote concurrentie.

Technieken[bewerken]

De wielen van de Spinning Racer, een Duitse kermisachtbaan

Enkele technieken die veel bij achtbanen voorkomen, worden hier uitgelicht.

Heupbeugels zijn T- of U-vormige veiligheidsbeugels om passagiers in hun voertuig te houden.

De schouderbeugels zijn u-vormig en bedoeld om passagiers in de karretjes/stoelen te houden. Een combinatie van heup- en schouderbeugels is ook mogelijk.

Een karretje dat op de achtbaanrails staat, omsluit met zijn wielen de rails volledig. Aan beide kanten staan de wielen op, onder en zijwaarts tegen de rails. Hierdoor valt het karretje zelfs niet van de rails als het ondersteboven tot stilstand komt.

De optakeling wordt ook wel 'lifthill' genoemd. Aan de onderkant van de rails zitten tandjes, waarin de hangertjes van het karretje grijpen (dit geeft het ratelende geluid en heet de terugrolbeveiliging). Als de ketting breekt, blijft het karretje hangen op de tandjes. In de takelhelling bevindt zich tevens een sensor die registreert of de karretjes niet blijven hangen. Dit is belangrijke informatie voor de operator, aangezien het dan erg gevaarlijk zou zijn om een volgend treintje te laten vertrekken.

De remmen van een achtbaan bestaan uit twee remplaten aan iedere kant van de rails, en een remplaat onder het karretje, dat ertussendoor beweegt. De remplaten van de rails bewegen naar elkaar toe, en klemmen de derde remplaat als het ware vast. Door de wrijving vermindert de snelheid. Dit is vergelijkbaar met railremmen op een rangeerterrein die worden gebruikt tijdens heuvelen.

De g-krachten op de passagiers en de karretjes zijn onder te verdelen in positieve, negatieve en zijwaartse g-krachten. Positieve g-krachten ervaart men als het je in het treintje wordt gedrukt, negatieve g-krachten als het treintje bijvoorbeeld over een heuvel in het parcours gaat. Laterale g-krachten voel je vaak in een bocht, je wordt dan naar links of rechts geduwd. Als laatst heb je dan nog horizontale g-krachten, die voel je bij een onnatuurlijke versnelling of als de achtbaantrein aan het einde van de rit wordt afgeremd door de remmen.

Vaktaal[bewerken]

De Tornado van het Avonturenpark Hellendoorn. Bij een looping hangt men even ondersteboven in het karretje.
Nuvola single chevron right.svg Zie ook het artikel inversie (achtbaan).
  • De eerste afdaling of first drop is de eerste grote val. Vaak recht en haast verticaal naar beneden, maar soms ook met een bocht of een spiraal (een helix).
  • De pre-drop is een kleine val, vóór de First Drop.
  • Een helix, soms ook wel Bayern Kurve genoemd, is een spiraal van m
  • De camelback ("kamelenrug") of bunny hop is een grote hobbel die vaak volgt op de First Drop.
  • Een banked turn is een schuine bocht van maximaal 90 graden.
  • De overbanked turn helt méér dan 90 graden.
  • Een inversie wil zeggen: omkering. Met andere woorden, een element, waarbij je korte tijd ondersteboven hangt.
  • In de bekende vertical loops gaat men met een verticale bocht ondersteboven. Dit is veruit de bekendste looping en ook de bekendste inversie.
  • In een corkscrew oftewel kurkentrekker gaat men ook ondersteboven, maar dan door middel van een zijwaartse bocht. De inversie dankt haar naam aan het gelijknamige gereedschap waar de vorm veel van wegheeft. Een kurkentrekker is met andere woorden een soort uitgerekte looping.
  • Een heartline roll is een soort kurkentrekker, waarbij de baan echter in een lijn blijft. De rijders draaien zo als het ware om as van hun hart.
  • De inline twist is één langgerekte kurkentrekker in één lijn. Dit element wordt nog wel eens verward met de heartline roll.
  • Een diving loop (duiklooping) is een halve camelback/in-line-twist gevolgd door een halve looping.
  • De boomerang, ook wel batwing of Cobra Roll genoemd, is de opeenvolging van meerdere baanelementen: eerst een halve looping vervolgens 2 halve kurkentrekers en dan weer een halve looping. Je gaat dus eigenlijk tweemaal over de kop. Dit element is bekend van het achtbaantype Boomerang.(vekoma)
  • De Raven Turn is een looping die ondersteboven blijft (achterwaartse bocht).
  • Een Inclined Loop (overhellende looping) is een looping welke schuin ligt onder een hoek van 45 graden.
  • Een Immelmann is een halve looping, gevolgd door een halve rol.
  • Een horizontal loop is een looping die bijna horizontaal is. Dit achtbaanelement gaat echter niet over de kop en is dus eigenlijk geen inversie.

Constructeurs[bewerken]

De meeste achtbaanconstructeurs zijn Europees.

Bedrijven die de grootste achtbanen bouwen:

  • Bolliger & Mabillard (B&M), een Zwitsers bedrijf gevestigd in Monthey. B&M verschilt van andere fabrikanten doordat zij enkel en alleen achtbanen bouwen en geen andere attracties. Ook zijn er enkele zaken die B&M achtbanen typeren zoals de grote omvang van de installaties, de hogere kostprijs, in de treintjes zit je altijd met vier of meer personen naast elkaar, de soepelheid waarmee het traject wordt afgelegd. Het bedrijf kwam met de eerste Inverted Coaster op de markt zoals Katun in Mirabilandia. Andere achtbanen zijn Silver Star in Europa-Park, Air in Alton Towers, Behemoth in Canada's Wonderland, Kraken in SeaWorld Orlando.
  • Gerstlauer, een Duits fabrikant gevestigd in Munsterhausen. Een populaire achtbaan uit hun gamma is de zogenaamde 'Euro-Fighter', een achtbaan waarbij de treintjes verticaal omhoog gaan en een first drop van 97° maken zoals Huracan in Belantis, Saw - The Ride in Thorpe Park of Typhoon in Bobbejaanland.

Bedrijven die de kleinere achtbanen bouwen:

  • Zierer, een Duits bedrijf dat vooral bekendstaat voor achtbanen als de Keverbaan in Bellewaerde maar die ook iets grotere achtbanen bouwt zoals Wicked in Lagoon.
  • Zamperla, een Italiaans bedrijf gevestigd in Vicenza. Een bekende achtbaan uit het gamma is hun versie van een vliegende achtbaan welke ze 'Volare' noemen bv. Volare in Prater.
  • Pinfari, een Italiaanse bedrijf dat vooral achtbanen bouwt die sterk op kleine kinderen gericht zijn zoals de bekende 'Big Apple' waarbij het treintje een grote rups is bv. 'Big Apple' in Pleasure Beach Blackpool.

Algemeen:

Veel constructeurs bieden prototypes van achtbanen aan. Hierdoor kan het zijn dat eenzelfde achtbaan in verschillende parken terug te vinden is zoals de 'Boomerang' achtbaan of de 'Suspended Looping Coaster (689m Standard)' van Vekoma. Wel is een verschillende aankleding mogelijk. Er zijn verschillende redenen waarom een park voor een prototype of voorgemaakt ontwerp kiest. Vaak speelt de kostprijs een belangrijke rol. Een eigen ontwerp is duurder doordat er beroep moet worden gedaan op verschillende personen vb. ingenieur, designer voor de lay-out... Een bekende achtbaandesigner en ingenieur is de duitser Werner Stengel. Een 'custom made' ontwerp heeft het voordeel dat de baan nergens anders terug te vinden is en 'uniek' is voor het park.

Records[bewerken]

Colossos van Heide-Park in Duitsland is de hoogste Europese houten achtbaan
In de Verenigde Staten vindt men de hoogste achtbaan ter wereld: Kingda Ka in Six Flags Great Adventure
Hoogte
Snelheid
Lengte
Inversies
Ouderdom

Video's[bewerken]

Achtbanen in Six Flags Magic Mountain in het Valencia district nabij Santa Clarita ten noorden van Los Angeles.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties