Monnickendam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Monnickendam
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Wapen van Monnickendam
(Details)
Monnickendam
Monnickendam
Situering
Provincie Vlag Noord-Holland Noord-Holland
Gemeente Vlag Waterland Waterland
Coördinaten 52° 27′ NB, 5° 2′ OL
Algemeen
Oppervlakte 15,36 km²
- land 14,64 km²
- water 0,72 km²
Inwoners (2013) 9915 (678 inw/km²)
Overig
Postcode 1140 - 1141
Netnummer 0299
Stadsrechten 1355
Detailkaart
Locatie in de gemeente
Locatie in de gemeente
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Monnickendam in vogelvlucht
Joan Blaeu. Plattegrond van Monnickendam 1649
A.W. Weissman Grote Kerk 1883
Grote kerk in 2012
Speeltoren (links) en Waag (rechts) anno 2012
Haven met de Langebrug

Monnickendam is een stad in de gemeente Waterland, gelegen aan de Gouwzee in de Nederlandse provincie Noord-Holland.

Geschiedenis[bewerken]

Stadsrechten[bewerken]

Op 25 februari 1355 – de dag na Sint Matthijsdag – verkreeg Monnickendam van de graaf van Holland handvesten en privileges, ook wel stadsrechten genaamd. Monnickendam vielen belangrijke voorrechten ten deel, waardoor de stad samen met andere steden (van Holland) goed op de kaart kwam te staan. De stad Monnickendam vormde een eigen rechtskring met een eigen wetgeving, een eigen rechtspraak en een eigen bestuur. Dit betekende het begin van verdere groei. Een kerk werd gebouwd op de driesprong Kerkstraat, Noordeinde, Middendam. Tegenwoordig resteert alleen hiervan de Speeltoren.

In 1356 werd ook begonnen met de uitbreiding van de stad en omstreeks 1400 werd nabij de huidige Grote of Sint-Nicolaaskerk een klooster gebouwd met de naam Mariëngaarde. De Grote Kerk of Sint-Nicolaaskerk is na 1400 gebouwd.

In 1575 werd de ommuring van de stad vervangen door een omwalling met vier poorten en vier bastions. Op het bastion voor de Zuiderpoort werd later de joodse begraafplaats ingericht; daar is een restant van de muur nog aanwezig. Van de rest van de omwalling getuigt alleen de vesting, een wandelpad om het grootste gedeelte van de historische stad.

Het is niet zo eenvoudig een volledig beeld te vormen van Monnickendam in de veertiende eeuw, omdat er geen afbeeldingen van bewaard zijn gebleven. Wel weten we dat Monnickendam in die tijd een duidelijke bestuurlijke of economische centrumfunctie en een bevolkingsomvang had, die rechtvaardigden dat het stadsrechten kreeg.

Naamgeving[bewerken]

Er zijn twee mogelijke verklaringen voor de naam:

1. Op dammen werden vroeger vaak beren geplaatst tegen het (illegaal) oversteken, die ook wel monniken werden genoemd. Zodoende dus Monnickendam = dam waarop monniken staan.

2. Tot in de dertiende eeuw stond het gebied onder invloed van het Friese Norbertijner klooster Mariëngaarde. Monniken uit dit klooster bezorgden Monnickendam mogelijk zijn naam.

Bedrijvigheid[bewerken]

Na 1575 maakte de stad een periode van bloei door. Nu nog herinneren gebouwen en straatnamen aan de bedrijvigheid van deze periode. In de binnenstad van het stadje staan tientallen monumentale panden. Het gebouw De Waag doet denken aan de kaasmakerijen en verschillende straatnamen aan onderdelen uit een bepaalde bedrijfsuitoefening. De huidige scheepswerven en de rokerijen zijn vanaf deze periode blijvend in Monnickendam aanwezig geweest.

Door de voortdurende stroming van het water vanuit de voormalige Zuiderzee naar de rivier de Purmer Ee (deze rivier stond in rechtstreekse verbinding met de achterliggende meren zoals Purmer, Beemster, Schermer tot aan Alkmaar) konden grote zeeschepen Monnickendam aandoen.

Het gevolg was dat Monnickendam een bloeiende handel met de Oostzeelanden onderhield. Ook hiervan zijn nog kenmerken aanwezig. Na het afsluiten van de Purmer Ee met de Nieuwendam kwam Monnickendam in verval. Wel kwam er via een nieuw gegraven trekvaart handel met Amsterdam. In Waterland kwam toen onder andere een uitgesproken stadsgerichte veeteelt op gang.

Branden[bewerken]

In de jaren 1499 en 1513 werd de stad door twee zware stadsbranden getroffen. Na de eerste brand bleven niet meer dan honderd huizen en de Grote kerk behouden. Bij de tweede brand werden, evenals bij de eerste brand alleen de kerk, en verder een vrouwenklooster en enkele huizen daar in de buurt behouden. Op de speeltoren na, die ook nog verschillende keren is verbouwd en aangepast, is er momenteel in Monnickendam geen gebouw meer uit 1355.

Pest[bewerken]

De pest woedde in 1451 en in 1513. In 1513 was er een pestepidemie die van Pinksteren tot oktober in Monnickendam huishield.

Gemeente Waterland[bewerken]

Tot 1940 werden delen van de stad gerenoveerd en vond er verdere nieuwbouw in de oude binnenstad plaats. Na 1959 werd de stad naar het zuiden uitgebreid. Monnickendam is uitgebreid met de volgende wijken: Oranjewijk, Markgouw, Ringshemmen, Ooster Ee, Binnengouw en Buitengouw (in volgorde van bouw). Monnickendam heeft ongeveer 10.127 inwoners.[1] De gemeente Monnickendam is in 1991 opgegaan in de gemeente Waterland, waarin ook andere plaatsen als Marken en Broek in Waterland zijn opgenomen. Het gemeentehuis, ontworpen door Alberts en Van Huut, staat aan de Pierebaan.

De gemeente Waterland bestaat naast Monnickendam uit de plaatsen (kernen):

Verkeer en vervoer[bewerken]

Het busvervoer vanuit Monnickendam wordt sinds 11 december 2011 verzorgd door EBS; centraal punt is het busstation Swaensborch. Vanaf hier vertrekken diverse buslijnen naar onder andere Amsterdam.

Wijken[bewerken]

  • Monnickendam
  • Oranjewijk
  • Markgouw
  • Ringshemmen
  • 't Spil
  • Ooster Ee
  • Binnenstad
  • Binnengouw
  • Buitengouw

Scholen[bewerken]

Basisscholen[bewerken]

  • De Verwondering, Algemeen Bijzondere basisschool, Openbare basisschool (locatie centrum)

De SPOOR- en CPOW scholengroep met daarin:

  • De Binnendijk, Oecumenische basisschool (centrum)
  • De Gouwzee, Openbare basisschool (locatie Markgouw)
  • De Fuut, Openbare basisschool (locatie Ringshemmen)
  • J.F. Kennedy, Rooms katholieke basisschool (locatie Ringshemmen)
  • Willem de Zwijgerschool, Protestant Christelijke basisschool (locatie Poelwijk)

Middelbare scholen[bewerken]

In de gemeente Waterland is één middelbare school:

  • Bernard Nieuwentijt College (locatie Markgouw)

Wapen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Wapen van Monnickendam voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Van zilver beladen met een monnik in zijne natuurlijke kleur en kleding, staande op een terras van sijnople. Het schild gedekt met een krans van eikenloof en vastgehouden ter weerskanten door een griffioen.

Spelling[bewerken]

De naam van de stad wordt pas sinds 1966 officieel gespeld als Monnickendam. Uit de tijd daarvoor kennen we allerlei spellingen: Monickendam, Monikendam, Monekiindamme, Monikedamme, Monicdam, Monekdam, Monickendamm, Monickendamme, Monickedamme, Munnekedam, Munnickendam, Munckedam, Monachodamum, Munnikendam, Monnikkendam, Monnikendam en nogmaals Monnickendam.

Musea en monumenten[bewerken]

Naast de eerder genoemde Grote- of Sint Nicolaaskerk staan er in Monnickendam een groot aantal monumenten. Een van deze monumenten is de Speeltoren aan het Noordeinde in Monnickendam met een beroemde beiaard. De Speeltoren is nu een onderdeel van het Waterlandsmuseum de Speeltoren.

In de plaats bevinden zich tientallen rijksmonumenten, zie daarvoor de lijst van rijksmonumenten in Monnickendam. Verder is een deel van Monnickendam een beschermd stadsgezicht.

Historische Monnickendammers[bewerken]

  • Cornelis Dirkszoon, burgemeester tijdens de Tachtigjarige Oorlog.
  • Pieter Florisse (1602 of 1606 - 8 november 1658) was een Nederlands admiraal uit de 17e eeuw. Zijn naam wordt ook gegeven als Florissen, Floriszoon of Florisz. Geboren en woonachtig in Monnickendam tot zijn verhuizing in naar Hoorn januari 1654.
  • Hermann Jung, beroemd predikant van de Evangelisch-Lutherse Kerk. Geboren waarschijnlijk te Brokreihe(-Nord) bij Hodorf (Holstein) omstreeks 1608. Begraven te Monnickendam op 7 juni 1678. Vriend van Jan Amos Comenius, correspondent van Philipp Jacob Spener. Hermann Jung ontwikkelde zich als predikant van de kleine lutherse gemeente te Monnickendam tot een belangrijk vertegenwoordiger van het vroege lutherse Piëtisme.
  • Wendelmoet Claesdochter, eerste vrouwelijke martelaar tijdens de Reformatie. In 1527 te Den Haag veroordeeld tot de brandstapel.
  • Simon Lambrechtszoon Mau, schipper van het Duyfken, die meeging op de eerste expeditie naar Nederlands-Indië, gebruikmakend van de route Om de Zuid, oftewel om Afrika heen.

Secundaire literatuur[bewerken]

  • Reinhard Breymayer: 'Jung (Junge, Jungius), Hermann', in: Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme, deel 4 (Kampen 1998) 239-240;
  • J. L. Klaufus: 'Hermann Jung', in: Documentatieblad lutherse kerkgeschiedenis 1 (1987), 38-41.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Gemeente Waterland: Feiten & cijfers. Gemeente Waterland (2008-01-01) Geraadpleegd op 2009-03-25