Portmanteau
Een portmanteau, porte-manteauwoord, hypogram, blend of kofferwoord is een neologisme waarin twee of meer bestaande woorden naar de vorm worden gecombineerd in een betekenis die betekeniselementen van alle originele woorden bevat. In feite is het een soort contaminatie, maar dan bewust gecreëerd.
Een portmanteau combineert dus zowel de klank als de betekenis van alle samenstellende woorden op een innovatieve manier. Vaak spelen ook andere stijlfiguren zoals crasis een rol. Soms zijn ze gevormd uit eerdere portmanteaus.
Inhoud |
Effect [bewerken]
Portmanteauwoorden hebben het effect dat ze efficiënt zijn: in één woord kan gezegd worden wat anders twee of meer woorden zou vergen. Daarnaast hebben ze een categoriserend effect, en ontstaan er klassen van woorden die naar vorm en betekenis verwant zijn:
- motel en botel behoren tot de klasse "hotel", waaraan vorm- en betekeniselementen zijn toegevoegd die respectievelijk naar "motoring" (Engels voor "automobilisme") en "boot" verwijzen.
- infotainment en infomercial behoren tot de klasse "information", samengevoegd met respectievelijk "entertainment" en "commercial", maar in beide gevallen nog met een betekeniscomponent van informatie.
- webcam en camcorder behoren tot de klasse "camera".
Het classificerende element kan dus aan het einde van de portmanteau staan ("-tel"), of aan het begin ("info-"), maar kan ook een variabele plaats bezetten ("-cam", "cam-").
Voorbeelden [bewerken]
- Backroniem, van back en acroniem
- Bit, van binary en digit
- Blaxploitation, van black en exploitation
- Brunch, van breakfast en lunch
- Brus, van broer en zus
- Blog, van web en log
- Bollywood, van Bombay en Hollywood
- Conculega, van concurrent en collega
- Dramedy, van "drama" en "comedy"
- Framily, van "family" en "friends"
- Infomercial, van information en commercial
- Infotainment, van information en entertainment
- Mockumentary, van mock en documentary
- Motel, van motor en hotel
- Orthese, van orthopedische prothese
- Pixel, van picture en element
- Prequel, van pre- en sequel
- Sexting, van sex en texting
- Smog, van smoke en fog
- Speletitie, van spel en repetitie
- Spork, van spoon en fork
- Straten-generaal, van straat en Staten-Generaal
- Stagflatie, van stagnatie en inflatie
- Voxel, van volume en pixel (Dit is dus een portmanteau gebaseerd op een portmanteau.)
- Wikipedia, van wiki en encyclopedia
Vondsten [bewerken]
Sommige portmanteauwoorden worden opzettelijk gemaakt, en dit kan opvallende vondsten opleveren. Van Kooten en De Bie zijn verantwoordelijk voor enkele van zulke combinaties, waarbij niet alleen de combinatie van betekenissen het beoogde effect is. Deze opzettelijke constructies zijn evenzeer bedoeld om een humoristisch, eigengereid of onbeholpen effect te sorteren:
- Demonstructie, van demonstratie en instructie
- Krommunicatie, van krom en communicatie
- Schrijpend, van schrijnend en nijpend
- Kneukfilm, van knokfilm en neuken
Etymologie [bewerken]
Toen Lewis Carroll in Through the Looking Glass (1872) een aantal van deze "kofferwoorden" introduceerde, creëerde hij er ook een nieuwe naam voor: portmanteau words. In het gedicht Jabberwocky uit dat boek komt bijvoorbeeld het woord slithy voor, een vervlechting van slimy ("slijmerig, glibberig") en lithe ("lenig, buigzaam"). Ook dit is overigens een eenmalige vondst, die in het Engels geen algemene ingang heeft gevonden.
Het Engelse woord portmanteau betekent koffer en is ontleend aan het Franse portemanteau (met een e), dat kapstok of klerenhanger betekent.[1]
Battus geeft in zijn Opperlandse taal- & letterkunde veel (alweer vooral speelse) voorbeelden voor het Nederlands.
Portmanteau en verkorting [bewerken]
Bepaalde verkortingen kunnen als bijzondere portmanteauwoorden worden beschouwd. Het gaat dan om samenstellingen als horeca, waarbij uit meerdere woordelementen een afgekorte vorm wordt gecombineerd, of hifi. Er is een verschil met de klassieke portmanteaus, die zich immers niet van afkortingen bedienen, maar van woordelementen, meestal het begin van het ene woord en het eind van het andere. In feite zijn zulke verkortingen dan ook veeleer samenstellingen, zij het in verkorte vorm, en geen echte portmanteaus.
Zie ook [bewerken]
Voetnoot
Bronnen
|
