Vereniging tegen de Kwakzalverij

De Vereniging tegen de Kwakzalverij (ofwel de VtdK) is een Nederlandse vereniging die de bestrijding van de kwakzalverij op geneeskundig, farmaceutisch en aanverwant gebied tot doel stelt. De vereniging werd op 1 januari 1881 opgericht door de broers dr. G.W. Bruinsma en dr. V.J. Bruinsma.

Doelstelling

De vereniging bestrijdt het toepassen van behandelings- en/of onderzoeksmethoden waarvan het nut volgens haar niet wetenschappelijk is aangetoond. Dit is het geval voor alternatieve geneeswijzen. Het onderzoek naar alternatieve geneeswijzen wordt door de Vereniging als nutteloos en onzinnig bestempeld omdat alternatieve behandelingen al honderden jaren worden beoefend en na al die tijd zich volgens de vereniging in de Westerse wereld niet hebben kunnen bewijzen. Daarom tracht de Vereniging medisch onderzoek naar alternatieve geneeswijzen, met name homeopathie en acupunctuur, stil te leggen.

Verder stelt de vereniging zich ten doel het toepassen van alternatieve geneeswijzen door artsen te bestrijden. Het toepassen van onbewezen en daardoor volgens de vereniging onwerkzame therapieën door artsen noemt de vereniging 'medische kwakzalverij'. Dit laatste acht de vereniging nog kwalijker dan kwakzalverij door niet-artsen, omdat artsen een medische en wetenschappelijke opleiding hebben gevolgd, waardoor ze beter in staat zouden moeten zijn om werkzame van niet-werkzame therapieën te onderscheiden dan iemand die geen arts is.

Het lidmaatschap staat open voor iedereen die de doelstelling van de vereniging onderschrijft. Het is niet voorbehouden aan de beroepsgroep van artsen en apothekers. De Vereniging tegen de Kwakzalverij ontvangt geen overheidssubsidie.

Activiteiten van de vereniging

Tijdschrift

De vereniging geeft een tijdschrift uit en geeft commentaren op radio en tv. Ook publiceert de vereniging artikelen in dagbladen en vaktijdschriften. De vereniging publiceerde een top 20 van door haarzelf benoemde kwakzalvers uit de 20e eeuw. Hierop plaatste de vereniging onder andere Cornelis Moerman, Jomanda, Adelbert Nelissen en Greet Hofmans. Ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan gaf de vereniging in 2005 een boek uit met de titel Kwakzalverij - 125 jaar medische folklore, samengesteld door wetenschapsjournalist Hans van Maanen.

Meester Kackadorisprijs

De vereniging reikt jaarlijks de Meester Kackadorisprijs uit, bestemd voor "instellingen, personen of ondernemingen die in de visie van de vereniging in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de verspreiding in daad, woord of geschrift van de kwakzalverij in Nederland". Eenieder kan kandidaten voor de Kackadorisprijs voordragen. De genomineerden worden bekendgemaakt door het plaatsen van een juryrapport op de website van de vereniging en door verspreiding via het ANP. De genomineerden wordt altijd de mogelijkheid geboden een weerwoord te uiten, wat gepubliceerd wordt in het verenigingsblad en op de website. De naam van de prijs is ontleend aan kwakzalver Kackadoris, een personage uit het tafelspel uit 1631 Meester Kackadoris / ende een doof Wijf met Eyeren van Marnix van St. Aldegonde.

Gebroeders Bruinsma Erepenning

De vereniging rijkt sinds 2006 de Gebroeders Bruinsma Erepenning uit aan een persoon of instelling die zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de bestrijding van de kwakzalverij.

De penning is genoemd naar Gerardus en Vitus Bruinsma, die in 1880 de VtdK hebben opgericht.

Winnaars van de penning:

• TV-consumentenprogramma TROS Radar (2005)
• Rie Prins (2006)
• Menso Westerouen van Meeteren (2009)
• Piet Borst (2010)
• Wim Betz (2011)

Advies

Wanneer iemand het slachtoffer is geworden van een verkeerde behandeling door een alternatieve genezer, kan men persoonlijk advies krijgen van de vereniging. Daarnaast wordt de vereniging regelmatig door patiënten geattendeerd op malafide praktijken. Deze informatie wordt gebruikt voor het schrijven van waarschuwende artikelen. Tevens wordt in samenspraak met "benadeelden" aangifte gedaan bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg.

Imago van de Vereniging tegen de Kwakzalverij

Volgens critici werkt de vereniging volgens te eng geïnterpreteerde en vastgeroeste wetenschappelijke methoden en heeft het bestuur van de vereniging te weinig oog voor mogelijk werkzame alternatieve therapieën. Tegenstanders vinden dat de vereniging voorbijgaat aan het ook in de wetenschap, o.a. in de theorieën van Karl Popper aanvaarde idee, dat vooruitgang ook mogelijk is door de eigen wetenschappelijke (meet-)methodes voortdurend ter discussie te blijven stellen en open te staan voor alternatieven en het onbekende. Een dergelijke opvatting over wetenschap is tegenwoordig vrij algemeen aanvaard, o.a. binnen de wetenschapsfilosofie. Verder wordt het standpunt van de vereniging, dat geen geld moet worden besteed aan wetenschappelijk onderzoek naar (oude of nieuwe) alternatieve geneeswijzen, door sommigen in strijd geacht met haar streven naar wetenschappelijke juistheid. Immers, als er dan ook geen wetenschappelijk onderzoek is of mag zijn waaruit blijkt dat de therapie níet werkzaam zou zijn, zou die dus evengoed wél kunnen werken.

Rechtszaken

Houtsmuller versus de VtdK

Het gerechtshof Amsterdam heeft bij arrest van 19 oktober 2002 (LJN AA7654) in de zaak van de arts Houtsmuller tegen de Vereniging tegen de Kwakzalverij overwogen dat het begrip "kwakzalver" bij het publiek een negatievere lading heeft dan alleen iemand die niet wetenschappelijk bewezen geneeswijzen toepast. Kwakzalverij houdt een vorm van oplichting en (opzettelijke) misleiding in en duidt ook op iemand die onbevoegd de geneeskunst uitoefent, waardoor de kwalificatie "kwakzalver" voor een arts zeer lasterlijk is. In deze zaak vond het gerechtshof dat de vereniging de aanduiding "kwakzalver" niet had mogen gebruiken, en daarom onrechtmatig had gehandeld. Het bestuur van de vereniging stelt af te hebben gezien van een bodemprocedure wegens beperkte financiële middelen en de afgenomen activiteiten van Houtsmuller.

Maes versus de VtdK

In 2005 werd oorspronkelijk ook de "Vakgroep Psychiatrie en Neuropsychologie, Medische Faculteit Universiteit Maastricht" genomineerd voor de Meester Kackadorisprijs wegens samenwerking met de Belgische neuropsychiater Michael Maes, die beweert aandoeningen als fibromyalgie, chronischevermoeidheidssyndroom en burn-out te kunnen behandelen met therapieën als acupunctuur, chelatietherapie, voedingssupplementen als visolie en diëten, daarbij gebruikmakend van volgens de vereniging niet wetenschappelijk bewezen onderzoeksmethoden zoals de MELISA-test, HPU-test en de Pharmanex-biofotonen scanner. De Vereniging tegen de Kwakzalverij heeft deze nominatie later ingetrokken toen bleek dat Maes medio 2004 strafontslag had gekregen. Hierna bleef hij zich uitgeven voor professor te Maastricht. Ondanks de ingetrokken nominatie spande Maes een kort geding aan tegen de Vereniging, waarin hij rectificatie vorderde en een verbod om hem in de toekomst in verband te brengen met kwakzalverij.
De voorzieningenrechter was op 22 december 2005 van mening dat de Vereniging niet onrechtmatig had gehandeld door de Universiteit Maastricht, wegens Maes’ praktijken, voor de Meester Kackadorisprijs te nomineren. De Vereniging heeft de effectiviteit van Maes’ therapieën volgens de rechter terecht in twijfel getrokken. Alle eisen van Maes werden afgewezen. Maes is in beroep gegaan.

Sickesz versus de VtdK

In 2007 verloor de vereniging in een bodemprocedure, na voor de rechtbank haar gelijk te hebben gekregen, een rechtszaak voor het gerechtshof van de Haagse orthomanuele therapeut Dr. Mayita Sickesz. De vereniging had Sickesz in de top 20-lijst van kwakzalvers van de twintigste eeuw gezet. De vereniging werd daarop veroordeeld tot het plaatsen van twee rectificaties in landelijke kranten. Verder mag zij Sickesz in de toekomst niet meer aanduiden als kwakzalver. Wegens de kosten die het plaatsen van deze rectificaties met zich meebrengt, is de vereniging in financiële moeilijkheden gekomen.

In het arrest zeggen de rechters dat:

• Volgens de definitie van het woordenboek Van Dale (13e druk) een kwakzalver letterlijk iemand is, die nutteloze middelen toepast ter genezing van de een of andere ziekte; en figuurlijk iemand die het publiek wat op de mouw wil spelden, syn. boerenbedrieger, oplichter, knoeier.
• Het nut van orthomanuele therapie in een proefschrift uit 1990 bewezen is, en de therapie bovendien door sommige zorgverzekeraars wordt vergoed.
• Omdat volgens de rechters het nut van de therapie wel bewezen is (of in ieder geval dat niet beweerd kan worden, dat de therapie nutteloos is), vinden zij dat de goede naam van mevrouw Sickesz te veel schade aangedaan wordt door de figuurlijke betekenis van het woord kwakzalver.

Vanuit de medische wereld bestaat veel kritiek op de beslissing van de rechters. In diverse opiniestukken, onder andere in de Volkskrant (door Hans van Maanen) en het NRC Handelsblad (door Piet Borst), wordt onder andere gesteld dat:

• de rechters de al dan niet bestaande positieve werkzaamheid van de orthomanuele therapie afleiden uit één proefschrift dat in 1990 verscheen bij de economische faculteit (dus niet de medische) van de universiteit van Rotterdam, een proefschrift - van de hand van twee orthomanueel geneeskundigen - waarvan de inhoud en de gebruikte onderzoeksmethoden ook toen al ernstig bekritiseerd werden. De onderzoekers vroegen patiënten met rugklachten die behandeld waren met orthomanuele therapie, hoe tevreden zij waren over de behandeling. Twee op de drie patiënten gaf aan, tevreden te zijn. Verder en beter onderzoek naar de therapie is nooit verricht.
• de Vereniging tegen de Kwakzalverij mevrouw Sickesz met name tot kwakzalver bestempelde, omdat zij beweert met haar therapie ziekten als schizofrenie en depressie te kunnen genezen. Deze bewering kan niet worden onderbouwd met wat voor wetenschappelijk bewijs dan ook en wordt door medici gezien als klinkklare onzin. Het proefschrift uit 1990 handelde alleen over het nut van orthomanuele therapie bij rugklachten. Het toepassen van deze therapie bij andere dan deze ziekten lijkt dus volledig nutteloos, waarmee mevrouw Sickesz wél voldoet aan de letterlijke definitie van het woord kwakzalver.
• de rechters de definitie van kwakzalverij uit de 13e editie van de Van Dale gebruikten, waarbij zij vonden dat de figuurlijke betekenissen die Van Dale geeft, zoals boerenbedrieger en oplichter, de goede naam van mevrouw Sickesz te veel door het slijk haalden. Critici wijzen erop, dat naar hun mening mevrouw Sickesz wel aan de letterlijke betekenis van het woord voldoet, en dat iets of iemand niet altijd aan alle betekenissen van een woord tegelijkertijd hoeft te voldoen, om met dit woord aangeduid te kunnen en mogen worden.
• de rechters het feit dat sommige verzekeraars de therapie van Sickesz vergoeden als bewijs zien voor het nut van de behandeling. Dit zegt niets, aldus Piet Borst, omdat er ook verzekeraars zijn die een bedevaart naar Lourdes vergoeden. De verzekeraars maken commerciële afwegingen voor hun pakket, geen afwegingen op basis van de werkzaamheid.

De VtdK verklaart het vonnis uit de achtergrond van de vicepresident van het Amsterdamse gerechtshof, mevrouw T.A.C. van Hartingsveldt, die lid is van de soefibeweging. Na de uitspraak is, onder andere door de Stichting Skepsis (Nederland) en SKEPP (Vlaanderen), een inzamelingsactie op touw gezet voor het dekken van juridische en rectificatiekosten. De vereniging is tegen de uitspraak in cassatie gegaan.

Uitspraak in cassatie

Op 15 mei 2009 heeft de Hoge Raad het arrest van het Amsterdamse Gerechtshof vernietigd. De zaak is nu verwezen naar het Gerechtshof te Den Haag. De vraag of de Vereniging Sickesz mag aanduiden als kwakzalver zal dan opnieuw moeten worden beoordeeld. De Hoge Raad oordeelde dat de Vereniging er niet verantwoordelijk voor is dat in de perspublicaties over de top-20 lijst niet werd verwezen naar de beperkte definitie van kwakzalverij zoals de Vereniging die hanteert.

Noten Externe link Website van de Vereniging tegen de Kwakzalverij