Waag (Amsterdam)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

De Waag op de Nieuwmarkt in Amsterdam is het belangrijkste wereldlijke gebouw uit de Middeleeuwen dat Amsterdam nog bezit. Het heet nog steeds naar een tijdelijke functie, toen het gebouw een waag was.

Tot in de 19e eeuw heeft Amsterdam ook elders waaggebouwen gehad, zoals op de Dam, tegenover het Paleis (afgebroken in 1808) en op de Botermarkt, thans Rembrandtplein (afgebroken tweede helft 19e eeuw).

Inhoud 1 Eerste periode: Sint Antoniespoort 2 Tweede periode: Waag 3 Latere functies 3.1 Nu 4 Enkele feiten 5 Literatuur 6 Externe links 7 Bronnen, noten en/of referenties

[bewerken] Eerste periode: Sint Antoniespoort

Oorspronkelijk was het gebouw een stadspoort, de Sint Antoniespoort geheten, en was het een onderdeel van de middeleeuwse stadsommuring langs het huidige Singel, de Kloveniersburgwal en de Geldersekade.

De ommuring was gebouwd in de jaren 1481-1494, en bestond uit verdedigingstorens en stadspoorten, onderling verbonden door een stadsmuur. De stadsmuur was uit baksteen opgetrokken, op een natuurstenen voet na. Van de muur is niets over, maar in de kademuur van de Geldersekade bevinden zich nog steeds stukken zandsteen van de stadsmuur. De Schreierstoren is de enige overgebleven verdedigingstoren. Van de stadspoorten zijn alleen de Sint Antoniespoort (de huidige Waag) en een deel van de Regulierspoort over (het onderste deel van de Munttoren).

De Sint Antoniespoort is gebouwd in 1488. Hij staat precies in het verlengde van de Zeedijk en de Sint Antoniesbreestraat. De Zeedijk bevond zich binnen de stadsmuren, de Sint Antoniesbreestraat daarbuiten. Oorspronkelijk bestond het gebouw uit een poortgebouw met twee torens aan de stadszijde en een voorpoort met eveneens twee torens aan de grachtzijde. Tussen de voor- en hoofdpoort was een niet bebouwd pleintje, een overwelfde sluis. Het gebouw is opgetrokken uit baksteen met enkele ornamenten van kalksteen uit Gobertange.

In de toren op de hoek tussen de Zeedijk en de Geldersekade zit de oudste gevelsteen van Amsterdam. In modern Nederlands vertaald luidt het opschrift: Op 28 april 1488 werd de eerste steen van deze poort gelegd.

Toen eind 16e eeuw de stad werd uitgelegd, verloor de Sint Antoniespoort zijn betekenis als stadspoort. Kort daarop, in de periode 1603-1613, werd de stadsmuur gesloopt. In 1614 ontstond de huidige Nieuwmarkt door het overkluizen van de stadsgracht aan weerszijden van de Sint Antoniespoort. Ook werd het plein opgehoogd, waarbij het muurwerk van de poort gedeeltelijk onder het maaiveld verdween. Het gebouw doet zich daardoor thans minder hoog voor dan het in werkelijkheid is.

[bewerken] Tweede periode: Waag

De stadspoort kreeg in de 17e eeuw een nieuwe functie, een vroeg voorbeeld van herbestemming: de Sint Antoniespoort werd in 1617-1618 tot waag verbouwd door het binnenplein, de ruimte tussen de voor- en hoofdpoort, te overdekken. Deze nieuwe waag moest de Waag op de Dam, die inmiddels te klein was geworden, ontlasten. In de bovenverdiepingen werden enige gilden gehuisvest, namelijk die der smeden, schilders, metselaars en chirurgijns. Iedere gilde had zijn eigen ingang: de poortjes rondom het gebouw. Boven de poortjes zijn de emblemen van de gilden nog te zien. Boven het poortje van de metselaars is beeldhouwwerk van Hendrick de Keyser aangebracht. Boven de toegangspoort van de chirurgijns staan de woorden "Theatrum Anatomicum".

In 1690-1691 kreeg de Waag zijn huidige vorm door de bouw van een grote koepelvormige ruimte, bekroond door een middentoren. Uit deze periode dateert het waardevolle interieur.

[bewerken] Latere functies

De Waag heeft verschillende bestemmingen gehad. In de 19e eeuw deed het gebouw achtereenvolgens dienst als stadsschermzaal, meubelmakerij, werkplaats voor stadsolieverlichting, brandweerkazerne en gemeentearchief.^[1] Gedurende de 20e eeuw had de Waag een veelal museale functie, zowel het Amsterdams Historisch Museum als het Joods Historisch Museum zijn er ontstaan. In de jaren 1989-1994 stond het gebouw leeg. Het leegstaande gebouw werd door de gemeente toevertrouwd aan een Stichting Centrum De Waag die de Franse architect Philippe Starck met weinig respect voor het historische gebouw een controversiële glazen uitbouw liet ontwerpen waarvoor een gedeelte van de eeuwenoude buitenmuur zou moeten worden gesloopt.

[bewerken] Nu

De stichting ging echter failliet, waarna het gebouw opnieuw leeg stond. Op 20 september 1991 zetten buurtbewoners en monumentenliefhebbers de deur open voor pers en publiek. Algemene verontwaardiging, die doorklonk tot in de gemeenteraad van Amsterdam, leidde tot een benoeming van een niet-ambtelijke commissie van deskundigen. Deze stelde voor het gebouw eerst deskundig te laten restaureren onder leiding van een architect met verstand van middeleeuwse constructies en funderingen. Dat werd Walter Kramer.

Er vond constructief herstel plaats. Onder andere werd de volgestorte kelder die teveel gewicht uitoefende op de slietenfundering ontgraven. Het gebouw won aan allure door de reconstructie van de houten luifel aan de oostzijde, en door een ringbestrating die het gebouw zijn ruimtelijke middelpuntfunctie op het plein teruggaf. In het interieur was de zorgvuldige restauratie van de beschildering van het houten koepelgewelf de belangrijkste verbetering. Terwijl de werkzaamheden bezig waren, werd gezocht naar een geschikte huurder. Uiteindelijk werd dat een café-restaurant op de begane grond en Waag Society, Maatschappij voor Oude en Nieuwe Media op de bovenverdiepingen.

Eén van de torens is licht aan het verzakken, vanwege het gebruikte cement en de grond van Amsterdam. Hiernaar wordt onderzoek gedaan. Diverse media meldde in juli 2009 dat de toren op instorten zou staan, maar dit is niet het geval. ^[2]

[bewerken] Enkele feiten

(van www.amsterdam.nl)

• De muren van de poorten waren bijna twee meter dik.
• De bouw van de Waag kostte 5305 guldens en vier stuivers.
• In vredestijd werden de torens als gevangenis gebruikt.
• De muur is nooit bestormd.
• In de eerste helft van de 19e eeuw werden vóór het gebouw dood- en lijfstraffen voltrokken. Er was zelfs een guillotine.
• Er waren zelfs Rembrandts te zien in de Waag.

[bewerken] Literatuur

• De Waag op de Nieuwmarkt. Ernest Kurpershoek. Stadsuitgeverij 1994

[bewerken] Externe links

• De Waag op amsterdam.nl
• Waag / Sint Antoniespoort (1488) op bma.amsterdam.nl
• Gildepoortjes in de Waag (1617) op bma.amsterdam.nl