De Arbeiderspers

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Arbeiderspers)
Ga naar: navigatie, zoeken
De Arbeiderspers
Affiche van De Arbeiderspers uit begin jaren 1930 (Albert Funke Küpper).
Affiche van De Arbeiderspers uit begin jaren 1930 (Albert Funke Küpper).
Oprichting 1929
Land Vlag van Nederland Nederland
Hoofdkantoor Amsterdam
Website http://www.singeluitgeverijen.nl/de-arbeiderspers
Portaal  Portaalicoon   Economie
Het gebouw van De Arbeiderspers aan het Hekelveld 15, Amsterdam; 1931. Architecten: J.W.E. Buys en J.B. Lürsen.

De Arbeiderspers is een uitgeverij, gevestigd in Amsterdam en eigendom van Singel Uitgeverijen. De uitgeverij kwam in 1929 tot stand door een fusie van Electrische Drukkerij Vooruitgang te Amsterdam, sinds 1900 de uitgever van het dagblad Het Volk, Drukkerij en Uitgeversmaatschappij Voorwaarts te Rotterdam, de uitgever van de Rotterdamse krant Voorwaarts, en N.V. Boekhandel en Uitgevers Maatschappij Ontwikkeling te Amsterdam. De huidige boekenuitgeverij maakte lange tijd deel uit van het voormalige sociaaldemocratische AP-concern, dat tot eind jaren zestig ook uitgever was van dagblad Het Vrije Volk. In 2012 fuseerde De Arbeiderspers met A.W. Bruna Uitgevers en vestigde zich in Utrecht. In 2014 verhuisde De Arbeiderspers terug naar Amsterdam. De Arbeiderspers maakt sindsdien deel uit van Singel Uitgeverijen.

Geschiedenis[bewerken]

Voorgeschiedenis[bewerken]

Op 26 maart 1900 verschijnt de eerste officiële aflevering van Het Volk. Dagblad voor de Arbeiderspartij, het landelijk orgaan van de SDAP. Het dagblad werd aanvankelijk gedrukt door Stoomdrukkerij Vooruitgang, aan de Geldersekade, na de verhuizing in 1915 naar de Keizersgracht, wordt de naam gewijzigd in Electrische Drukkerij Vooruitgang. Op 28 januari 1916 verschijnt in het Nieuwsblad voor de Boekhandel een oprichtingsadvertentie van N.V. Boekhandel en Uitgevers Maatschappij “Ontwikkeling”, een gezamenlijk onderneming van de Electrische Drukkerij Vooruitgang, Het Volk en de SDAP. In hun eerste prospectus wordt als eerste titel aangeboden: De Socialistische Gids. Maandschrift der Sociaal-democratische Arbeiderspartij.

In de loop van de jaren twintig gaat naast politieke en aanverwante publicaties ook fictie een deel van het fonds vormen. Deze verschijnen veelal in reeksen als OTB (“Ontwikkeling’s Toneelbibliotheek”); “Uit het Leven”, bibliotheek voor jongens en meisjes, onder redactie van A.M. de Jong. De bekendste reeks is de ARBO (“Algemene Roman Bibliotheek van Ontwikkeling”). Voor de distributie van het fonds worden door de Ontwikkeling eigen winkels geopend in: Amsterdam, Groningen, Den Haag, Leeuwarden, Rotterdam en Utrecht. In 1927 wordt de winkel in Rotterdam opgeheven en zijn er nieuwe geopend in Zaandam en Leiden.

Op 26 juli 1920 verschijnt in Rotterdam het regionale partijorgaan Voorwaarts, uitgegeven door N.V. Drukkerij en Uitgeversmaatschappij Voorwaarts, gefinancierd door de Rotterdamse bakkers- en kruidenierscoöperatie Voorwaarts en de Pools Nederlandse zakenman Julius Barmat. Hoofdredacteur wordt Ybele Geert van der Veen, sinds 1917 Rotterdams correspondent voor Het Volk. Het dagblad Voorwaarts wordt een echt gezinsblad, terwijl Het Volk voornamelijk wordt gelezen door partij- en vakbondskaderleden. Binnen twee jaar heeft Voorwaarts bijna tweeduizend abonnees, om daarna weer terug te lopen. Directeur Matthijsen ziet de inkomsten dramatisch teruglopen en treedt eind 1922 af. De raad van commissarissen bestaande uit vertegenwoordigers van de SDAP en het NVV benoemen in 1923 Van der Veen tot directeur. Met ingrijpende bezuinigingen en een bijna autoritair personeelsbeleid in combinatie met zijn hoofdredactioneel beleid weet hij Voorwaarts uit het slop te trekken en wordt in Amsterdam ervaren als een concurrent van Het Volk. De partijtop van de SDAP ziet de concurrentiestrijd, die inmiddels tussen Amsterdam en Rotterdam is ontstaan, met lede ogen aan en uiteindelijk besluiten alle betrokken partijen om beide dagbladen en hun drukkerijen onder te brengen in een overkoepelende organisatie.

De Arbeiderspers 1929-1940[bewerken]

Op donderdag 25 juli 1929 kan in de Nederlandsche Staatscourant melding worden gemaakt van de oprichting van N.V. Drukkerij en Uitgeversmaatschappij “De Arbeiderspers” gevestigd te Amsterdam.

Het kapitaal van de vennootschap bedraagt ƒ 200.000,00 verdeeld over 200 aandelen van ƒ 1.000,00. Het Nederlandsch Verbond van Vakvereenigingen participeert met 100 aandelen, die binnen een maand in contanten worden volgestort, volstorting van de overige aandelen geschiedt door inbreng. De SDAP participeert met één aandeel, de overige zijn verdeeld over de volgende uitgeverijen, drukkerijen en boekhandels, vertegenwoordigd door Ybele Geert van der Veen (1884-1940) als directeur of als liquidateur van: N.V. Boekhandel en Uitgevers Maatschappij “Ontwikkeling” (9 aandelen), Drukkerij en Uitgevers Maatschappij “Voorwaarts” te Rotterdam (27 aandelen), N.V.“Voorwaarts” te Rotterdam (27 aandelen), N.V. Electrische Drukkerij “Vooruitgang” te Amsterdam (60 aandelen), N.V. Boekhandel “Ontwikkeling” te Leeuwarden in liquidatie; N.V. Boekhandel “Voorwaarts”, in liquidatie (1 aandeel); N.V. Electrische Drukkerij “Noordelijk Trio” te Groningen, in liquidatie (1 aandeel). Al deze ondernemingen waren werkmaatschappijen van de SDAP, dus de Arbeiderspers was in feite voor vijftig procent in handen van de SDAP en voor vijftig procent in handen van het NVV.

Van der Veen wordt algemeen directeur en technisch hoofdredacteur van Het Volk met J.F. Ankersmit als politiek hoofdredacteur, in 1937 opgevolgd door H.B. Wiardi Beckman, die de functie van hoofdredacteur gaat bekleden. Overal in het land verschijnen er regionale edities van Het Volk, die in eigen drukkerijen worden gedrukt. Verder verschijnt er bij de Arbeiderspers, onder redactie van Meijer Sluyser, het geïllustreerde weekblad Wij en bladen als De Radiogids, De Proletarische Vrouw, Socialisme en Democratie. Op 31 oktober 1931 wordt het nieuwe gebouw van de Arbeiderspers aan het Hekelveld 15 officieel geopend. Behalve het kantoor met directie van de Arbeiderspers en redactie van Het Volk, worden hier ook de drukkerij en de boekenuitgeverij ondergebracht met een boekwinkel voor de eigen uitgaven. In 1937 wordt Frederic von Eugen directeur van de NV Amsterdamsche Boek- en Courantmaatschappij, waarvan de aandelen in bezit zijn van de Arbeiderspers, uitgever van de later populaire ABC-reeks. Voor de verspreiding van eigen uitgaven wordt een groot distributienetwerk opgezet, met een keten van zestien AP-boekwinkels.

Bezetting 1940-1945[bewerken]

Na de capitulatie op 10 mei 1940 wordt op 20 juli 1940 Rost van Tonningen benoemd tot president-commissaris voor de marxistische partijen, daarmee valt de leiding van de SDAP in zijn handen. De leiding van het NVV komt in handen van de NSB-topman H.J. Woudenberg. In het kader van de gelijkschakeling van de pers wordt op last van Rost van Tonningen de NSB'er H.J. Kerkmeester, voormalig directeur van het Nationale Dagblad en van de nationaalsocialistische uitgeverij Nenasu, benoemd tot algemeen directeur van de Arbeiderspers. Y.G. van der Veen begrijpt dat zijn rol is uitgespeeld en pleegt dezelfde avond zelfmoord. Als hoofdredacteur van alle periodieken van de Arbeiderspers wordt de NSB'er W. Goedhuys aangesteld. Hiermee is de machtsovername door de nationaalsocialisten compleet, in zijn toespraak op het Hekelveld spreekt Rost van Tonningen zijn wil uit De Arbeiderspers het “ware volksche socialisme” terug te geven.

Fred. von Eugen neemt kort na juli 1940 ontslag, om zich als zelfstandig uitgever te vestigen op Singel 262, waar hij zijn Amsterdamsche Boek- en Courantenmaatschappij voortzet. Hoofd van de boekenuitgeverij wordt nu de SDAP'er Piet Schumacher, die op zijn post wil blijven om het bedrijf “ongeschonden en gezond door moeilijke tijden heen te brengen”. In de loop van 1940 loopt het abonneebestand van het gelijkgeschakelde Het Volk al heel snel dramatisch af, van 212.486 tot 85.896 abonnees. Kerkmeester weet de omzet kunstmatig te verhogen met een speciale Volk-editie, met een oplage van veertig- tot zestigduizend, voor Nederlandse arbeiders in Duitsland. Naast de gelijkgeschakelde kranten en bladen als Voorwaarts en Wij verschijnen bij de Arbeiderspers nu ook bladen met een duidelijke nationaalsocialistische signatuur als De Waag, Werkend Volk, Arbeid en Storm. De AP-boekhandels worden gezuiverd van linkse boeken en brochures en worden verplicht nu ook publicaties van nationaalsocialistische uitgeverijen als Westland, Roskam en Nenasu in het assortiment op te nemen.

Wederopbouw 1945-1969[bewerken]

Tijdens de bezetting worden al plannen beraamd over de toekomst van de Arbeiderspers en Het Volk in een bevrijd Nederland. De nieuwe naam stond al vast: Het Vrije Volk. Op 1 maart 1945 verschijnt in het bevrijde Eindhoven een eerste krant onder deze naam onder redactie van Meijer Sluyser en Jo Manassen.

Aan het hoofd van een kleine delegatie neemt Johan van de Kieft op 5 mei 1945 de leiding van het bedrijf over. Hij wordt de nieuwe directeur van de Arbeiderspers en Klaas Voskuil wordt de nieuwe hoofdredacteur van Het Vrije Volk. De eerste twee jaar na de bevrijding is de abonneegroei gigantisch, binnen een jaar is het aantal abonnees uitgegroeid tot 350.000. In het eerste jaar na de bevrijding heeft Het Vrije Volk geen enkele concurrentie te duchten van ander landelijke bladen, die een tijdelijk verschijningsverbod hadden gekregen. Op het PvdA-congres in april 1947 wordt Het Vrije Volk het officiële orgaan van de PvdA. De hoofdredacteur wordt benoemd door het partijcongres, waaraan hij jaarlijks verantwoording moet afleggen over het redactionele beleid.

De filosofie dat Het Vrije Volk een landelijke krant moet worden met uitgebreid regionaal nieuws in de diverse lokale edities, zorgt ervoor dat de redactie, in vergelijking met andere kranten, buitensporig uitgroeit, waarbij het aantal regionale edities toeneemt van tien tot tweeënveertig verschillende edities. Ook het distributieapparaat met 3400 bezorgers over 800 agenten zal op den duur een te zware financiële belasting worden.

Vooralsnog maakt het bedrijf een grote bloei door. Behalve dat de VARAgids met een oplage van een half miljoen bij de AP wordt gedrukt, is ook de ledenadministratie en advertentiewerving van de VARA bij de Arbeiderspers ondergebracht. Korte tijd na de oorlog werd ook Elseviers Weekblad bij de AP gedrukt, totdat er een onaardig stukje over partijvoorzitter Koos Vorrink werd gepubliceerd. Directeur Van de Kieft schroomde toen niet om deze lucratieve drukorder op te zeggen. Aan de andere kant wordt het verliesgevende weekblad Vrij Nederland door de Arbeiderspers op de been gehouden. De boekenuitgeverij, met de gelijknamige naam Arbeiderspers, maakt grote winsten met de zogenaamde AP-omnibussen met populaire schrijvers als Willy Corsari, Herman de Man, Johan Fabricius, Jan Mens e.a.

De keten van boekhandels omvat veertien vestigingen verspreid over het hele land en verder vier drukkerijen in Amsterdam, Rotterdam, Arnhem en Groningen. Naast het drukken van eigen drukwerk voerde de drukkerij ook opdrachten van derden uit, waaronder het drukken van de meeste NVV-bladen. In 1954 verwerft de Arbeiderspers twintig procent van de aandelen in de goed renderende onderneming NV Excerpta Medica. Arbeiderspers-directeur Van der Waerden wordt gedelegeerd commissaris met de bevoegdheden van directeur. In 1965 begint de, inmiddels opgerichte Stichting Excerpta de aandelen van de NV Excerpta Medica op te kopen; in 1968 verkoopt de Arbeiderspers haar aandelen aan de stichting. In 1971 komt Excerpta Medica in handen van het Elsevier concern.

Het topjaar van de Arbeiderspers is 1961 met 315.000 abonnees op Het Vrije Volk. Daarna liep het aantal abonnees gestaag terug. Tussen 1961 en 1965 was er weliswaar nog sprake van een toename van de omzet van 47 naar 60 miljoen, maar de winst nam af en in 1965 was het verlies inmiddels opgelopen tot tweeënhalf miljoen.

Een grote financiële aderlating was de terugtrekking van de drukorder voor de Vara-Gids door de VARA, die het onderbracht bij drukkerij VADA in Wageningen en administratie en advertentiewerving in eigen beheer ging nemen.

Tijdens het congres van de Partij van de Arbeid in 1967 wordt uiteindelijk besloten tot ontkoppeling van Het Vrije Volk als partijorgaan van de PvdA. De nieuwe mede-eigenaar wordt, naast het NVV, de verzekeringsmaatschappij De Centrale. Als nieuwe directeur van de Arbeiderspers wordt Herman Claus aangesteld.

Saneringen en fusies 1969-1972[bewerken]

Tijdens de bijeenkomst in Marcanti aan de Jan van Galenstraat op 13 december 1969 kondigt directeur Herman Claus drastische reorganisatieplannen aan. De hoofdvesting aan het Hekelveld zal worden gesloten. De Arbeiderspers zal zich terugtrekken op Rotterdam en Arnhem, waar Het Vrije Volk relatief de meeste abonnees heeft. Het proces van ontmanteling van de Arbeiderspers is nu niet meer te stuiten en geraakt in een stroomversnelling.

De boekhandels worden verkocht aan de Belgische Standaardconcern. De boekenuitgeverij Arbeiderspers fuseert met Querido. De Weekbladpers, onderdeel van het concern en uitgeefster van Vrij Nederland en vanaf 1965 van het weekblad Voetbal International wordt verzelfstandigd. De handelsdrukkerij wordt verkocht aan drukkerij Brouwer in Delft. In 1971 wordt de Arnhemse vestiging van het Arbeiderspers-concern overgenomen door het Nijmeegse dagbladconcern Audet. Het Arnhemse Vrije Volk wordt voortgezet als De Nieuwe Krant.

Na lange moeizame onderhandelingen tussen Wim van Norden, voorzitter van de directie van de Perscombinatie (Het Parool/Volkskrant) en Herman Claus komt het op 1 januari 1972 uiteindelijk tot een fusie tussen Perscombinatie NV en de NV Drukkerij en Uitgeversmaatschappij De Arbeiderspers. De volgende stap is een samengaan van de Perscombinatie met de Nederlandse Dagbladunie (NDU). Het Rotterdamse Vrije Volk komt voor vijftig procent in handen van de Perscombinatie in Amsterdam en voor vijftig procent in handen van de Nederlandse Dagbladunie in Rotterdam, hiermee houdt de N.V. Drukkerij en Uitgeversmaatschappij De Arbeiderspers feitelijk op te bestaan.

Het Vrije Volk wordt een regionale krant voor Rotterdam en omstreken. In hetzelfde jaar begint de sloop van de Rode Burcht aan het Hekelveld.

Boekenuitgeverij[bewerken]

In de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw ontwikkelde De Arbeiderspers zich onder leiding van Theo Sontrop en Martin Ros tot een belangrijke literaire uitgeverij van Nederlandstalige en vertaalde fictie en non-fictie. Tot medio 1997 vormde De Arbeiderspers met Querido en Nijgh & Van Ditmar de 'Uitgeverijen Singel 262' . Onder de opvolger van Sontrop Ronald Dietz verloor De Arbeiderspers de voeling met veel van haar auteurs. Jeroen Brouwers schreef daarover het bekend geworden schotschrift Extra Edietzie. Tot medio 2014 is De Arbeiderspers een zelfstandige werkmaatschappij van WPG Uitgevers. De reeks literaire egodocumenten onder de naam Privé-domein, geïnitieerd door Martin Ros, die tot en met 2014 277 delen telt, verschijnt sinds 1966. In 2011 kondigt moederbedrijf WPG Uitgevers aan dat De Arbeiderspers wordt samengevoegd met A.W. Bruna Uitgevers. Eind 2011 verhuist De Arbeiderspers/A.W. Bruna Uitgevers naar Utrecht. In 2014 keert De Arbeiderspers terug naar Amsterdam en maakt sindsdien deel uit van Singel Uitgeverijen.

Nederlandstalige auteurs[bewerken]

Enkele Nederlandstalige auteurs uitgegeven door De Arbeiderspers: Simon Carmiggelt, Cees Nooteboom, Louis Paul Boon, Annie M.G. Schmidt, Gerrit Komrij, Jeroen Brouwers, Boudewijn Büch, Maarten 't Hart, Atte Jongstra, Marijke Höweler, Tessa de Loo, Marion Bloem, Joost Zwagerman, Peter Terrin, Astrid Roemer.

Succesvolle nieuwe auteurs van de laatste jaren: Anna Enquist, Arthur Japin, Ilja Leonard Pfeijffer, Pauline Slot, en Christiaan Weijts.

Anderstalige auteurs[bewerken]

Daarnaast heeft de uitgeverij veel anderstalige schrijvers uitgegeven. Waaronder: Irvine Welsh, Paulo Coelho, Louis de Bernières, Michel Houellebecq, Paul Auster, John Updike, Cormac McCarthy, Orhan Pamuk, Robert Menasse, Christian Kracht, Alan Warner, Ernst Jünger, Thomas Mann, Friedrich Nietzsche, Fernando Pessoa, Georges Perec, Konstantin Paustovskij, Jean Dutourd, Friedrich Hölderlin, August Strindberg, Machado de Assis.

Literatuur[bewerken]

  • Frederike Doppenberg. De Arbeiderspers moest blijven marcheeren. Een uitgeverij in oorlogstijd. Amsterdam/ Antwerpen 2009.
  • L. de Jong. Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Deel 4, tweede helft. Den Haag, Staatsuitgeverij, 1972.
  • Gerard Mulder, Hugo Arlman en Ursula den Tex. De val van de Rode Burcht. Opkomst en ondergang van een krantenbedrijf. Amsterdam 1980
  • Jeroen Brouwers, Extra Edietzie, Feuilleton, 1996, ook verschenen in Hamerstukken, Atlas, 2010
  • Hans Renders, Lisa Kuitert en Ernst Bruinsma (red.), Inktpatronen. De Tweede Wereldoorlog en het boekbedrijf in Nederland en Vlaanderen, Amsterdam, De Bezige Bij, 2006

Externe links[bewerken]