Benedenstad (Nijmegen)
Wijk van  Nijmegen | |
|---|---|
 | |
| Kerngegevens | |
| Gemeente | Nijmegen |
| Stadsdeel | Nijmegen-Centrum |
| Coördinaten | 51°50'56"NB, 5°51'54"OL |
| Oppervlakte | 0,49 km² |
| - land | 0,31 km² |
| - water | 0,18 km² |
| Inwoners (2023) |
2.675[1] (5.459 inw./km²) |
| Woningvoorraad | 1.625 woningen[1] |
| Economie | |
| Gem. WOZ-waarde | € 324.000 (2023) |
| Overig | |
| Postcode(s) | 6511 |
De Benedenstad is een Nijmeegse stadswijk, gelegen tussen de rivier de Waal in het noorden en het hoger gelegen stadscentrum (dat ter onderscheiding vaak "de Bovenstad" wordt genoemd) in het zuiden. Aan de westkant wordt de wijk begrensd door de spoorlijn Nijmegen - Arnhem, aan de oostkant door de Waalbrug. De Benedenstad ligt aan en nabij de Waalkade, op de lage oever van de Waal en op de helling naar het hoger gelegen deel van het centrum van Nijmegen.
Op 1 januari 2023 telde de wijk 2.675 inwoners,[1] verdeeld over 1.625 woningen, met een gemiddelde WOZ-waarde van € 324.000, op een oppervlakte van 0,49 km².
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]
Zie ook Geschiedenis van Nijmegen
De Benedenstad vormt de oudste kern van het huidige Nijmegen.
Hoewel dit deel van het Nijmeegse centrum tegenwoordig armer is dan de Bovenstad, was de situatie eeuwenlang juist andersom. De Benedenstad profiteerde van de uiterst gunstige ligging aan de rivier de Waal inclusief alle scheepvaart en de Oude Haven die midden aan de Waalkade lag, en binnen de stadswallen. Vanaf 1657 was er de gierpont Zeldenrust, die heen en weer voer naar de overkant bij Lent. Dit alles bracht de Benedenstad gedurende meerdere eeuwen voorspoed en veel rijkdom. De Lage Markt (destijds ook echt een markt) was het echte handelscentrum; via de Priemstraat stond deze plek in verbinding met het Sint-Stevenskerkhof, en vanuit daar was er weer een verbinding met de Bovenstad.[2]:19
Dit lager gelegen gedeelte van de stad nabij de Waalkade liep regelmatig onder water, als de Waal buiten zijn oevers trad. Berucht is in dit verband vooral de watersnood van maart 1855.[3]
Verval en grootschalige afbraak vanaf de 19e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]In 1796-1797 werd de middeleeuwse Valkhofburcht, die gedurende vele eeuwen toonaangevend was geweest voor het aangezicht van heel Nijmegen, afgebroken. Het huidige Valkhofpark werd ervoor in de plaats aangelegd. De sloop van de burcht wordt wel beschouwd als de eerste in een reeks van transformaties die de Benedenstad vanaf die tijd tot ver in de 20e eeuw zou ondergaan.[2]:19-20
In de loop van de 19e eeuw raakte de Benedenstad steeds meer in verval. Na de definitieve afbraak van de vestingwerken in de jaren 80 van de 19e eeuw trokken veel rijke families weg uit dit deel van de stad, naar de nu veel welvarender geworden Bovenstad. De Benedenstad werd veel meer dan voorheen een volksbuurt. Veel oude woningen in dit stadsdeel, die soms nog niet lang daarvoor waren opgeknapt, werden onderverhuurd als ze niet leeg kwamen te staan. De Oude Haven werd in 1884 definitief gedempt (de functie ervan was nu overgenomen door de Waalhaven die de Bovenstad veel meer opleverde), om in eerste instantie plaats te maken voor een elektriciteitscentrale. De bebouwing aan de Voerweg, de Rozemarijngas (een steegje dat eeuwenlang bekend had gestaan als bordeelplek) en het Geertruidsbergje werd nagenoeg helemaal gesloopt in 1889.[2]:22-23
Na het gereedkomen van de Waalbrug in 1936 nam het verkeer, dat bijna drie eeuwen lang via Zeldenrust de rivier was overgestoken, voortaan een andere route. De Benedenstad raakte hierdoor economisch nog verder in verval. Inwoners van de Benedenstad hadden zich tevergeefs verzet tegen de komst van de Waalbrug op deze plek.[4]
WOII
[bewerken | brontekst bewerken]Tijdens het bombardement op de Nijmeegse binnenstad van 22 februari 1944 door Amerikaanse United States Army Air Forces (dat lange tijd algemeen is doorgegaan voor een geallieerd vergissingsbombardement) werd de Benedenstad over het geheel genomen veel minder zwaar getroffen dan de Bovenstad. Alleen het gebied nabij de grens met de Bovenstad werd flink geraakt, met name het noordelijke stuk van de Stikke Hezelstraat waar ook veel doden vielen, en de Commanderie van Sint Jan, een van de alleroudste gebouwen van de stad. Deze is na de oorlog weer volledig hersteld.
Na 1945
[bewerken | brontekst bewerken]Sloop en herbouw
[bewerken | brontekst bewerken]
Reeds in 1938 had het Nijmeegse gemeentebestuur plannen om de Benedenstad grondig te saneren, het "Groene Balkon-plan". Dit plan zou bestaan uit een hoge keermuur aan de voet van de helling waarop een nieuwe wijk zou worden gebouwd. Achter de muur werd veel puin van het bombardement gestort, zodat hoogteverschillen werden genivelleerd. De keermuur is uiteindelijk in 1952 slechts deels gebouwd, als werkverschaffingsproject. Veel oude panden, straten en steegjes in de buurt van de Waalkade moesten hiervoor wijken, zoals de Lindenberg (die bekendstond als de steilste straat van Nijmegen). Van andere straten werd de loop bijna helemaal gewijzigd, zoals de Vleeshouwerstraat. De verdere realisatie van het Groene Balkon is uiteindelijk stopgezet.
Het verval van de Benedenstad, met veel verkrotte, onbewoonbaar verklaarde woningen, ging ook in de eerste tijd na de oorlog door. Vele ervan hadden zelfs geen sanitair en de smalle steegjes ("gassen") waren veelal te ongezond om in te blijven wonen. Sanering van de Benedenstad maakte sinds 1950 definitief geen onderdeel meer uit van het wederopbouwplan, maar de sloop van de Benedenstad ging hierna door. Onder andere aan de Smidstraat, Grotestraat en Ganzenheuvel werd vrijwel alle oude bebouwing afgebroken. In 1955 telde de Benedenstad nog slechts 611 huizen, waarvan er minder dan 300 nog echt bewoonbaar waren.[2] Hier en daar waren al in die tijd woningen gesloopt, waardoor er reeds open plekken ontstonden in de straten
De verwoesting van zoveel authentieke middeleeuwse gebouwen is achteraf steeds meer aangemerkt als een historische fout van bestuurders en projectontwikkelaars in de naoorlogse periode. Het nu monumentale Hof van Xanten, dat in de 17e eeuw een patriciërshuis was, bleef wel behouden en is gerestaureerd.[5]
Na heftige protesten vanuit de bevolking (vertegenwoordigd in het Buurtcomité Benedenstad) werd het sloopbeleid in 1972 uiteindelijk omgebogen naar een beleid van sociale woningbouw middels grootschalige herbouw van de woningen, met het oogmerk dat de oorspronkelijke bewoners konden terugkeren. Zodoende is een deel van de oorspronkelijke bebouwing vervangen door zo'n 650 naoorlogse woningen, waardoor het karakter van de wijk behouden bleef. Bij de bouw, die plaatsvond van 1978 tot 1983, is het middeleeuwse stratenpatroon intact gebleven. Dit stratenpatroon en het bijzondere reliëf aan hoogteverschillen is de reden dat de Benedenstad sinds 1975 een van rijkswege beschermd stadsgezicht is.
Ondanks de sloopwoede van de jaren zestig en zeventig staan de meeste oudste gebouwen van Nijmegen tegenwoordig in de Benedenstad. Bekend zijn onder meer het Besiendershuis (ca. 1525), 't Oude Weeshuis (1560) en de synagoge (1756). Straten en overige locaties die voor een groot deel behouden zijn gebleven en zijn gerestaureerd, zijn o.a. de Lage Markt, Oude Haven en Begijnenstraat. Behalve voornoemde herbouw zijn er ook woningen gebouwd op plaatsen waar zich vroeger een gasfabriek en de veemarkt bevonden, in het westelijk deel van de Benedenstad.
Waalkade
[bewerken | brontekst bewerken]De laatste overstroming dateert van 1958, toen een deel van de keermuur ondermijnd raakte en instortte.
Sinds de herinrichting van de Waalkade aan het eind van de jaren 80 van de 20e eeuw is de Benedenstad naast de woningbouw ook van groot belang voor het toerisme in Nijmegen geworden. Aan de Waalkade zijn veel restaurants en uitgaansgelegenheden gevestigd, waaronder het casino. Ook het Valkhof en het bijbehorende museum zijn tegenwoordig grote toeristentrekkers.
In vroeger dagen plaatste men bij hoog water een houten bekisting. Tussen de twee houten wanden, bestaand uit planken en balken, werden balen stro geperst. In 2013 en 2014 is de Waalkade opgehoogd, maar er kan nog altijd een stalen keermuur worden aangebracht om de laag gelegen delen van de benedenstad te beschermen tegen overstromingen. In 2018 begon men de Waalkade opnieuw in te richten om het gebied nog aantrekkelijker te maken en de ligging aan de rivier nog meer te benadrukken. Deze nieuwe inrichting is eind 2019 klaargekomen.
Varia
[bewerken | brontekst bewerken]De sloop van een groot deel van de historische Benedenstad is, naast het beruchte bombardement van februari 1944, een centraal thema in de in 2023 verschenen historische roman van Tessa de Loo De stad in je hoofd.
Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]Foto's
[bewerken | brontekst bewerken]
Begijnenstraat richting Lange Hezelstraat
Kanunnikenhuisjes St. Stevenskerkhof
Commanderie van Sint Jan
Begijnenstraat. Noordelijke richting
Nieuwe Markt 8-10 gezien vanaf het Joris Ivens plein.
Nieuwe Markt
Lange Hezelstraat 94-96 Origineel uit 1669
Lange Hezelstraat 41A Nijmegen 1897 Architect Derk Semmelink
Het Besiendershuis
Sint-Nicolaaskapel, Valkhofpark
_Sint_Janshuis_1196_Johanniter_Orde_in_de_lente.jpg)
- 1 2 3 Tabel: Bevolking; maandcijfers per gemeente en overige regionale indelingen, 1 januari 2023, Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen
- 1 2 3 4 Bunge, J.W.F., C.Peeters (1989). Rondgezicht vanaf de Stevenstoren. SUN, p. 24. ISBN 90 6168 320 3.:24
- ↑ Watersnood van 1855 in de Gelderse Vallei, IsGeschiedenis
- ↑ Gierpont "De Zeldenrust", Geschiedenislokaal 024
- ↑ Fotocollectie Regionaal Archief
· 
· 