Joseph Beuys

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Joseph Beuys
Beuys Filtz TV door Lothar Wolleh, 1971
Beuys Filtz TV door Lothar Wolleh, 1971
Persoonsgegevens
Volledige naam Joseph Heinrich Beuys
Geboren Krefeld, 12 mei 1921
Overleden Düsseldorf, 23 januari 1986
Geboorteland Duitsland
Nationaliteit Duits
Beroep(en) beeldend kunstenaar
Oriënterende gegevens
Jaren actief 1960-1985
Stijl(en) Fluxus, Performance, Happening
RKD-profiel
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur
Signatuur
Grafmonument Fritz Niehaus (1951)
Deuren voor kapel in Büderich
Hangend crucifix, Meerbusch
Documenta 7. Free International University
Affiche voor een debat tijdens zijn eerste bezoek aan de V.S. in 1974
Beuys in Achberg, 1978
Beuys in Achberg, 1978
Stadtverwaldung, Düsseldorf
Documenta 7: Stadtverwaldung
Hirschdenkmal, Tate Modern
Tisch mit Aggregat, Tate Modern
Beuys en de Dalai Lama

Joseph Heinrich Beuys (Krefeld, 12 mei 1921 - Düsseldorf, 23 januari 1986) was een Duits beeldend kunstenaar. Hij maakte tekeningen, plastiek, sculptuur en installaties. Bekend werd hij met plastische objecten, performances en Fluxusconcerten. Hij was professor in Düsseldorf en wordt gezien als een van de meest invloedrijke Duitse beeldhouwers uit de tweede helft van de 20e eeuw.

Leven en werk[bewerken]

Vroege leven[bewerken]

Beuys werd geboren in het ziekenhuis te Krefeld en groeide op in Kleef en Rindern. Hij volgde het gymnasium in Kleef en viel al vroeg op als een getalenteerd persoon. Een voorbeeld hiervan was zijn goede pianospel. Een van zijn favoriete componisten was Eric Satie. In 1936 werd hij lid van de Hitlerjugend. Van 1938 tot 1941 speelde hij aan het gymnasium cello in een orkest van de Hitlerjugend. In 1939 sloot hij zich bij een circus aan, waar hij een jaar lang werkzaamheden verrichtte als dierenverzorger en circusborddrager. Alhoewel Beuys al vroeg interesse had voor kunst, had hij aanvankelijk besloten om medicijnen te gaan studeren. Dit plan werd echter door de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog doorkruist. Met Pasen 1941 deed hij examen op het gymnasium. Na zijn examen meldde hij zich vrijwillig bij de Luftwaffe.

Gered door de Tataren[bewerken]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Beuys radiotechnicus in een Stuka duikbommenwerper. In 1943 tijdens een van zijn missies over de Krim werd zijn vliegtuig neergeschoten. Beuys overleefde het ongeluk maar raakte in coma onder de wrakstukken van het toestel. De Duitse zoekgroep had de moed al opgegeven; hij werd echter, bijna doodgevroren, gevonden door nomadische Tataren, die hem met vet insmeerden en in vilt wikkelden om hem warm te houden en die hem zodoende het leven gered hebben. Beuys ontwaakte uit zijn coma in een Duits veldhospitaal. Beuys' internationale handelsmerk, de vilten hoed, bedekte de zilveren plaat in zijn schedel die daar werd ingeplant. Deze persoonlijke 'mythe' heeft een grote invloed gehad op Beuys' latere werk; hij maakte zo veel gebruik van de onconventionele materialen vet en vilt dat hij de bijnaam "vet-en-vilt-kunstenaar" kreeg. Het is niet duidelijk in hoeverre de mythe rondom de redding door de Tataren op werkelijkheid berust. Soms wordt er gesuggereerd dat hij het verhaal verzon of de feiten overdreef om absolutie te krijgen voor zijn deelname aan de oorlog.[1]

Na de oorlog[bewerken]

Na de oorlog besloot Beuys om toch voor een carrière in de kunst te kiezen en ging studeren aan de kunstacademie Düsseldorf van 1946 tot 1951. Een van zijn grote voorbeelden was de beeldhouwer Wilhelm Lehmbruck. Ook bestudeerde hij diepgaand de Antroposofie. De Kleefse fotograaf Fritz Gertlinger maakte foto's voor zijn presentatiemap. Beuys studeerde af als Meisterschüler van de beeldhouwer Ewald Mataré en werkte onder diens supervisie aan ontwerpen voor deuren voor de Dom van Keulen en de grafsteen van de schilder Heinrich Nauen. Hij ontwierp ook de grafsteen van Fritz Niehaus en een hangend crucifix voor een kapel in Meerbusch.

In de jaren 1950-1959 had hij zijn atelier in het voormalige Kurhaus Kleve en sloot nauwe vriendschap met Hans van der Grinten en Franz Joseph van der Grinten die zijn werk begonnen te verzamelen. Hij stelde tentoon in museum Haus Koekkoek in Kleef en had een Stallaustellung in huize Van der Grinten in Kranenburg. In september 1959 trouwde hij met Eva-Maria Wurmbach. In 1961 werd hij hoofddocent sculptuur (Professor) aan de academie in Düsseldorf.

Fluxus[bewerken]

In 1962 kwam Beuys in contact met de Fluxus-beweging en de multidisciplinaire performancekunst van die groep. Beuys nam deel aan meerdere Fluxus-festivals en wordt wel gezien als een van de belangrijkste en beroemdste leden, hoewel hij zelf al spoedig een eigen richting insloeg. Zijn werk veranderde ook: in plaats van het tekenen ging hij veel meer performances (Duits:Aktionen) doen, omdat hij geloofde dat hij op die manier zijn kunst een belangrijkere rol in de samenleving kon laten spelen. Zijn aanvankelijke werk bestaat vooral uit tekeningen en aquarellen die, evenals zijn vroege plastieken, nog directe betrekking hebben op de realiteit, al hebben zijn figuren meestal een symbolische betekenis. In de jaren '50 ontstonden duizenden tekeningen en aquarellen, waarvoor hij onconventionele materialen gebruikte als: thee, beits en vruchtensappen. Vaak voorkomende thema's waren de vrouw, allerlei dieren zoals eland, hert, haas en mythologische onderwerpen. Een omvangrijke collectie vroege Beuys-werken is te zien in het museum Slot Moyland te Bedburg-Hau in Duitsland.

Academiestrijd[bewerken]

Joseph Beuys had op de kunstacademie Düsseldorf een groot aantal studenten. Hij besteedde veel tijd en energie aan het uiteenzetten van zijn ideeën en het kritisch bespreken van de werken van zijn leerlingen, zodat zij in staat zouden zijn zelfstandig als kunstenaar te functioneren. In 1972 werd hij als professor in Düsseldorf op staande voet ontslagen door de minister van onderwijs Johannes Rau omdat hij weigerde de opnamestop voor nieuwe leerlingen op te volgen en alle afgewezen studenten tot zijn klas toeliet. Toen hij op staande voet ontslagen was zette Beuys zijn lessen voort op het gazon in het park naast de academie. Zijn ontslag leidde tot een jarenlange juridische strijd met als uitkomst dat Beuys tenslotte in ere hersteld werd en zowel zijn professorentitel als zijn lokaal in de academie mocht blijven gebruiken.

Latere jaren[bewerken]

Beuys ging steevast gekleed in een jeansbroek gecombineerd met een vissersjasje met vele opgenaaide zakken. Zijn 'handelsmerk' als kunstenaar was de vilten hoed van het model stetson die hij altijd droeg bij zijn openbare optredens.[2]

Hij nam vijf keer deel aan de documenta in Kassel: in 1964 met Plastische Arbeiten, in 1968 met Plastiken und Objecten, in 1972 met Büro für Direkte Demokratie, in 1977 met Honigpumpe am Arbeitsplatz, in 1982 met 7000 Eichen; Stadtverwaldung statt Stadtverwaltung. In 1976 nam hij deel aan de Biënnale van Venetië.

Beuys was medeoprichter van en stelde zich kandidaat voor de ecologische partij die Grünen. In 1979 ontmoette hij Andy Warhol, die verschillende portretten van hem maakte. De luxe auto, die Beuys kocht toen hij daar genoeg geld voor had, was een gebruikte Bentley (model S1 uit 1959).

Joseph Beuys stierf begin 1986 op 64-jarige leeftijd in zijn werkkamer te Düsseldorf-Oberkassel. Hij had een zoon en een dochter.

Beuys in Nederland[bewerken]

Joseph Beuys was een van de aanhangers van de theorie dat er zoiets had bestaan als het Hollands licht. De schilderijen van veel van de Nederlandse meesters, zoals Rembrandt, hadden volgens Beuys een bepaald 'licht', omdat ze waren geschilderd in de tijd voordat het IJsselmeer was ingepolderd. Door de inpoldering had Nederland volgens Beuys zijn specifieke licht verloren.

Beuys was verschillende keren actief als kunstenaar in Nederland. In 1978 was hij bijvoorbeeld deelnemer aan de workshop Behaviour in Arnhem. Er werden verschillende experimenten gedaan, die kunst met menselijk gedrag verbonden. Een ander moment was zijn presentatie in museum Boijmans van Beuningen te Rotterdam in 1980, waar hij gedurende drie dagen discussies voerde over kunst en maatschappij. Tijdens diens optreden ontstond een politiek manifest, dat sloeg op de Grünen en de tweespalt die hij hierbij voorzag. Het manifest bestond uit een portret met Bud Oostrom (alias Masslov) en heette Kein Grün ohne Rot: een verbinding zonder synthese.

Beuys als leraar en politiek activist[bewerken]

Een van de initiatieven waar Beuys aan meewerkte was de 'Vrije Internationale Universiteit' (Free International University). Dit is een los-vast collectief van kunstenaars en geïnteresseerden, dat nog steeds bestaat. Deze organisatie probeert het gedachtegoed van Beuys levend te houden en te verspreiden door middel van publicaties, manifestaties, voordrachten en lezingen. Toen hij zich engageerde voor de Grünen ontstond een videoclip waarin Beuys het lied zingt Sonne statt Reagan.

Werken[bewerken]

Beschrijving[bewerken]

De werken van Beuys zijn meestal onconventioneel van aard: ze zorgen vaak voor een sterke mening bij de beschouwer. Het avant-gardistische werk van Beuys wordt vaak als sterk conceptueel betiteld: voor hem was het effectief overbrengen van zijn ideeën belangrijker dan de persoonlijke manuele uitwerking van zijn kunstwerken. De uitwerking kon bijvoorbeeld ook gebeuren door technici en handwerkslieden. Hij maakte circa vijfhonderdveertig multiples, die vaak bestonden uit nieuwe combinaties van reeds bestaande industriële voorwerpen. Hij maakte in totaal meer dan 15.000 werken. Als belangrijkste kunstwerk noemde Beuys desgevraagd zijn 'Sociale Sculptuur'. Dit is een radicale kunsttheorie waarbinnen ieder mens kan participeren en verantwoordelijk is voor de kwaliteit van de samenleving waarin hij leeft. In samenwerking met Klaus Staeck gaf hij grafiek-edities uit zoals lithografieën, affiches, boeken videos en series kunstpostkaarten, waaroner kaarten van hout en van vilt. In musea maakte hij installaties en stalde persoonlijke objecten uit in vitrines. Sommige van zijn beelden werden uitgevoerd in brons.

Bekende werken[bewerken]

Voorbeelden van bekende werken van Joseph Beuys zijn: 'Viltpak' (1970), een pak bestaande uit een broek en een jasje gemaakt van vilt; 'Ik hou van Amerika en Amerika houdt van mij' (1974), een performance waarbij hij zichzelf vijf dagen lang met een coyote in een kooi liet opsluiten in een galerie in New York City; en de sculpturen die 'vethoek' (Fettecke) genoemd werden; vetmassa's die in de hoek van een kamer, op een stoel of in een kartonnen doos waren aangebracht.

Bekende en vaak geciteerde uitspraken[bewerken]

Beuys was een scherpzinnig denker en een welbespraakt redenaar. Hij sprak Duits met een typisch Nederrijns accent. Hij was ervan overtuigd dat hij zelfs in Scandinavië (Zweden) verstaanbaar was als hij maar 'Kleefs plat' bleef praten. Enkele van zijn uitspraken (vertaald):

  • "Denken is een vorm van plastische kunst"
  • "Ieder mens is een kunstenaar"
  • "Kunst is een vrijheidswetenschap"
  • "mens = vrijheid = creativiteit = arbeid = kapitaal"

Werk in musea[bewerken]

Joseph Beuys-archief in Museum Schloss Moyland[bewerken]

Slot Moyland (Duits: Schloss Moyland) is een kasteel in de gemeente Bedburg-Hau nabij Kleef in Duitsland. Het waterslot is als museum voor hedendaagse kunst opengesteld voor het publiek. In het museum bevindt zich, naast een groot aantal kunstobjecten uit de 19e en 20e eeuw, 's werelds meest omvangrijke collectie met vroege kunstwerken van Joseph Beuys. Alle kunstwerken komen uit de verzameling van de gebroeders Franz Joseph en Hans van der Grinten, die hun werk inbrachten in de Stiftung Museum Schloss Moyland, Sammlung Van der Grinten, Joseph Beuys-Archiv des Landes Nordrhein-Westfalen.

Werk in openbare collecties (selectie)[bewerken]

Joseph Beuys-archief in het Bonnefantenmuseum[bewerken]

In 1975 schonk Beuys, na het inrichten van een expositie en het houden van een lezing/discussie in het Bonnefantenmuseum te Maastricht, zijn persoonlijke archief uit de periode 1960-1975 aan het museum. Bijna alle affiches, tentoonstellingscatalogi, uitnodigingskaarten en andere materialen werden door hem gesigneerd en kregen daardoor een plaats in zijn oeuvre.

Media-archief in het Hamburger Bahnhof[bewerken]

In het Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart te Berlijn bestaat een archief waar audiovisueel materiaal over Joseph Beuys is bijeengebracht. Het instituut verzorgt publicaties van dit werk. Zo is er bijvoorbeeld een dvd geproduceerd waarop men de kunstenaar kan zien in diverse situaties zoals acties, vraaggesprekken en discussies.

Block Beuys in Darmstadt[bewerken]

Het zogenaamde Block Beuys is een installatie van kunstwerken van Joseph Beuys, die hij zelf heeft ingericht in zeven ruimtes in het Hessisches Landesmuseum in Darmstadt. Er staan talrijke vitrines opgesteld waarin de grootste samenhangende Beuys-installatie is uitgestald. Er zijn werken op papier, plastieken en overblijfsels van zijn performances, die hij zelf liever Aktionen noemde, te bekijken. Na jaren lang onveranderd geconserveerd te zijn geweest zal eind 2007 een renovatie van de ruimten plaatsvinden. Er bestaat begin 2007 enige controverse tussen verschillende groepen Beuys-bewonderaars over hoe ver de aanpassing van de ruimte mag gaan, zonder daarbij de oorspronkelijke bedoeling van de kunstenaar te ontkrachten.

Overige musea[bewerken]

Naast genoemde instellingen bevindt zich werk van Beuys in onder andere Museum Kurhaus Kleef, Kunstmuseum Bazel, Hallen für Neue Kunst in Schaffhausen en verder in vele musea van naam zoals het MoMA in New York, het Centre Pompidou in Parijs en het SMAK te Gent.

Overige[bewerken]

Beuys en Bach[bewerken]

Ludwig Prautzsch tracht in zijn boek Bach und Beuys. Was sie verbindet - was sie trennt (2007) aan de hand van Bachs partituren en Beuys beeldend werk linken te leggen tussen elkaars werk. In het voorwoord stelt hij: "Beuys benützt dieselben symbolische Mittel wie Bach. Je länger ich mich mit diesen Gedanken beschäftigte, je tiefer ich in die Aussagen der beiden Meister in ihrer Kunst eindrang, umso mehr kamen gemeinsame Bestrebungen und Ziele zutage, die hinter ihrem Schaffen und Wirken standen."

Onbedoelde beschadigingen[bewerken]

In Duitsland werd twee keer per ongeluk werk van Joseph Beuys beschadigd en vernietigd. De eerste keer betrof het een door Beuys geprepareerde badkuip voor zuigelingen, Badewanne, die door de eigenaar, Lothar Schirmer, was uitgeleend aan Von der Heydt-Museum in Wuppertal. Tijdens de voorbereidingen voor een reizende tentoonstelling bevond de badkuip zich in een depot van museum Schloss Morsbroich. Voor een festiviteit van de plaatselijke afdeling van de SPD maakten enkele dames van deze partij de badkuip helemaal schoon om hem als spoelbak voor glazen te gebruiken. De zaak kwam voor het gerechtshof, de eigenaar werd schadeloos gesteld en Beuys ontving de badkuip retour om hem opnieuw te kunnen bewerken.

De andere affaire, rondom de installatie Fettecke, betrof een met behulp van vijf kilo boter ingerichte 'vethoek' in een hoek enkele meters boven de vloer van zijn atelier annex leslokaal in de Kunstacademie te Düsseldorf. Deze werd op 28 april 1982 door Beuys gemaakt naar aanleiding van het ophanden zijnde bezoek van Sogyal Rinpoche en was opgedragen aan zijn leerling en assistent Johannes Stüttgen. Ongeveer negen maanden na het overlijden van Beuys werd deze Fettecke door de huismeester van de academie verwijderd en in de vuilnisbak gegooid. Stüttgen maakte er een rechtszaak van. Hij werd, in tweede instantie, door de rechtbank in zijn gelijk gesteld en ontving een schadeloosstelling van 40.000 DM.

Literatuur[bewerken]

Over Joseph Beuys is zo uitzonderlijk veel geschreven, dat de lijst van de Duitse nationale bibliotheek (alleen al van boeken over zijn werk) 442 titels kan vermelden (zie hieronder).

Externe links[bewerken]

Wikiquote Wikiquote heeft een collectie Engelse citaten gerelateerd aan: Joseph Beuys
Bronnen, noten en/of referenties
  1. Sven Lutticken 'de onmisbaarheid van de kunstenaar' witte raaf
  2. (de) Over de Stetson (hoed) van Beuys