Koninkrijk Bourgondië

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Gouden munt van de Bourgondische koning Gundobad, geslagen tussen 507 en 516, in naam van de Byzantijnse keizer Anastasios I

Het Koninkrijk Bourgondië is de benaming voor verschillende koninkrijken van het Oost-Germaanse volk van de Bourgondiërs. De ligging, omvang en andere namen naast de naam 'Bourgondië' (Burgundia; de oudste vermelding van de naam dateert uit 507[1]) voor deze rijken veranderden door de tijd vanaf de stichting van het eerste koninkrijk in 407 tot de laatste poging hiertoe in 1473.

Eerste rijk (407-436)[bewerken]

Bourgondische woongebieden vóór de totstandkoming van het koninkrijk

In de winter van het jaar 406 op het jaar 407 staken grote groepen Bourgonden, Vandalen, Sueven en Alanen de bevroren Bovenrijn van oost naar west over, zowel mannen als vrouwen en kinderen, hun bezittingen meenemend.[2]. Dat was toen op Romeins gebied in het toenmalige Germania Superior. De hoofdgroep van de Bourgondiërs bleef op de linker Rijnoever gevestigd.[1] Rond 407 werd het eerste koninkrijk Bourgondië gesticht in de omgeving van Worms (Civitas Vangionum), nu Rijnland-Palts. De Romeinen bleken niet in staat hen terug te drijven; keizer Honorius had de Bourgondiërs van koning Gundohar in 413 als foederati, 'bondgenoten', aan het Romeinse Rijk verbonden. Voortaan hielpen zij de Rijngrens te verdedigen, terwijl zij zich steeds verder in Romeins gebied vestigden; vermoedelijk is de kerstening der Bourgondiërs in deze jaren begonnen[1]. De Romeinse legerbevelhebber Flavius Aëtius verbood echter in 435 verdere Bourgondische gebiedsuitbreiding, waarop de Bourgondiërs het bondgenootschap verbraken en het aangrenzende Romeinse gebied binnenvielen. Aëtius liet hierop in 436 de Hunnen een strafexpeditie uitvoeren, en bij Worms brachten zij de Bourgondische strijdkrachten een verpletterende nederlaag toe, waarbij koning Gundohar sneuvelde, en een groot deel van het volk werd uitgemoord. Aëtius wenste echter niet de gehele vernietiging van de Bourgonden en beval de Hunnen terug te trekken.[2] Later zou het rijk van Gundohar en de gebeurtenissen eromheen de inspiratiebron worden van het Nibelungenlied.

Tweede rijk (443-534)[bewerken]

Koninkrijk Bourgondië 443-476
Koninkrijk Bourgondië onder Frankisch bestuur, 534-843
Na de tweede deling, Verdrag van Prüm, 855.

██ Bourgondië onder Karel van Provence.

Na de vernietiging van het eerste rijk vertrok het restant van het volk naar het zuiden en stichtte rond 443 een nieuw koninkrijk Bourgondië rond Genève. In 451 toen Attila de Hun Gallië binnenviel werden zij door Aetius opgeroepen om te helpen het Romeinse Rijk te verdedigen. Zij gaven, net als de Franken, gevolg aan deze oproep. Hoewel de inval gekeerd werd, ging het daarna snel bergafwaarts met de keizers van het Westen die sinds 402 in Ravenna zetelden.

In 456 kwamen de Bourgondiërs in opstand. Een veldtocht onder leiding van keizer Majorianus was nog voldoende om hen terug te laten keren binnen de aangewezen grenzen. Een nieuwe opstand na de dood van Majorianus kon door het Romeinse Rijk niet meer worden bedwongen. Koning Gundioc en vooral zijn zoon Gundobad speelden hier een belangrijke rol in. Lugdunum (Lyon) werd in 461 op de Romeinen veroverd en tot hoofdstad gemaakt.

Gundioc was getrouwd met de zuster van Ricimer, een van de Sueven, die mede door zijn steun de man achter de troon van Ravenna werd. Gundobad hielp zijn oom Ricimer om keizer Anthemius (de laatste keizer die nog probeerde zelfstandig op te treden) te belegeren en onthoofde hem eigenhandig op 11 juli 472. Ricimer zette een nieuwe stroman op de troon maar stierf zelf spoedig daarna. Gundobad nam de positie van zijn oom over en zette de volgende stroman op de troon. Daarna stierf zijn vader Gundioc en keerde hij naar Bourgondië terug en liet daarmee het Italiaanse schiereiland in chaos achter.

Gundobad had drie broers: Godigisel, Chilperik en Gundomar en volgens Gregorius van Tours vermoordde Gundobad Chilperik. Chilperiks dochter Clothilde werd later de vrouw van Clovis (Chlodovech), koning der Franken. Uitzonderlijk genoeg was zij katholiek in plaats van een aanhangster van de kerk van Arius zoals de meeste Bourgondiërs.

Clovis steunde Godigisel tegen Gundobad en belegerde Gundobad in Avignon, maar uiteindelijk werd deze toch alleenheerser op de Bourgondische troon. Hij trachtte zijn positie te versterken door een verbetering van de rechtspositie van zijn Gallo-Romeinse onderdanen in de Lex Gundobada en overwoog net als Clovis ook maar katholiek te worden. Bij zijn dood werd zijn zoon Sigismund zijn opvolger. Sigismund was getrouwd met een dochter van Theodorik de Grote, de koning der Ostrogoten in Italië en had een zoon bij haar, Sigerik. Hij liet zijn zoon echter ombrengen op verdenking van verraad. Sigismund was katholiek. Dat weerhield zijn nicht, koningin-moeder Clothilde, er niet van een van haar zoons, Chlodomer, koning der Franken, ertoe aan te zetten hem te verslaan en te doden 523. Gregorius van Tours schreef dat toe aan wraak voor de dood van Clothilde's vader Chilperik, maar het is mogelijk dat deze 'moord' door Gundobad een later verzinsel is.

Onderdeel van het Frankische Rijk (534-843)[bewerken]

Na Sigismunds dood ging de Bourgondische troon naar zijn (Ariaanse) broer Godomar, die erin slaagde Chlodomer in een hinderlaag te lokken en te doden en drie keer de Franken Bourgondië weer te ontfutselen. In 534 echter, veroverden Chlotarius I en Childebert I, twee andere zoons van Clovis en Clothilde, zijn koninkrijk voorgoed en moest Godomar de wijk nemen. Daarna werd het koninkrijk Bourgondië een deel van het Frankische Rijk hoewel het wel een aparte status behield, want de wetten van het land bleven van kracht. Na de annexatie verwaterde het onderscheid tussen Franken en Bourgondiërs en assimileerden beide volken geleidelijk in de omringende Latijnssprekende bevolking.

Dit Bourgondische deel van het Frankische Rijk werd begrensd door de westelijke Alpen, de bovenloop van de Aar, de Vogezen, de samenvloeiing van Aube en Seine, de heuvels van Brie, de Beaucevallei, de Loire van Blois tot Velay. Ook de Provence hoorde tijdelijk tot Bourgondië[3].

Tussen 561 en 613 heersten er over Bourgondië drie zelfstandige Merovingische koningen: Gunthram (561-592), Childebert II (593-596) en Theuderik II (596-613). Zij resideerden in Orléans (Aurelianum), een mark die aan het (deel)rijk was toegevoegd. Na de dood van Theuderik ging Bourgondië in naam opnieuw op in het Frankische Rijk, maar feitelijk volgde hierop een eeuw van anarchie. In 733-736 vestigde de Austrasische hofmeier Karel Martel opnieuw het centrale Frankische gezag[3].

Na de splitsingen van het rijk van Karel de Grote (843-879)[bewerken]

Toen bij het Verdrag van Verdun (843) het Frankische Rijk verdeeld werd, viel het westelijke deel van Bourgondië in West-Francië en het oostelijke deel in het Middenrijk.

Bij de verdere verdeling van het Middenrijk onder de zonen van Lotharius I kreeg Karel van Provence daarvan het middelste deel, dat opnieuw een koninkrijk Bourgondië werd (855-863).

Na diens dood werd het opnieuw verdeeld, maar in naam bleef het nog een tijd bestaan.

Na hun dood nam Karel de Kale de gebieden over.

De drie Bourgondiën en het koninkrijk Arelat (879-1033)[bewerken]

De drie Bourgondiën (±900):

██ Opper-Bourgondië

██ Neder-Bourgondië

██ Hertogdom Bourgondië (West-Frankisch)

In de jaren 879, 880 en 888 ontstonden er drie nieuwe staten die de naam 'Bourgondië' zouden dragen, waarvan twee koninkrijken en één hertogdom.

Opper- en Neder-Bourgondië werden in 933 verenigd onder Rudolf II van Bourgondië, en dit nieuwe koninkrijk Bourgondië staat ook wel bekend als het Koninkrijk Arelat of het Arelatische koninkrijk, naar de hoofdstad Arles. Een eeuw later werd dit Bourgondië bij het Heilige Roomse Rijk ingelijfd (1033); het koningschap werd een loutere titel.[3]

Valois-Bourgondië: laatste koninkrijkspoging[bewerken]

Valois-Bourgondië op haar sterkst (±1475)

Het hertogdom Bourgondië kwam al snel in de huismacht van de Franse koningen (954).

Het graafschap Bourgondië, dat sinds 986 door Otto Willem van Bourgondië bestond en het noordwesten van Opper-Bourgondië had beslagen, werd inzet van strijd tussen de Franse koningen, de Duitse keizers en de Bourgondische hertogen. In 1361 kwam het toe aan Margaretha en daarna aan haar zoon, de Vlaamse graaf Lodewijk van Male; hierna komt de naam Vrijgraafschap (Bourgondië) (Frans: Franche-Comté; Duits: Freigrafschaft (Burgund)) in gebruik.

In 1363 werd het hertogdom door Jan II van Frankrijk als apanage beleend aan Filips de Stoute, zijn jongste zoon, die door zijn huwelijk met de dochter van Lodewijk van Male tevens Vlaanderen en het Vrijgraafschap Bourgondië verwierf in 1384; hiermee ontstond het zgn. 'Valois-Bourgondië', dat de komende eeuw een reeks van gewesten zou verwerven in het Frans-Duitse grensgebied en uitgroeien tot zowat de sterkste macht in Europa. Dijon werd daardoor de hoofdstad van een machtig rijk dat weliswaar uit een lappendeken van gewesten aan weerszijden van de oude rijksgrens bestond maar dat dankzij de economische macht van de Vlaamse steden, zoals Brugge en Gent een bijzonder belangrijke rol speelde in de Honderdjarige Oorlog. Nadat de Engelsen uit Frankrijk verdreven waren, wilde de Franse koning van de lastige Bourgondische concurrent af.

De laatste hertog Karel de Stoute wilde de Bourgondische gewesten wederom tot een koninkrijk Bourgondië smeden; hij had daartoe in 1473 de Duitse keizer Frederik III (1415-1493) uitgenodigd en te Trier alles voor zijn kroning in gereedheid gebracht, maar uiteindelijk zou de keizer zich bedenken en 's nachts in alle stilte vertrekken. Ondanks deze mislukking zette Karel de Stoute zijn machtsuitbreiding voort. Hij trachtte zijn noordelijke en zuidelijke gebieden aan elkaar te verbinden door het (Duitse) hertogdom Lotharingen te verwerven, maar kwam in conflict daarover met het Zwitserse Eedgenootschap, financieel gesteund door de Franse koning Lodewijk XI. De hertog sneuvelde bij Nancy en Lodewijk confisqueerde in de hiernavolgende Bourgondische Successieoorlog behalve Vlaanderen en Artesië alle Bourgondische lenen - het hertogdom Bourgondië zelf inbegrepen - binnen de oude grenzen van Frankrijk.

Brussel werd hoofdstad van wat restte en wat nu de Nederlanden genoemd werd. Het vrijgraafschap bleef nog geruime tijd Bourgondisch, Habsburgs en uiteindelijk Spaans. Het werd uiteindelijk echter ook Frans onder de naam Franche-Comté met Besançon als hoofdstad. De huidige Franse regio Bourgondië is slechts de noordwestelijke hoek van het vroegere koninkrijk.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b c Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993-2002) s.v. Bourgondiërs. Microsoft Corporation/Het Spectrum.
  2. a b Jack L. Dull & Charles A. Peterson, Empires Besieged: The Roman Decline (Amsterdam 1988) 38. Time-Life Books Inc. ISBN 0705409740
  3. a b c Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993-2002) s.v. Bourgondië. Microsoft Corporation/Het Spectrum.