Laïcisme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Laïcisme (Frans: laïcité) is een situatie waarin kerk en staat zijn gescheiden, waarbij de staat zich niet bemoeit met de Kerk, en de Kerk niet met de staat, en waarin bovendien uitingen van religieuze overtuiging in het publieke domein (zoals overheidsgebouwen en openbare scholen) verboden zijn. Laïcisme is dus een vorm van secularisme maar gaat een stap verder in het verbannen van religie uit het openbare leven. Laïcisme impliceert vrijheid van godsdienst, maar weigert een speciale positie aan welke godsdienst dan ook toe te kennen. Godsdienst wordt louter gezien als een privéaangelegenheid van een burger. Laïcisme erkent slechts de (godsdienstige) instituten of organisaties, als volledig vreemd aan de staat, en niet de godsdiensten zelf. Het laïcisme is ontstaan in Frankrijk.

Scheiding van kerk en staat in Frankrijk[bewerken]

Het laïcisme in Frankrijk trad in werking in de 19e eeuw onder de linkse bourgeoisie (radicale partij, de linkse republikeinen) en later ook bij de socialisten. De tegenstanders waren de rechtse republikeinen, een deel van de centrumpartijen en de overige rechtse partijen. In 1905 werd in Frankrijk de scheiding van kerk en staat doorgevoerd. De overheidsfinanciering van godsdiensten (rooms-katholicisme, lutheranisme, calvinisme en het jodendom) kwam toen te vervallen. Gebouwen voor godsdienstbeoefening werden staatseigendom. In feite mocht de staat bepalen welke functie de gebouwen kregen, maar het bleek al snel dat ze werden toegewezen voor het doel waarvoor ze waren gebouwd. De Franse overheid draagt zorg voor de gebouwen (ze zijn tenslotte staatseigendom), voor zover ze vóór 1905 zijn gebouwd. In de praktijk moeten moskeeën die vanaf de jaren '50 zijn gebouwd zelf voor de onderhoudskosten opdraaien, terwijl de islam in Frankrijk de tweede godsdienst is. De Franse wetgeving is dus vooral positief voor de katholieke en protestantse kerken en het jodendom, omdat de meeste van hun gebouwen van vóór 1905 dateren.

Laïcisme is niet hetzelfde als anti-godsdienstigheid, ook al wordt het soms door voor- en tegenstanders als zodanig omschreven. Een laïcist kan gewoon een gelovig persoon zijn in zijn privé-leven en hij mag zijn geloof openlijk belijden. Dit geldt ook voor politici: Jacques Chirac is bijvoorbeeld belijdend rooms-katholiek.

In Frankrijk wordt de laïcistische samenleving door zowel links als rechts gezien als een feit. Ook de godsdienstige leiders denken er zo over, behoudens enkele ultrarechtse leiders. Het laïcisme is in Frankrijk grondwettelijk verankerd in artikel 1 van de grondwet. Politici in Frankrijk onthouden zich van godsdienstige uitspraken (in bijvoorbeeld redevoeringen of kabinets- en kamerzittingen).

Het in Frankrijk recentelijk ingevoerde verbod (2004) op het dragen van uiterlijke religieuze symbolen in openbare gebouwen (zoals openbare scholen maar ook postkantoren) is de conclusie van de laatste keer dat het laïcisme ter discussie stond. Deze nieuwe wet vormde vooral voor islamitische vrouwen en meisjes een probleem, alsmede voor Sikhs. Voor christenen en joden zijn de wettelijke regels veel minder problematisch.[1]

Uitzonderingen[bewerken]

De scheiding tussen kerk en staat geldt niet voor de departementen Haut-Rhin, Bas-Rhin en Moselle. Tussen 1871 en 1918 maakten deze departementen evenals Elzas-Lotharingen deel uit van het Duitse Keizerrijk; ze vielen dus onder de Duitse wetgeving, waarin de scheiding tussen kerk en staat nog steeds veel minder ver gaat. Na de Eerste Wereldoorlog heeft de Franse regering verschillende keren geprobeerd om de Franse wet van 1905 ook in deze gebieden verbindend te verklaren, maar dat is nooit gelukt, waardoor tot op heden de situatie bestaat dat geestelijken benoemd worden door de minister van binnenlandse zaken en een ambtenarensalaris krijgen. Bij werkloosheid hebben ze recht op een uitkering. De aartsbisschoppen van Metz en Straatsburg worden nog steeds door de Franse president benoemd. Dit is vergelijkbaar met de twee aartsbisschoppen van de Engelse kerk die door of namens het Britse staatshoofd worden benoemd.

Het overzeese departement Frans-Guyana erkent alleen de rooms-katholieke godsdienst en de geestelijkheid van de Rooms-Katholieke Kerk wordt door de staat betaald.

Op Mayotte wordt alleen de Islam als godsdienst erkend. De prefect benoemt er een kadi, die de sharia toepast op het huwelijk en het gezin. Deze uitzondering is een overblijfsel van de koloniale overheersing.

Op Saint-Pierre en Miquelon, in Nieuw-Caledonië en in Frans-Polynesië wordt voor religieuze missies door raden van bestuur vastgesteld of zij een juridische status krijgen voor het beheer van hun panden, en of deze geschikt zijn voor de uitvoering van de godsdienst.

Op Wallis en Futuna is het rooms-katholicisme de officiële religie.

Scheiding van kerk en staat in de Turkstalige wereld[bewerken]

In Turkije staat het laïcisme sterk door de hervormingen van Mustafa Kemal Atatürk vroeg in de 20e eeuw. Op 3 maart 1924 schafte Turkije het kalifaat af en het laïcisme is vervolgens grondwettelijk verankerd in artikel 2 van de grondwet. Zo werd het bijvoorbeeld verboden voor moslims om een hoofddoek te dragen in overheidsinstellingen zoals scholen. Ook in de andere Turkstalige landen, Kirgizië,[2] Kazachstan,[3] Oezbekistan,[4] Turkmenistan[5] en Azerbeidzjan,[6] zijn kerk en staat streng gescheiden. Politieke partijen op religieuze grondslag zijn verboden en openbare scholen zowel als privéscholen mogen in sommige van deze landen geen enkele religie onderwijzen. In Turkije worden scholen juist verplicht om de 5 grote godsdiensten en andere stromingen zoals het atheïsme en agnosticisme te behandelen. Na de val van de Sovjet-Unie werd er in deze landen gevreesd voor het opkomen van islamitisch extremisme vanuit naburig Iran en Afghanistan, waardoor er hard werd opgetreden tegen religieuze organisaties. Maar het was niet enkel de angst voor de instabiele positie van de nieuwe landen, de eerste president van Turkmenistan, Saparmurat Niazov, was daadwerkelijk zo geïnspireerd door Atatürk (vader van de Turken) dat hij zijn naam veranderde in Turkmenbashi (leider van de Turkmenen).


Bronnen en noten