Turkmenistan

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Türkmenistan Jumhuriyäti
Vlag van Turkmenistan Wapen van Turkmenistan
(Details) (Details)
Turkmenistan
Basisgegevens
Officiële landstaal Turkmeens
Hoofdstad Asjchabad
Regeringsvorm Republiek
Democratie-index 1,72 (autoritair regime)
Religie Islam (89%), christendom (9%)[1]
Oppervlakte 488.100 km² [2] (0,49% water)
Inwoners 4.483.251 (1995)[3]
5.113.040 (2013)[4] (10,5/km² (2013))
Overige
Volkslied Garassyz, bitarap, türkmenistanyn döwlet gimni
Munteenheid Turkmeense manat (TMM)
UTC +5
Nationale feestdag 27 oktober
Web | Code | Tel. .tm | TKM | 993
Voorgaande staten
Turkmeense Socialistische Sovjetrepubliek Turkmeense Socialistische Sovjetrepubliek
Sovjet-Unie Sovjet-Unie
1991 (Val Sovjet-Unie)
Topografie
Turkmenistan
Portaal  Portaalicoon   Landen & Volken
PresidentialPalaceAshgabat.jpg
Het presidentieel paleis in Asjchabad
Karakum Desert.jpg
De Karakumwoestijn breidt zich steeds verder uit
Dmitry Medvedev in Turkmenistan 13 September 2009-1.jpg
Dimitri Medvedev, Gurbanguly Berdimuhamedow en Nursultan Nazarbayev bij de laatste halte van de Dakar-rally in Turkmenbashi
National Museum of Turkmenistan.jpg
Het Nationaal museum van Turkmenistan
Ertugrul Gazi Mosque in Ashgabat, Turkmenistan.jpg
De Ertugrul Gazi moskee, vernoemd naar de vader van de stichter van het Ottomaanse Rijk
Turkmenbashi2.jpg
De Kaspische haven van Turkmenbashi
Ashgabat city park.jpg
Het stadspark van Asjchabad
TurabekHanymMausoleum.JPG
Het Mausoleum van Turabek-Khan in Kunyaurgench
AshgabatAssembly.jpg
Het parlementsgebouw in Asjchabad
Studfarm in Turkmenistan - Flickr - Kerri-Jo (2).jpg
Het paardenras de Akhal-Teke is één van de nationale symbolen van Turkmenistan

Turkmenistan is een land in Azië dat grenst aan Kazachstan, Oezbekistan, Afghanistan, Iran en de Kaspische Zee. Voorheen was het een onderdeel van de Sovjet-Unie.

Geschiedenis[bewerken]

Keizerrijk Rusland (1881-1917)[bewerken]

Het gebied viel in 1881 na de val van de Toerkmeense vesting Gök Tépé aan het Russische Rijk.

Communisme (1917-1991)[bewerken]

In 1918 werd er een Transkaspische regeringsraad opgericht. In 1922 werd Transkaspië onderdeel van de Turkestaanse Autonome Socialistische Sovjetrepubliek.

In 1924 richtte Stalin en de communisten de Turkmeense Communistische Partij (TCP) en de Turkmeense Socialistische Sovjetrepubliek op, bestaande uit delen van Toerkestan en van de chanaten Bochara en Chiva. Op 13 mei 1925 werd de Turkmeense Socialistische Sovjetrepubliek toegelaten tot de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (Sovjet-Unie). Gedurende de jaren twintig en dertig was de communist Nedirbaj Ajtakov (1894-1938) de sterke man. Deze kwam echter om tijdens de stalinistische zuiveringen van de jaren dertig. Sindsdien hadden de stalinisten het in Turkmenistan voor het zeggen.

In 1969 werd Mohammed Nazar Gapoerov eerste secretaris van de TCP. Hij zou tot 1985 aan de macht blijven. Turkmenistan werd één van de belangrijkste katoenproducenten voor de USSR. De veeteelt werd (en wordt) gedomineerd door de schapenhouderij. In 1985 werd Saparmurat Niazov, de voormalige Turkmeense premier, eerste secretaris van de TCP. Ondanks het feit dat de meeste Centraal-Aziatische partijleiders tijdens de glasnost van Michael Gorbatsjov het veld moesten ruimen, kon Niazov gewoon blijven zitten. Op 19 januari 1990 werd Niazov tevens voorzitter van de Opperste Sovjet van Turkmenistan (en daarmee de facto president).

Onafhankelijkheid (1991 - heden)[bewerken]

Tijdens de augustuscoup van 1991 waarbij Gorbatsjov het veld moest ruimen en die tijdelijk hardliners aan de macht bracht, zweeg Niazov. Toen Gorbatsjov 3 dagen na de coup weer de macht in handen kreeg, wist Niazov dat de USSR ophield te bestaan. Niazov werd op 27 oktober 1990 tot president van Turkmenistan gekozen en Niazov transformeerde van stalinist tot nationalist. Op 27 oktober 1991 verklaarde Turkmenistan zich onafhankelijk, wat op 8 december 1991 door Moskou werd erkend.

In 1992 schafte Niazov de TCP af en verving haar door de Democratische Partij van Turkmenistan (DPT). Daarnaast schafte hij het ambt van premier af en begon hij als autocraat te regeren. Oppositieleiders werden al in een vroeg stadium na de onafhankelijkheid gevangengezet en de pers werd gecensureerd. In 1993 schonk Niazov zichzelf de titel Turkmenbashi ('Leider der Turkmenen').

Niazov introduceerde allerlei buitenissige zaken in Turkmenistan: de Ruchnama ('Boek van de Ziel'), een boek waarin hij zijn filosofie uiteen heeft gezet (een mengeling van islamisme, socialisme en nationalisme, met een hoog spiritueel gehalte), alsook het permanente presidentschap (sinds 1999 was Niazov 'president voor het leven') en het voor ieder huishouden verplicht stellen van het hijsen van de nationale vlag bij zonsopkomst en strijken van de nationale vlag bij zonsondergang (iedere dag opnieuw). Ook prijkt het gelaat van de president op alle bankbiljetten.

Hij voerde een feestdag in ter ere van zijn ouders en ook feestdagen voor de meloen en het tapijt. Schoolmeisjes werden verplicht een bontmutsje te dragen. Ook is het sinds augustus 2005 verboden te playbacken, ook in besloten kring.

De persoonsverheerlijking van de Turkmenbashi nam ongewone vormen aan. Hij hernoemde steden, vliegvelden, de maand januari en zelfs een meteoriet naar zijn naam. Bezoekers worden geconfronteerd met verheerlijking van zijn persoon in teksten, opschriften en staatsieportretten.

Net als zijn Oezbeekse ambtgenoot Islom Karimov gaf Niazov blijk van afkeer van het islamitisch fundamentalisme. Zo achtte hij bijvoorbeeld het laten staan van een baard verdacht en dit werd dan ook om 'hygiënische redenen' verboden. Het praktiseren van religie kwam ook onder druk te staan. Zo zijn onder Niazovs regering verschillende religieuze gebouwen, zoals moskeeën, kerkgebouwen en hindoetempels in beslag genomen en/of gesloopt. De grote Kiptsjakmoskee die door Niazov werd geopend in 2004 in Asjchabad bevat naast verzen uit de Koran ook teksten uit Niazovs Ruchnama. Verder moeten moskeeën kopieën van de Ruchnama hebben en worden imams geïnstrueerd om teksten uit dit boek te gebruiken in hun preken.

Op 21 december 2006 overleed Niazov. Zijn taken werden overgenomen door vicepremier Gurbanguly Berdimuhamedow. Parlementsvoorzitter Ovezgeldy Atayev, die in principe waarnemend president zou moeten worden, werd buiten spel gezet door een strafzaak, die kort na de dood van Niazov tegen hem werd aangespannen. Op 11 februari 2007 werden presidentsverkiezingen gehouden, waarbij de bevolking kon kiezen uit zes kandidaten, die allemaal behoorden tot de naaste kennissenkring van Niazov. Berdimuhamedow was volgens de grondwet uitgesloten van deelname, maar de volksraad hief deze beperking op en riep - evenals de vijf andere presidentskandidaten - iedereen op om op Berdimuhamedow te stemmen, waarna hij met bijna 90% van de stemmen werd verkozen tot nieuwe president van Turkmenistan. Een van zijn beloften was het vrij toegankelijk maken van het internet, waarop kort daarna het eerste internetcafé in de hoofdstad Asjchabad opende.

Berdimuhamedow werd op 12 februari 2012 herkozen met 97% van de stemmen. Waarnemers uit voormalige Sovjetstaten bevestigden dat de verkiezingen democratisch waren verlopen, Europese waarnemers weigerden een delegatie te sturen.

Mensenrechten en godsdienstvrijheid[bewerken]

De islam en de Russische orthodoxie zijn de enige toegestane godsdiensten in Turkmenistan. In 1999 werden een kerk van de zevendedagsadventisten en een tempel van de Hare Krishna-beweging van overheidswege gesloten.

Volgens verscheidene groeperingen, waaronder Amnesty International en Human Rights Watch, worden de mensenrechten zoals de godsdienstvrijheid in Turkmenistan ernstig geschonden.

Verkiezingen in 2008[bewerken]

De eerste parlementaire verkiezingen voor de Mejlis (Turkmeens parlement) werden gehouden op 14 december 2008, met een tweede ronde gepland op 28 december 2008. Verder is er een herkiezing op 8 februari 2009. Het aantal senaatszetels is toegenomen van 65 tot 125 op 26 september 2008. Het zijn de eerste verkiezingen sinds de Turkmenen onafhankelijkheid verwierven. In de grondwet is nu ook opgenomen dat meerdere partijen, en dus andere partijen dan de Democratische Partij van Turkmenistan mee mogen doen aan de verkiezingen. Toch zijn er verder geen andere oppositiepartijen opgestart, en aangezien slechts een deel van het land mag stemmen, verkleint dat de kansen voor de oppositie aanzienlijk. In 2010 herhaalde president Gurbanguly Berdimuhamedow dat de Turkmeense grondwet het toestaat om meerdere partijen op te richten en hij spoorde de burgers aan hun initiatieven te melden. Het is onduidelijk of de partijen echt oppositie zullen mogen voeren, of dat zij net zoals de oppositie in de naburige Centraal-Aziatische staten enkel de macht van de president zullen gaan ondersteunen[5].

Achtergrond[bewerken]

Ongeveer 90% van de 288 kandidaten voor de 125 zetels zijn leden van de DPT, en 10% is lid van aanverwante belangengroepen. Verder hebben bijna alle kandidaten zich uitgelaten in het voordeel van de huidige president van Turkmenistan, Gurbanguly Berdimuhamedow.

Etnische minderheden, zoals de Oezbeekse minderheid, kregen geen toestemming om kandidaten mee te laten doen aan de verkiezingen. Human Rights Watch zei over de verkiezingen, "[d]e omstandigheden zijn niet in orde om een vrije en eerlijke verkiezing te houden dat een eerlijke reflectie zou moeten zijn van wat de mensen willen."

De verkiezingen waren ook de eerste waar Turkmenen in het buitenland bij konden stemmen. Stembussen werden geopend in 27 steden, waaronder Wenen, Brussel, Moskou, Berlijn, Londen en Parijs.

Uitslagen[bewerken]

Er waren 13 zetels te winnen in Asjchabad, 19 zetels in Ahal, 11 in Balkan, 26 in de Daşoguz, 26 in de Lebap en 28 zetels in de Mary. De centrale Turkmeense verkiezingscommissie heeft besloten om een tweede stemronde te houden voor de Mejlis.

Twee of meer kandidaten strijden in elk van de provincies om een zetel, en elke kandidaat heeft 50% van de stemmen nodig om een senaatszetel veilig te stellen. Een herverkiezing vindt plaats op 28 december 2008 en op 8 februari 2009. Op 22 december 2008 liet de Turkmeense stemcommissie weten dat in 1 gebied geen van de kandidaten de 50% kreeg en in een andere streek was de uitslag gelijk.

Geografie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Geografie van Turkmenistan voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het land grenst aan Kazachstan (grens: 373 km), Oezbekistan (1506 km), Afghanistan (697 km), Iran (888 km), en de Kaspische Zee (kustlijn 669 km). Het land omvat ook nog een aantal eilanden in de Kaspische Zee.

Turkmenistan behoort grotendeels tot de Toeranlaagvlakte. 90 % van de oppervlakte bestaat uit zandwoestijnen. De Karakoem is de grootste woestijn. Het land vertoont vrij weinig reliëf, afgezien van de gebergten aan de zuid- en oostgrens en in het noordwesten. Het hoogste punt van Turkmenistan is de Aýrybaba in het uiterste oosten (3138 meter), die deel uitmaakt van de Pamir.

In de woestijngebieden wisselen barchanen en lengteduinen af met zoutbodems (solontsjaks en takyrs). Op de hellingen van de gebergten hebben zich op löss de serozemi (grijze bodems) ontwikkeld (tot 1800 m), die bij irrigatie zeer vruchtbaar zijn. Boven de 1800 m bevinden zich donkere steppe- en weidebodems. De enige afwisseling in het landschap van woestijnen en bergsteppen vormen de oasen en rivierdalen: Tasjaoez, Tsjardzjooe, Mary, Asjchabad en enkele kleinere oasen tussen de Transkaspische spoorweg en de zuidgrens.

De grote lagune in het noordwesten is Garabogazköl, een depressie die in de zomer droog komt te liggen.

Bevolking[bewerken]

  • Inwoners: 5.113.040 (2013) (10,5/km² (2013))
  • Bevolkingsgroei: 1,56%.
  • Kindersterfte: 73 sterfgevallen per 1000 levendgeborenen
  • Verdeling: Steden 45%, platteland 55%
  • Levensverwachting: Vrouwen 64,7 jaar. Mannen 57,3 jaar. Totaal 60,9 jaar.
  • Bevolkingsgroepen: Turkmenen 73%, Russen 10%, Oezbeken 9%, Kazachen 2%. Er zijn ook Tataren, Oekraïners en Armeniërs.
  • Alfabetisme: Vrouwen 99,6%, mannen 99,8%, totaal 99,7%.

Taal[bewerken]

Driekwart van de bevolking spreekt Turkmeens dat behoort tot de Turkse taalfamilie en de officiële taal van Turkmenistan is.

Religie[bewerken]

De meerderheid van de bevolking (89%) hangt de soennitische richting van de islam aan. 9% van de bevolking is Russisch-orthodox. De Katholieke Kerk heeft een missio sui iuris in Turkmenistan met zetel in Asjchabad.

Bestuur[bewerken]

De Turkmeense staatsvorm is een republiek. Het werd op 27 oktober 1991 onafhankelijk van de Sovjet-Unie, en de grondwet is gewijzigd in 1994, maar van kracht geworden op 18 mei 1992. De huidige president is Gurbanguly Berdimuhamedow. Turkmenistan is lid van de Verenigde Naties, het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS), de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank en is aangesloten bij het NAVO Partnership for peace.

Bestuurlijk indeling[bewerken]

Provincies van Turkmenistan

Turkmenistan is onderverdeeld in 5 provincies (velayat):

  1. Ahal
  2. Balkan
  3. Daşoguz
  4. Lebap
  5. Mary,

die zelf verdeeld zijn in districten (etrap).

Economie[bewerken]

Tot de Eerste Wereldoorlog waren de Turkmenen voornamelijk nomaden die van de veeteelt leefden. Thans zijn geïrrigeerde landbouw (katoen) en veehouderij (wol, Astrachan-wol) de belangrijkste bestaansbronnen. Het land is rijk aan bodemschatten, waaronder ozokeriet, aardolie (o.m. bij Nebit-Dag en Tsjeleken), aardgas, steenkool, zwavel en zout. In de Karakoem-woestijn zijn voorraden magnesium, mineralen en steenkool ontdekt, alsook ca. 50 nieuwe zoutmijnen.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties