Turkse volkeren

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Turkse volkeren
Verspreiding van de Turkse volken
Verspreiding van de Turkse volken
Totale bevolking ongeveer 200.000.000 (etniciteit)
Verspreiding Vlag van Turkije Turkije:
   85 000 000

Vlag van Oezbekistan Oezbekistan:
   23 900 000
Vlag van Iran Iran:
   18 000 000
Vlag van Kazachstan Kazachstan:
   16 000 000
Vlag van Rusland Rusland:
   15 000 000
Vlag van China China:
   11 100 000
Vlag van Azerbeidzjan Azerbeidzjan:
   8 500 000
Vlag van Turkmenistan Turkmenistan:
   5 500 000
Vlag van Kirgizië Kirgizië:
   5 400 000
Vlag van Europa Europese Unie (behalve Bulgarije en Griekenland):
   5 000 000
Vlag van Afghanistan Afghanistan:
   3 500 000
Vlag van Irak Irak:
   3 000 000
Vlag van Syrië Syrië:
   1 500 000
Vlag van Bulgarije Bulgarije:
   747 000
Vlag van Verenigde Staten Verenigde Staten:
   500 000
Vlag van Noord-Cyprus Noord-Cyprus:
   260 000
Vlag van Australië Australië:
   250 000
Vlag van Oekraïne Oekraïne:
   248 000
Vlag van Saoedi-Arabië Saoedi-Arabië:
   200 000
Vlag van Griekenland Griekenland:
   150 000
Rest van de wereld:
   ~20 000 000

Taal Turkse talen, Russisch (in GOS-landen).
Geloof Islam, Alevitisme, Tengriisme, Sjamanisme, Boeddhisme, Orthodox Christendom, Atheïsme, Agnosticisme.
Portaal  Portaalicoon   Landen & Volken
De geopolitieke situatie van de Turkse volkeren in de wereld aan het begin 9e eeuw, enkele eeuwen na de eerste 'Turkse expansie'. De Turkse kanaten op deze kaart bevinden zich in een lijn over de Euraziatische steppe. De volkeren op deze kaart zijn, van west naar oost, aangegeven als: de Avaren (in huidig Hongarije), Bulgaren, Khazaren, Karluken, Kimakken, Kirgiezen en de Oeigoeren.
Kyrgyz Musicians in Karakol.jpg
Kirgizische muzikanten in Karakol, Kirgizië
Tuvans Horse riding.jpg
Toevanische ruiters in de Russische deelrepubliek Toeva
Feeding the fire.jpg
Sakha(Jakoets) in Jakoetië, Rusland
Azerigirls.JPG
Azerbeidzjaanse volksdansers, Azerbeidzjan
Kashgar Scene.jpg
Oeigoeren in Kashgar, China
Gagauz-children.jpg
Gagauz in Moldavië
Dolgan wh reeinder.jpg
Dolganse rendierhoeder in Jakoetië
Turkmen man with camel.jpg
Turkmeen met kameel, Turkmenistan

Turkse volkeren is een aanduiding voor volken die talen spreken die door taalkundigen geplaatst worden onder de familie van Turkse talen en binnen Noord- en Centraal-Eurazië, in verschillende gradaties, sommige culturele en historische eigenschappen gemeenschappelijk hebben. De term "Turks" wordt in het Nederlands meestal gebruikt voor de inwoners van de natie Turkije en voor de Turkse etniciteit. In bredere zin wordt er echter een brede taalkundige karakterisering mee aangeduid, die niet noodzakelijk etnisch hoeft te zijn.

Vanwege de grammaticale overeenkomsten tussen onder andere de Turkse, Mongoolse en Japanse talen worden deze door linguïsten wel beschouwd als behorend tot de Altaïsche taalfamilie, maar deze familie is nog omstreden en de overeenkomsten zouden volgens tegenstanders ook goed te verklaren zijn door intens contact, een zogenaamde Sprachbund. Over de hele wereld zijn ongeveer 200 miljoen mensen die een Turkse taal spreken, geconcentreerd in Europa en Centraal-Azië. De meeste van deze talen zijn onderling redelijk goed verstaanbaar.

Geografische spreiding[bewerken]

De Turkse volkeren zijn een van de meest wijdverspreide volkeren in de wereld. Vanuit Siberië hebben zij zich in de afgelopen tweeduizend jaar verspreid over een groot deel van Eurazië. Van de Balkan tot midden in China, en van de Laptevzee ten noorden van Siberië tot in Iran en Irak, komen tientallen Turkse volkeren voor. Verreweg de meeste Turken wonen in een van de 7 Turkse republieken: Turkije, Azerbeidzjan, Turkmenistan, Oezbekistan, Kazachstan, Kirgizië en Turks Cyprus; daarnaast wonen nog grote populaties (elk met meer dan 10 miljoen) Turkstaligen in Rusland, China, Iran en de Europese Unie.

1rightarrow blue.svg Zie ook Turken in Europa

Geschiedenis[bewerken]

Oorsprong[bewerken]

De oorsprong van de Turkse volkeren ligt volgens de huidige geschiedkundigen waarschijnlijk ten noordoosten van het Altaj-gebergte in het zuiden van Siberië, vlakbij het huidige Mongolië. De Turkse nomadische volkeren leefden in dit gebied samen met andere etnische groepen Altaïsche, Oeraalse en Indo-Europese volkeren. Turkse volkeren maakten waarschijnlijk een belangrijk deel uit van alle vroege Centraal- en Noord-Aziatische nomadische multi-etnische confederaties zoals de Xiongnu en de Hunnen.

Migraties[bewerken]

In meerdere migratiegolven verspreidden de Turkse volkeren zich over Eurazië. Te paard konden de Turkse nomaden in korte tijd grote afstanden afleggen over de vlakke steppen. Ook hun militaire tactieken en diplomatie versnelden hun verspreiding. Met de komst van de Hunnen naar Europa in de 4e eeuw vestigden zich ook voor het eerst permanent Turkse volkeren zoals de Avaren, Bulgaren en Chazaren in Europa.

Gelijktijdig begonnen Turkse volkeren zich vanuit Siberië ook naar het zuiden te verplaatsen, waar zij onder de Oeigoeren verschillende rijken stichtten in het huidige westen van China en in Centraal-Azië. Als in de 9e eeuw nog meer Turkse stammen naar Centraal-Azië kwamen, voornamelijk de Kirgiezen, trokken de stammen die dan in Centraal-Azië woonden, de Oğuzen en Kipchaken, verder naar het westen.

Aan het eind van de 10e eeuw waren grote groepen Turkse soldaten in dienst van Arabische en Perzische islamitische legers. Dit is de periode waarin voor het eerst grote delen van de Turken zich bekeerden tot de Islam. Al gauw wierpen zij echter hun meesters omver en stichtten verscheidene dynastieën waarvan de meest belangrijke de Seltsjoeken en de Mammelukken. Uit deze dynastieën zal later het Ottomaanse Rijk ontstaan.

Dzjengis Khan[bewerken]

De belangrijkste migratiegolf in de Turkse geschiedenis is misschien wel die van het Turks-Mongoolse rijk van Dzjengis Khan. Turkse volkeren maakten een belangrijk deel uit van dit rijk; zo vormden de Oeigoeren de ambtenarij, omdat zij in hun eigen rijk succesvolle wetgeving en een eigen schrift hadden ingevoerd. Het Oeigoerse schrift werd vrijwel letterlijk overgenomen voor het Mongools, en is later ook door de Mantsjoe gebruikt, waardoor het tegenwoordig nog terug te vinden is op Chinees geld en in de verboden stad. Hoewel de legers van Dzjengis Khan veel Turkse dynastieën in Centraal-Azië en het Midden-Oosten ten val brachten, konden de Turkse volkeren de macht weer snel toe-eigenen omdat het merendeel van de soldaten van Dzjengis Khan Turkse talen sprak. Turkse dynastieën die ontstonden uit het Mongoolse rijk waren onder andere de Timoeriden en de Gouden Horde.

Het Ottomaanse Rijk[bewerken]

Na de val van het Mongoolse Il-khanaat in Anatolië en Perzië kwamen enkele Turkse clans op, waarvan de Ottomanen het sterkst bleken. Zij veroverden in snel tempo grote delen van Anatolië, de Balkan, de Kaukasus, het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Hiermee verenigden ze de verschillende Turkse volkeren die al bijna duizend jaar in de Balkan en Oost-Europa woonden met de Turkse volkeren die pas enkele honderden jaren in Anatolië en het Midden-Oosten woonden. Tijdens de val van het Ottomaanse rijk vluchtten veel Turken uit de Balkan, de Krim en de Kaukasus naar Anatolië, maar men vindt hier nog steeds kleine groepen Turkstaligen.

In het Midden-Oosten hebben de volgende landen aanzienlijke minderheden Turkomannen (mensen die van Turkse volkeren afstammen), veelal afstammelingen van emigranten tijdens de Ottomaanse periode:

  • Vlag van Iran Iran: 18 miljoen : de Turkmenen en Azeri van Iran wonen met name in het noordwesten, noorden en zuiden van Iran.
  • Vlag van Irak Irak: 3 miljoen: de Turkmenen van Irak wonen met name in het noorden van Irak. Kirkoek is een stad waar een grote minderheid Turkmenen wonen naast de Koerden en Arabieren. [1][2][3][4][5][6][7]
  • Vlag van Syrië Syrië: 1,5 miljoen : de Turkomannen van Syrië wonen met name in de steden Latakia, Aleppo, Homs en Hama in de Golan hoogvlakte. De Syrische Turkomannen bevinden zich in een moeilijke situatie: salafisten/wahabisten, de Syrische regering en Syrische koerden strijden tegen hen. Turkije levert humanitaire hulp aan de Turkomannen. [8][9][10]

Arbeidsmigratie[bewerken]

In de jaren '60 tot '80 van de 20e eeuw komen grote groepen Turken naar West-Europa als gastarbeider. Hieruit is in vooral Duitsland een grote Turkse bevolkingsgroep ontstaan, maar ook in Nederland, België, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk en Groot-Brittannië vindt men veel Turkstaligen.

Cultuur[bewerken]

Taal[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Turkse talen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De talen vormen de belangrijkste en grootste overeenkomst tussen alle verschillende Turkse volkeren. De Turkse talen liggen zo dicht bij elkaar dat linguïsten ze niet als verschillende talen beschouwen, maar als dialecten. Dat de Turkse talen zo veel op elkaar lijken, hoewel geografisch gezien zo enorm wijdverspreid, op allerlei plekken onderbroken door honderden kilometers onherbergzaam terrein, en vaak al voor honderden jaren zonder onderling contact, is te danken aan de grote invloed van de grammatica in agglutinerende talen. In die zin is het vergelijkbaar met andere Altaïsche talen.

Schriftsysteem[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Turkse schriftsystemen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Turkse talen worden in verschillende schriftsystemen geschreven, voornamelijk het Latijnse alfabet, maar ook in het Arabische schrift en het Cyrillisch alfabet. De oudste bekende Turkse geschriften zijn de Orchoninscripties uit de vroege 8e eeuw. In 1993 is er een soort Turkse taalunie opgericht, TÜRKSOY, waar alle onafhankelijke Turkse staten, de Moldavische autonome regio Gagaoezië en enkele deelrepublieken van Rusland lid van zijn geworden. Turksoy tracht de Turkse volkeren naar elkaar toe te brengen met één enkel schrift en houdt zich naast taal ook bezig met cultuur en politiek.

Religie[bewerken]

Het traditionele geloof van de Turkse volkeren is het Tengriisme. Dit monotheïstische geloof, dat ook beleden werd door andere Euraziatische volkeren zoals de Hongaren en Mongolen, verbeeldt de Blauwe hemel (Gok in het Turks, Kok in het Mongools) als de god Tanri. Het Tengriisme bevat ook kenmerken van Sjamanisme, Animisme, en het toekennen van krachten aan objecten en natuurlijke elementen. Omdat de religie monotheïstisch is, gingen de verschillende Turkse volkeren relatief snel over tot andere monotheïstische geloven, zoals het Nestorianisme, Jodendom (Chazaren), Islam, Boeddhisme (Toeva) en het Orthodox Christendom (Gagaoezen, Jakoeten). Het merendeel van de Turkse volkeren is tegenwoordig moslim.

Demografie[bewerken]

Lijst van Turkse volkeren[bewerken]

Er kan moeilijk een exacte grens tussen de verschillende Turkse volkeren worden getrokken. Tot de grootste groepen behoren:

Classificering van Turkse volkeren[bewerken]

Sommigen delen de Turkse volkeren op in zes takken; de Oguz, Kyptsjakken (o.a. Kumanen), Qarluq, Siberisch, Tsjoevasj, en Sacha/Jakoet. Een ander classificatiesysteem beschouwt de Oguz als "Westelijke Turken", de Kyptsjakken als "Noordelijke Turken" waarbij de andere vier als "Oostelijke Turken" worden geclassificeerd.

Een van de grootste moeilijkheden die worden ondervonden door degenen die pogen om de verschillende Turkse talen en dialecten te classificeren, is de invloed van de Sovjetperiode door het stalinistische nationaliteitenbeleid: nieuwe nationalistische grenzen werden getrokken, talen en alfabetten onderdrukt (vervangen door Turkse vormen van het cyrillisch alfabet) en massadeportaties (door Stalin halverwege de Tweede Wereldoorlog). Dit had een grote impact op de etnische mix binnen daarvoor multiculturele gebieden zoals Khorasan (Chwarezmië)/Khiva, de Vallei van Fergana (die bestaat uit vele enclaves) en Kaukasië. Classificaties zoals hierboven vermeld, worden daarom in geen geval universeel geaccepteerd, noch in detail noch in het algemeen. Een ander aspect waar veel over wordt gediscussieerd, is de invloed van panturkisme en het opkomende nationalisme op de percepties met betrekking tot etnische onderscheiding binnen de Centraal-Aziatische republieken, die ontstonden na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties