Atheïsme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over de afwezigheid van geloof in een of meerdere goden. Zie Atheist (band) voor de metalband
Deel van een serie artikelen over de
Godsdienstfilosofie
Filosofie

Portaal  Portaalicoon  Filosofie

Atheïsme is in strikte zin de afwezigheid[1] van geloof in een of meerdere goden;[2][3][4][5] of zoals het in de filosofie wordt beschouwd, het niet aanvaarden van dit geloof.[6][7][8] Deze strikte definitie sluit aan bij de Griekse herkomst van het woord 'atheïsme' - a- (zonder) en theos (god).[9] In het algemeen spraakgebruik wordt atheïsme ook wel gezien als geloven dat er geen god bestaat.[10]

Atheïsme kent specifiekere afgeleide betekenissen, die elkaar soms overlappen en soms uitsluiten. Zo overkoepelt atheïsme zowel het agnosticisme ten aanzien van goden als de nadrukkelijke verwerping van iedere vorm van religiositeit, zowel de overtuiging dat er onvoldoende bewijsmateriaal is om tot de aanname of afwijzing van een godheid te kunnen komen, als de overtuiging dat de wetenschap heeft bewezen dat er geen god bestaat of kan bestaan, zowel sterke (of positieve) als zwakke (of negatieve) vormen van atheïsme, zowel de opvatting dat het godsbegrip geen waarde of betekenis toekomt als de opvatting dat het godsbegrip nuttig kan zijn voor onontwikkelden, zowel de opvatting dat godsdienst slechts de wetenschap hindert als de opvatting dat de godsdienst altijd leidt tot persoonlijke en/of maatschappelijke ellende. De gegeven definitie omvat kortom alle ongeloofsposities van het spectrum dat aan de ene zijde wordt begrensd door louter intellectueel niet-weten en aan de andere zijde door het voorstaan van politiek-maatschappelijke bestrijding van de godsdienst en werving voor het atheïsme.[11]

Geschiedenis[bewerken]

Etymologie[bewerken]

Het Oudgriekse woord ἄθεοι, lett. 'zonder god'; Efeziërs 2:12 zoals geschreven op Papyrus 46

Het woord atheïsme komt van het Griekse woord ἄθεος (atheos), meervoud ἄθεοι (atheoi). Het voorvoegsel 'α-' (a-) betekent 'niet' of 'zonder', en het woord 'θεος' (theos) betekent 'god' of 'godheid'. Letterlijk betekent ἄθεος dus '[persoon] zonder god' of 'goddeloze', maar de ervan afgeleide term atheïsme stamt pas uit het 16e-eeuwse Frankrijk[12] en kan in de striktere zin van het woord pas in de 17e eeuw op sommige personen worden toegepast.[13]

De moeilijkheid om tot een algemeen aanvaarde definitie te komen is mede het gevolg van het feit dat 'atheïsme' wordt gedefinieerd in termen van wat het niet is: niet, zonder of tegengesteld aan theïsme. Omdat de betekenis van 'theïsme' in verschillende culturen en verschillende historische perioden anders is, verandert mede als gevolg daarvan ook de betekenis van het atheïsme-begrip.

Oudheid[bewerken]

Ideeën die tegenwoordig soms worden gezien als "atheïstisch" zijn al beschreven in de Vedische periode van het oude India. De Charvaka was een materialistische school die oorspronkelijk zou zijn geschreven rond het jaar 600 v.Chr. en stelt dat religie slechts een uitvinding van de priesters is.[bron?] Een andere vroege vorm van "atheïsme" was het Indische Sankhya-systeem dat een naturalistische wereldbeschouwing had.[14]

In geschriften uit de klassieke oudheid is te lezen dat bij de Oude Grieken het gebruikelijk was om iemand voor ἄθεος uit te maken wanneer die de traditionele opvattingen aangaande de goden niet aanvaardde; beschuldigden zoals Epicurus ontkenden echter nooit geheel het bestaan van goden.[15] Het eigenlijk atheïsme is een verschijnsel van de Nieuwe Tijd.[14] Vroege sporen van het atheïsme zijn terug te vinden in het atomisme van Griekse filosoof Democritus.[bron?]

In het Romeinse Rijk was het gangbaar om religieuze tegenstanders als "atheïst" te stigmatiseren: de heidense (polytheïstische) Romeinen noemden de (monotheïstische) christenen en joden atheoi en vice versa terwijl ze heftig ontkenden het zelf te zijn.[16][17]

Nieuwe Tijd[bewerken]

Percentage mensen die in een peiling van Eurobarometer (2005) zeiden "Ik geloof dat er een god is".

De term atheïsme stamt uit het 16e-eeuwse Frankrijk,[12] maar geleerden zoals Lucien Febvre in Le probleme de l'incroyance au XVIe siecle (1942) en Paul Oskar Kristeller in The Myth of Renaissance Atheism and the French Tradition of Free-Thought (1968) wijzen erop dat atheïst toen niet meer dan een uit vijandigheid geuite negatieve benaming was en pleiten voor een scherpere definitie. Wordt die gehanteerd, dan kunnen de eerste atheïsten pas in de 17e eeuw worden gevonden.[13]

Het moderne atheïsme ontstond toen in Europa na de Middeleeuwen het denken over natuur, mens en maatschappij zich grotendeels los had gemaakt van het religieus denken van het christendom.

Posities en bewegingen[bewerken]

Een venndiagram dat het verband laat zien tussen zwak/sterk en impliciet/expliciet atheïsme.

Hoewel atheïsme in essentie de afwezigheid van geloof in een of meerdere goden betekent, wordt er een onderscheid gemaakt tussen de niet-theïstische posities. Daarbij is negatief atheïsme de niet-acceptatie van een geloof (of ongeloof) in een god[18][19] en positief atheïsme het niet geloofwaardig vinden dat een god bestaat.[18] Dit onderscheid wordt ook aangeduid met de termen zwak en sterk atheïsme.

Een contrast dat hierop lijkt is die tussen impliciet en expliciet atheïsme. Een impliciete atheïst heeft geen (weldoordachte) mening over het geloof in god(en); van dergelijke personen kan worden gezegd dat ze impliciet geen geloof hebben in goden. Een expliciete atheïst heeft wel een doordachte mening betreffende het geloof in goden.[20] Expliciete atheïsten kunnen dan het geloof in goden bewust negeren/vermijden (zwak atheïsme) of er bewust voor uitkomen dat goden volgens hen niet bestaan (sterk atheïsme). Het onderscheid tussen impliciet en expliciet atheïsme werd geïntroduceerd door George H. Smith in zijn boek Atheism: The Case Against God.[21]

Nieuw atheïsme[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Nieuw atheïsme voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In 2004 ontstond er een atheïstische beweging die sinds 2006 nieuw atheïsme wordt genoemd. De beweging kreeg vorm door de boeken van vooral Richard Dawkins, Christopher Hitchens, Sam Harris en Daniel Dennett.[22] Volgens Victor J. Stenger verschilt traditioneel atheïsme van het nieuwe atheïsme doordat het traditionele atheïsme verzoenend staat tegenover theïsme, terwijl het nieuwe atheïsme een vijandige houding daartegenover aanneemt.[23]

Verwante stromingen[bewerken]

Aangezien atheïsme vrijwel nooit los van een context staat, kan dit leiden tot verwarring over de definitie.[24] Atheïsme moet niet verward worden met levensbeschouwingen zoals humanisme en boeddhisme; ideologieën zoals communisme en liberalisme; kennistheorieën zoals scepticisme; of filosofische standpunten zoals objectivisme en naturalisme. Deze zijn weliswaar verenigbaar met atheïsme, maar niet noodzakelijkerwijs atheïstisch.

Agnosticisme en ietsisme[bewerken]

Men onderscheidt naast het atheïsme, ook het agnosticisme en het filosofisch materialisme. Een atheïst is niet overtuigd van het bestaan van een of meerdere goden, maar gaat er niet noodzakelijk van uit dat er 'niets' is "tussen hemel en aarde". Een agnost (agnosis: "geen kennis") stelt dat het niet mogelijk is om het bestaan van hogere machten aan te tonen, maar evenmin het niet-bestaan. Het filosofisch materialisme stelt dat alles tot strikt materiële processen te herleiden is, ook onze denkprocessen. Alle materialisten zijn bij definitie atheïsten, maar niet alle atheïsten zijn materialisten. Iemand die het bestaan van een god verwerpt maar wel gelooft in telepathie, is wel een atheïst maar geen materialist.
Een term die ingang vond aan het eind van de twintigste eeuw is 'ietsisme'. Ietsisten zijn mensen die niet geloven in een god maar wel aannemen dat er 'iets of meer is' "tussen hemel en aarde".[bron?]

Vrijdenkerij en humanisme[bewerken]

Atheïstisch symbool

De Vrijdenkerij laat zich leiden door zakelijke evidenties en niet door autoriteitsgeloof of traditie. Vrijdenkerij is een levenshouding en is niet per definitie atheïstisch. In de praktijk zijn vele vrijdenkers echter wel atheïst of op zijn minst agnost. Het hedendaags humanisme is een non-theïstische overtuiging die geen bovennatuurlijke visie op de werkelijkheid accepteert.[25]

Ideologisch atheïsme[bewerken]

Bepaalde ideologische stromingen zoals het socialisme, anarchisme en het communisme hebben zich verbonden met het atheïsme. In de uit het socialisme voortkomende sociaaldemocratische stroming is dat echter al sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer het geval. In 1967 riep het communistische regime van Albanië onder leiding van dictator Enver Hoxha, het land uit tot 'atheïstische staat'. Eerder gebeurde dat al in het Cuba onder Fidel Castro, in 1959. Atheïsme zelf is niet politiek van aard.[bron?]

Atheïstische religies[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie non-theïstische religiositeit voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Er zijn ook atheïstische religies, zoals bepaalde vormen van het boeddhisme.[26] Een lering in het boeddhisme is anatta ("niet-zelf"), dat het bestaan van afzonderlijke goden of geesten of menselijke zielen uitsluit of althans tot een illusie (maya) bestempelt.[bron?] Atheïsme staat niet noodzakelijk haaks op religiositeit: zie bijvoorbeeld Leo Apostel, Klaas Hendrikse en Rik Pinxten, met betrekking tot atheïstische religiositeit en religieus humanisme. Er zijn ook religies zoals het taoïsme, waarbinnen het bestaan van god(en) niet wordt uitgesloten, maar men houdt zich er niet mee bezig.[bron?] De vraag is daarom gerechtvaardigd of dit werkelijke "religies" zijn en niet beter als levensbeschouwingen gekarakteriseerd zouden moeten worden.[bron?]

Religieuze reactie op atheïsme[bewerken]

Christelijke spotprent tegen het atheïsme

Religieuze reacties op het atheïsme zijn sterk verschillend. Zo zijn er enkele Islamitische landen waar op geloofsafval de doodstraf staat. In het christendom kwamen dergelijke (sterk) afwijzende reacties in het verleden ook wel voor. Tegenwoordig oordeelt het christendom veel milder over ongelovigen.

Katholieke reactie op atheïsme[bewerken]

Even na het Tweede Vaticaans Concilie richtte paus Paulus VI de Pauselijke Raad voor de Dialoog met Niet-gelovigen op. Deze raad had tot doel het atheïsme te bestuderen en te komen tot een zinvolle dialoog met atheïstische en humanistische organisaties. Deze pauselijke raad ging later op in de Pauselijke Raad voor de Cultuur. De prefect van deze Raad, kardinaal Gianfranco Ravasi organiseerde verschillende ontmoetingen tussen gelovigen en niet-gelovigen. Ook werd op zijn initiatief een tentoonstelling gehouden in de Vaticaanse Musea waar christelijke en atheïstische kunstenaars naast elkaar exposeerden. Paus Franciscus benadrukte tijdens een algemene audiëntie in mei 2013 dat Christus voor alle mensen is gestorven. Letterlijk voegde hij daaraan toe dat atheïsten en christenen op één lijn zitten als ze beiden het goede doen. Deze uitspraken werden door atheïstische organisaties enthousiast ontvangen.[27]

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Met "afwezigheid" wordt geen negatief oordeel of gebrek geïmpliceerd.
  2. (en) Slick, Matt, Terms and Definitions, n.d. (Bezocht op 22 december 2013)
  3. (en) Tremblay, Francois, Terms and Definitions - The Strong Atheism Lexicon, n.d. (Bezocht op 22 december 2013)
  4. (en) Cline, Austin, How are Atheism & Theism Different? How are Atheism & Theism Similar?. About.com, d.d. (Bezocht op 22 december 2013)
  5. (en) Hyman, Gavin (2007) Atheism in Modern History. In: Michael Martin (ed.) The Cambridge Companion to Atheism, Cambridge University Press, p28. ISBN 0-521-84270-0
  6. (en) Atheism, Britannica (n.d.) (Bezocht op 22 december 2013)
  7. Atheism, 1911 Encyclopedia (n.d.) (Bezocht op 22 december 2013)
  8. (en) Atheism and Agnosticism, Stanford Encyclopedia of Philosophy (2011) (Bezocht op 22 december 2013)
  9. (en) Michael Martin (ed.) The Cambridge Companion to Atheism, Cambridge University Press, 2007, p28. ISBN 0-521-84270-0
  10. (en) Pojman, Louis P. Atheism, p59. in Audi, Robert ed., The Cambridge Dictionary of Philosophy. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1999; ISBN 978-0-521-63136-5
  11. Gebaseerd op Stephan Bullivant & Michael Ruse, The Oxford Handbook of Atheism, Oxford University Press 2013, p.11-21.
  12. a b Geschreven als Athisme: (en) du Plessis-Mornay, Philippe, A Woorke Concerning the Trewnesse of the Christian Religion: Against Atheists, Epicures, Paynims, Iewes, Mahumetists, and other infidels, Vanuit het Frans vertaald door Arthur Golding & Philip Sidney, London, 1587, p. xx. 310 “Athisme, that is to say, vtter godlesnes.”
  13. a b (en) Investigating Atheism. Introduction: the Difficulty with Histories of Atheism. Universiteit van Cambridge (2008)
  14. a b Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993-2002) s.v. "atheïsme". Microsoft Corporation/Het Spectrum.
  15. Epicurus stelde slechts dat welke goden er ook mogen zijn, zij niet om mensen geven en derhalve hen niet willen straffen in dit of enig ander leven. Zie (en) O'Keefe, Tim, "Epicurus" in: Internet Encyclopedia of Philosophy. Geraadpleegd op 18 november 2013.
  16. (en) Jan N. Bremmer, "Atheism in Antiquity" in The Cambrigde Companion to Atheism (Cambridge 2007) p.11-22. Cambridge University Press.
  17. (en) Pieter Willem van der Horst, Jews and Christians in Their Graeco-Roman Context (Tübingen 2006) p.10. Mohr Siebeck.
  18. a b (en) Martin, Michael, Atheism: A philosopical Justification. Temple University Press, 8 januari 1992. ISBN 9780877229438
  19. In het Engels steunt dit verschil op het onderscheid tussen nonbelief en disbelief, wat in het Nederlands wordt aangeduid met dezelfde term 'ongeloof'.
  20. (en) The Scope of Atheism, George H. Smith, (IV. The Varieties of Atheism)
  21. (en) Atheism: The Case Against God, George H. Smith, Prometheus Books, 1989 (1e ed. 1979), ISBN 978-0-87975-124-1
  22. (en) Amarasingam, Amarnath, Religion and the New Atheism: A Critical Appraisal, Koninklijke Brill NV, Leiden, 2010, 1 ISBN 9789004185579. Geraadpleegd op 28 december 2013. URL bezocht op 28 december 2013.
  23. (en) Stenger, Victor J., Why I Believe in the New Atheism. Free Inquiry, vol 30(3). Publiekelijk via de website van de Universiteit van Colorado Boulder [1]
  24. (en) Cline, Austin, How are Atheism & Theism Different? How are Atheism & Theism Similar?, n.d. (Bezocht op 22 december 2013)
  25. What is Humanism?. IHEU.org, bekeken op 24 juli 2014
  26. "Ook moet men voorzichtig zijn met het begrip atheïsme toe te passen op het oudste boeddhisme, dat met het bestaan van een persoonlijke god geen rekening houdt. Boeddha is atheïst in zoverre zijn religieus besef zich tegen alle persoonlijkheid en alle voorstelling verzet; hij is dus atheïst uit religieuze overwegingen en daarom werkt de toepassing van ons begrip op het boeddhisme wederom misleidend." Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993-2002) s.v. "atheïsme". Microsoft Corporation/Het Spectrum.
  27. Paus benadrukt: Jezus redt ook atheïsten
Wikiquote Wikiquote heeft een of meer citaten gerelateerd aan atheïsme.
Zoek dit woord op in WikiWoordenboek