Politiek spectrum

Het Europese politieke spectrum volgens Hans Slomp. Klikbaar.

Een politiek spectrum is een manier om verschillende politieke opvattingen en stromingen te kunnen duiden langs één of meerdere assen. De bekendste politieke as is de links-rechtsas.

Links-rechts

De indeling van politieke partijen in een schema van politiek links tot politiek rechts is de meest bekende manier om politieke partijen en opvattingen te duiden. Het doel van zo'n eendimensionale as is om de vaak ingewikkelde politieke standpunten van partijen te vereenvoudigen door de vele nuanceverschillen buiten beschouwing te laten. Er is kritiek op zo'n benadering, omdat een eendimensionale versimpeling geen recht zou doen aan de complexiteit van politieke opvattingen, en omdat veel partijen niet of slecht in het links-rechtsschema passen.

Historisch

Het links-rechtsonderscheid is ontstaan uit de zitplaatsenverdeling in het 19e-eeuwse Franse parlement, de Assemblée Nationale. De conservatieven (reactionairen en klerikalen) zaten rechts van de voorzitter. Zij bestonden vooral uit de gegoede burgerij (adel, kerkelijke leiders en monarchisten) en wilden het traditionele Ancièn Regime in stand houden. Links van de voorzitter zaten de liberalen (antiklerikalen, internationalisten en ook nationalisten). Zij wilden de macht van de traditionele orde doorbreken ten bate van de burgerij. Later in de negentiende eeuw verschoven de accenten: links werd vooral van toepassing op marxistische partijen, waardoor de liberalen in het politieke midden belandden en nationalisten onder rechts kwamen te vallen.

20e eeuwse betekenis

In de periode van het modernisme en de grote verhalen was de links-rechts-verdeling vrij scherp. De linkse politieke partijen zijn voornamelijk socialistisch. Daarbij loopt het spectrum van extreem-links (marxisme, communisme) tot gematigd-links (sociaaldemocratisch). Liberalisme staat in het centrum van de links-rechts as, met zowel gematigd-linkse (sociaal-liberaal) tot gematigd-rechtse (conservatief-liberaal) partijen. Rechtse partijen zijn vooral de conservatieve en christendemocratische partijen. Ook daar valt een onderverdeling te maken in gematigd-rechts (christendemocratisch), reactionair en extreem-rechts (o.a. nationaalsocialistisch, fascistisch).

21e eeuw

Tegen het eind van de 20e eeuw, als de grote verhalen aan zeggingskracht inboeten (het postmodernisme) ontstaat er meer en meer een fragmentering van de oude politieke richtingen. Met het verdwijnen van het IJzeren Gordijn, de val van de Berlijnse Muur, het einde van de Oost-West-tegenstellingen van de Koude Oorlog, vervaagt ook de oude links-rechts tegenstelling. Zo wordt bijvoorbeeld de opkomst van het neoliberale gedachtegoed mogelijk, overheidsbedrijven van de verzorgingsstaat worden geprivatiseerd. Ook een organisatie als Greenpeace wordt groot in die tijd. In het tijdsgewricht tussen modernisme en postmodernisme valt op dat Greenpeace wel milieuproblemen onder de aandacht brengt door actie te voeren maar niet "het kapitalisme" aanwijst als de grote boosdoener. Door het achterwege blijven van deze analyse is de organisatie niet eenvoudig op een links-rechtsas te plaatsen.

Progressief-conservatief

Links wordt vaak gelijkgesteld aan progressief en rechts aan conservatief, dit is echter in de praktijk niet altijd het geval. In strikte zin is de betekenis van progressief "vooruitstrevend", conservatief betekent "behoudend". Zo kan bijvoorbeeld een organisatie tot behoud van de Waddenzee als links-conservatief gekenmerkt worden. Het Fordisme is als (rechts-)progressief te kenmerken, omdat het ervoor zorgde dat goedkope massa-producten werden gemaakt, terwijl het tegelijkertijd de arbeiders van een inkomen voorzag dat voldoende was om deze producten aan te schaffen.

Meerdimensionale benaderingen

De vrijheden van Nolan

De Nolandimensie voor Nederlandse politieke stromingen en politieke partijen

Een alternatief voor de één-dimensionale links-rechtsas is het twee-dimensionale vrijhedenspectrum van de Amerikaanse libertariër David Nolan. Hij heeft een spectrum ontworpen waarmee partijen en stromingen worden ingedeeld naar economische en sociale vrijheden.

Economische vrijheden zijn de mate waarin een partij of politieke stroming overheidsinmenging voorstaat in de economie. Denk hierbij aan zaken als belastingen, subsidies en het aanbieden van overheidsvoorzieningen (sociale zekerheid, onderwijs, zorg, ontwikkelingshulp). Liberale partijen staan traditioneel weinig economische inmenging voor, terwijl socialisten de economie vanuit de overheid willen aansturen.

Sociale vrijheden zijn de mate waarin een partij of politieke stroming overheidsinmenging voorstaat in de samenleving. Denk hierbij aan zaken als burgervrijheden (abortus, euthanasie, homohuwelijk, drugsbeleid) en verboden (verbod op prostitutie, boerkaverbod, verbod op godslastering).

Op de dimensie van Nolan komen socialisten links te staan, liberalen en libertariërs bovenin en conservatieven rechts. Daarmee valt de traditionele links-rechts dimensie redelijk samen met die van de dimensie van Nolan.

Krouwel

Politicoloog André Krouwel heeft een tweedimensionale indeling van de Nederlandse politiek in links/rechts vs. progressief/conservatief ontworpen, en geïmplementeerd in zijn Kieskompas.

• Politieke ruimte volgens André Krouwel
• 

  Nederland, tijdens de Tweede Kamerverkiezingen in 2010

• 

  België, tijdens de Federale Verkiezingen van 2010

Zie ook

• Ideologie
• Hoefijzermodel

Referenties

Mediabestanden

Zie de categorie Political charts van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.