Selfkant

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Selfkant
Gemeente in Duitsland Vlag van Duitsland
Wapen van Selfkant
Selfkant
Selfkant
Situering
Deelstaat Noordrijn-Westfalen
Kreis Heinsberg
Regierungsbezirk Köln
Coördinaten 51° 1′ NB, 5° 55′ OL
Algemeen
Oppervlakte 42,08 km²
Inwoners (31-12-2012[1]) 9.916 (236 inw/km²)
Hoogte 69 m
Burgemeester Herbert Corsten (partijloos)
Overig
Postcode 52538
Netnummers 02456, Saeffelen 02455
Kenteken HS
Gemeentekernen 16 Ortsteile
Gemeentenummer 05 3 70 024
Website www.selfkant.de
Locatie gemeente Selfkant in Heinsberg
Selfkant in HS.svg
Portaal  Portaalicoon   Duitsland

Selfkant is een gemeente in de Kreis Heinsberg in Noordrijn-Westfalen (Duitsland). Zij grenst, ter hoogte van Sittard, aan drie kanten aan Nederland. De grens met Nederland is 27 kilometer lang, de grens met de rest van Duitsland slechts 6 kilometer. Het gebied vormt aldus bijna een enclave aan de oostgrens van Limburg. Selfkant is een uitgestrekte, hoofdzakelijk agrarische gemeente die uit een aantal dorpjes en kleine woonkernen bestaat. Uitgestrekte bossen bevinden zich alleen in het stroomgebied van de Roode Beek.

Ter hoogte van het gehucht Isenbruch ligt het westelijkste puntje van Duitsland (5° 55' OL), op slechts 6,5 kilometer van de Maas verwijderd. Selfkant is lid van de Zipfelbund, een 'verbond' waarin de vier 'uiterste punten' van Duitsland (de gemeenten die in de verschillende windrichtingen het verst gelegen zijn) samenwerken.[2]

Het westelijkste punt van Duitsland, gelegen in de gemeente Selfkant (bij de landsgrens op de verbindingsweg tussen het Duitse Tüddern en het Nederlandse Susteren, ten westen van het gehucht Isenbruch). De zichtbare bebouwing is al op Nederlands grondgebied.

Bevolking[bewerken]

Samenstelling[bewerken]

Selfkant telt 9.916 inwoners[1] op 4.208 hectare. Met 236 inwoners per vierkante kilometer geldt Selfkant als een landelijke gemeente. Vanwege de bevolkingsdruk rond het aangrenzende Sittard en de hogere huizen- en grondprijzen in Nederlands Zuid-Limburg vestigen veel Limburgers zich over de grens. De gemeente is vooral in trek bij jonge gezinnen.

In 1999 woonden er in Selfkant zo'n 1500 Limburgers (een zesde van het totaal).[3] In de gemeenteraad zaten toen twee Nederlanders.[4] In 2003 was het aantal Nederlanders ongeveer 2000, zo'n 20% van de totale bevolking. Dat jaar stelde een Nederlander zich kandidaat voor het ambt van burgemeester. In de jaren 2008-2013 bezat een kwart van de bevolking de Nederlandse nationaliteit.

Ontwikkeling[bewerken]

Bij de toevoeging aan Nederland in 1949 omvatte het drostambt in totaal 4.171 hectare met 5.665 inwoners. Bij de teruggave aan Duitsland in 1963 telde Selfkant 6.291 inwoners. Na decennia van groei was er recent een lichte daling: eind december 2011 waren er 10.208 inwoners, eind juni 2012 waren dat er 9.956 en aan het eind van dat jaar 9.916.[1] Deze daling is wel duidelijk minder dan die tussen 2005 en 2012 in het naburige Zuid-Limburg. Per 30 juni 2013 lag het inwonertal met 10.317 weer iets boven het niveau van 2011.

Plaatsen in de gemeente Selfkant[bewerken]

De gemeente Selfkant bestaat naast de hoofdplaats Tüddern (Nederlands: Tudderen) nog uit 15 woonkernen (Ortsteile). Onderstaande tabel geeft de samenstelling van de gemeente met de onderscheiden inwoneraantallen per 30 juni 2013:

Ortsteil Inwoners[5]
Dieck 9
Großwehrhagen 151
Havert 522
Heilder 261
Hillensberg 588
Höngen 1280
Isenbruch 325
Kleinwehrhagen 103
Millen 320
Millen-Bruch 57
Saeffelen 941
Schalbruch 955
Stein 182
Süsterseel 1640
Tüddern 2208
Wehr 775
Gemeente Selfkant 10317
Kaart gemeente Selfkant

Foto's[bewerken]

Naam[bewerken]

De naam Selfkant is afgeleid van de Saeffel, Saeffelbeek of Saeffelerbeek[6] (Duits: Saeffeler Bach, Saeffelbach), die aan de noordkant door dit gebied stroomt en bij Isenbruch in de Roode Beek uitmondt. Volgens sommigen is Saeffel een verbastering van het Latijnse woord sabulum, dat 'grof zand' betekent (vergelijk sable in het Frans). Volgens anderen echter is safla een Keltisch woord voor 'zandgrond'. De naam wijst dan zelfs op een pre-Romeinse nederzetting.

De naam betekent dus niets anders dan 'Saeffelkant', met een verwijzing naar de rivier, zoals in het naburige Maasland de naam 'Maaskant' (Limburgs: Maaskentj) wordt gebezigd.[7] Selfkant is een verbastering waarbij metathesis (plaatswisseling van medeklinkers) is opgetreden. De naam Selfkant werd tot 1935 alleen in de volksmond gebruikt en had betrekking op wat een groter gebied dan de huidige gemeente.

Aan de Saeffelbeek ligt ook het dorp Saeffelen, waarvan de naam met de uitgang /-e(n)/ eveneens naar de ligging aan de beek verwijst.[8] De oudste vermelding ervan dateert uit 1136, toen nog als Safla. Later werd dat (de) Safele (1144), Sefele (1276), Soyffele (14e eeuw), Saefelen (1457), Saiffelen (1550) en uiteindelijk Saeffelen (1666).

Geschiedenis[bewerken]

In de Romeinse tijd liep dwars door de huidige Selfkant de heerbaan van Heerlen (Coriovallum) naar Xanten (Colonia Ulpia Traiana).Tudderen (Teudurum) vormde hierbij een pleisterplaats (statio).

De belangrijkste heerlijkheid in de Selfkant in de Middeleeuwen was oorspronkelijk Millen, de residentie van de heren van Millen, waartoe ook Saeffelen behoorde. In 1282 werd deze heerlijkheid een deel van de heerlijkheid Heinsberg. In 1499 werd die weer verworven door de hertog van Gulik en werd Millen de zetel van een Amtmann. De plaatsen Tudderen, Wehr, Susterseel en Hillensberg behoorden tot het naburige Amt Born en vanaf 1709 tot het Amt Sittard. De geschiedenis van de Selfkant is bijna vier eeuwen lang verbonden geweest met die van Sittard en Born, waarmee het tezamen een westelijk stukje Guliks territorium vormde, dat tot aan de Maas (bij Urmond) reikte. Het dialect van de Selfkant is vrijwel hetzelfde Limburgs als het Sittardse stadsdialect, inclusief de karakteristieke Sittardse diftongering.

Van 1794 tot 1815 was de Selfkant deel van het Franse kanton Sittard. Na het Congres van Wenen werd het gebied deel van de Pruisische Rijnprovincie. De grens met Nederland die toen werd vastgelegd bleef bestaan tot kort na de Tweede Wereldoorlog.

In 1935 werden de vroegere burgemeestersposten Havert en Wehr en de tot de vroegere burgemeesterpost van Saeffelen behorende gemeente Höngen samengevoegd tot het nieuwe Ambt Selfkant, waarmee de naam Selfkant toen pas ambtelijk werd. De gemeente Saeffelen, die sinds 1815 onder de burgemeesterspost van Havert viel, werd bij het Ambt Waldfeucht gevoegd, maar zou in 1969 alsnog worden toegevoegd aan de gemeente Selfkant.

Het bestuur van het nieuwe Ambt Selfkant werd gevestigd in Wehr.

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog lag het front vier maanden (van 19 september 1944 tot 14 januari 1945) aan de Saeffelerbeek. Pas met de Operatie Blackcock wist het Britse leger door te dringen tot aan de Roer.

Nederlands drostambt Tudderen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Nederlandse annexatie van Duits grondgebied na de Tweede Wereldoorlog
Het drostambt Tudderen (1949-1963)

Na de Tweede Wereldoorlog werd Selfkant (het gebied van de huidige gemeente, maar exclusief Saeffelen) op 23 april 1949 door Nederland geannexeerd als vorm van schadevergoeding voor de oorlog. Het door de Duitsers gekozen bestuur werd door Nederland naar huis gestuurd, omdat het in strijd was met de Nederlandse grondwet. Het bestuur werd uiteraard ingericht naar Nederlands model. Dit betekende nogal een verandering: geen gekozen burgemeester en gemeenteraad meer, geen afzonderlijke gemeenten in het gebied. Alles werd samengevoegd en kwam onder gezag van een landdrost; Hubert Dassen werd door de Nederlandse regering benoemd als bestuurshoofd van het drostambt Tudderen, zoals de bestuurlijke naam van Selfkant nu luidde. De Duitse inwoners bleven Duitsers, maar konden een Nederlands paspoort krijgen met de speciale vermelding "wordt behandeld als Nederlander".[9]

Het gebied bezat een speciale status. De regering wilde een overgangsregeling voor ex-Duitse gebieden instellen. Het Duitse bestuur zou als adviesorgaan functioneren. De landdrost van Selfkant stond aanvankelijk onder direct gezag van de regering in Den Haag. Later zou dat veranderen: de landdrost viel toen onder het provinciebestuur van Limburg.[9]

Nog geen jaar na de annexatie was men op hoog niveau onzeker over de 'goede afloop'. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken gaf al in januari 1950 in een vertrouwelijk schrijven aan, dat 'gezien het voorlopige karakter der grenscorrecties in de aangesloten gebiedsdelen' slechts de hoogstnoodzakelijke werkzaamheden uitgevoerd mochten worden. Kort daarop (1952) ging Duitsland druk uitoefenen om de grenscorrecties ongedaan te maken. Veel meer dan de onderhandelingen laten aanslepen kon men van Nederlandse zijde niet. Een kordaat besluit naar de ene of de andere kant zat er niet in; zo kort na de oorlog lag de zaak politiek nog erg gevoelig. Door de weinig meegaande houding van de Nederlandse regering duurde het tot 1957 voordat de officiële besprekingen begonnen. Daarna duurde het nog tot maart 1960 vooraleer er een akkoord was bereikt.

Al die tijd werd er niet al te veel geïnvesteerd in de bouw van woningen en de aanleg van wegen. Wel vestigden zich ook Nederlanders in het gebied. Tot op heden is de Nederlandse invloed nog merkbaar in deze gemeente.

Duitse gemeente[bewerken]

Sinds 1 augustus 1963 hoort Selfkant weer bij Duitsland, na betaling van 280 miljoen Duitse mark. Uit het bestaande drostambt Tudderen werden de oude gemeenten Havert, Hillensberg, Höngen, Millen, Süsterseel, Tüddern en Wehr gevormd. Twee maanden later, op 21 oktober 1963, werden weer de eerste gemeenteraadsverkiezingen onder Duits gezag gehouden. De zeven gemeenten werden, samen met de gemeente Saeffelen uit het Amt Waldfeucht, op 1 juli 1969 samengevoegd tot de gemeente Selfkant.

In de Nederlandse periode was de N274 aangelegd, die Roermond met Heerlen verbindt. Ook na 1963 bleef het door Selfkant lopende deel van deze weg een smalle strook Nederlands grondgebied. De weg was voorzien van ongelijkvloerse kruisingen met Duitse wegen, zodat een grensdocument op deze weg niet nodig was. Op 25 februari 2002 is dit gedeelte van de N274 alsnog overgedragen aan Duitsland, waarna het het Duitse wegnummer L410 kreeg. In de loop van 2004 zijn aansluitingen aangelegd met diverse wegen, onder andere met de B56 tussen Gangelt en Susterseel.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b c (de) Bevölkerungszahlen auf Basis des Zensus vom 9. Mai 2011 Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW)
  2. De andere drie zijn: in het noorden List op Sylt, in het zuiden Oberstdorf en in het oosten Görlitz.
  3. Limburgers stemmen in Duits Selfkant Volkskrant.nl, 20 augustus 1999
  4. Selfkanters wilden bij Nederland blijven, Elsevier, 9 juli 2013
  5. Gegevens van het Einwohnermeldeamt
  6. Als Saeffeler beek vermeld op de Topografische kaart 60B (Schaal 1:25 000), Topografische Dienst, uitgave 1953. De ANWB Topografische atlas Nederland 1:50 000, 3e ed., Den Haag 2010, p. 269, geeft Saeffeler Bach.
  7. Historie Maaskant
  8. Zie de toelichting bij de plaatsnamen Swalmen en Voeren.
  9. a b Nederlands imperialisme: voortschrijdende inzichten

Literatuur
Externe links