Fentanyl

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Esculaap Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.
Fentanyl
Fentanyl.svg
Fentanyl-xtal-3D-balls.png
N-(1-fenethyl-4-piperidyl)-N-fenyl-propanamide
Farmaceutische gegevens
Metabolisatie Lever (CYP3A4)
t1/2 7 uur voor de zuigtablet, andere toedieningsvormen 3-22 uur
Gebruik
Geneesmiddelengroep Pijn en ontsteking
Subklasse Narcotische analgetica
Merknamen Durogesic (Janssen-Cilag), Fentanyl Bexal (Bexal), Fentanyl (Janssen-Cilag), Fentanyl-hameln (PIT), zuigtablet Actiq (Cephalpon), sublinguale toediening Abstral (ProStrakan)
Indicaties Anesthesie en pijnstilling
Voorschrift/recept Ja
Toediening Transdermaal, IM, IV, Infuus, SC
Risico met betrekking tot
Zwangerschapscat. C
Databanken
CAS-nummer 437-38-7
ATC-code N01AH01 N02AB03
PubChem 373581
DrugBank APRD00347
Farmacotherapeutisch Kompas Fentanyl
Chemische gegevens
Formule C22H28N2O
Molaire massa 336,471 g/mol
Portaal  Portaalicoon   Geneeskunde

Fentanyl is een morfinomimeticum, een stof met een werking analoog aan die van morfine. Het werkt echter vele malen sterker dan morfine (op gewichtsbasis ca. 80 maal). Het wordt in de geneeskunde toegepast als een sterk werkende pijnstiller tijdens operaties, waarvan de effecten redelijk kort aanhouden en waarvan de werking zo nodig snel kan worden opgeheven door toediening van de antagonist naloxon. Het middel werd in 1960 gericht gesynthetiseerd door Paul Janssen.

De stof is opgenomen in de lijst van essentiële geneesmiddelen van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Toediening[bewerken]

In de chronische pijnbestrijding wordt het in de vorm van pleisters gebruikt waaruit het langzaam en geleidelijk vrijkomt, en via de huid wordt opgenomen. Dergelijke pleisters (vaak incorrect als 'morfinepleisters' aangeduid) hoeven maar om de drie dagen te worden vervangen. Een nadeel is dat het na het opplakken enige uren duurt voor deze pleisters werken en dat het effect na verwijderen van de pleister nog enige uren aanhoudt.

Naast de pleisters is er een scala aan andere toedieningsvormen zoals zuigtabletten, neusspray en oromucosale tabletten.

Er zijn een aantal fentanylanalogen gesynthetiseerd die deels een ander werkingsprofiel hebben:

Naast de bovengenoemde fentanylderivaten worden er in de operatiekamer door anesthesiologen nog andere opioïden en opiaten gebruikt, zoals pethidine, piritramide, methadon en morfineanalogen.

Interacties[bewerken]

Gelijktijdige toediening van geneesmiddelen die de CYP3A4-activiteit induceren, kan de werkzaamheid van fentanyl verminderen.[1]

Veiligheid na gebruik[bewerken]

De pleisters bevatten een overmaat aan werkzame stof. Zo bevat de fentanyl-100 pleister 16,8 mg fentanyl, waarvan het 0,1 mg (100 μg) per uur af geeft. Verder zijn er pleisters die gedurende drie dagen 12, 25, 50 of 75 μg per uur afgeven. Een injectie fentanyl bevat slechts 50 μg/ml.[2] Op 17 juni 2014 gaf de Nederlandse registratieautoriteit nogmaals een waarschuwing uit over het niet correct vernietigen van ongebruikte fentanyl-pleisters.[3]

Geschiedenis[bewerken]

  • Fentanyl werd ontwikkeld door Paul Janssen in 1959 en gecommercialiseerd door zijn bedrijf Janssen Pharmaceutica.
  • Bij het beëindigen van de gijzeling in het Doebrovkatheater in Moskou in 2002 werden carfentanil en remifentanil gebruikt. Carfentanil is circa 300 maal krachtiger dan fentanyl, remifentanil ongeveer even krachtig. Beide hebben een hoge therapeutische index, wat een hoge veiligheidsmarge zou impliceren tussen een effectieve dosis en een dodelijke dosis. Via het ventilatiesysteem zijn de stoffen in aerosolvorm binnengebracht. Daarbij kwamen 129 van de 850 gegijzelden en 38 van de 39 gijzelnemers door verstikking om.[4][5]
  • Muzikant Prince overleed in april 2016 door een overdosis fentanyl, denkend dat hij pijnstiller Vicodin nam. De Vicodin was illegale namaak en bevatte fentanyl.[6][7]
  • In 2017 stierf Tom Petty aan een cocktail van pijnstillers van onder andere fentanyl en oxycodon.
  • Zanger-rapper Lil Peep, verslaafd aan Xanax, overleed in november 2017 aan met fentanyl vervuilde, illegaal geproduceerde Xanax.[8]
  • In januari 2018 overleed Dolores O'Riordan, zangeres van The Cranberries aan een overdosis fentanyl, mogelijk zelfmoord.[9]
  • In 2018 stierf Mac Miller aan een onopzettelijke overdosis fentanyl, cocaïne en alcohol.
  • In de Verenigde Staten vielen in 2016 ruim 20.000 doden door fentanyl-gebruik. Dat was meer dan de ruim 15.000 heroïne-doden. De DEA spreekt inmiddels van een mondiale bedreiging.[10]
1rightarrow blue.svg Zie Opioïdencrisis voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Wetgeving in Nederland[bewerken]

Fentanyl en verwante verbindingen vallen onder de bepalingen van de Opiumwet.

Drugsmisbruik[bewerken]

Sinds 2006 neemt in de VS het misbruik van fentanyl in diverse vormen toe. [11] In een rapport van de CDC wordt gesproken van 1000 sterfgevallen tussen 2005 en 2007. De meeste gevallen werden geregistreerd in Chicago, Philadelphia en Detroit.[12] In 2014 waren er 4.200 doden.[13] Voorlopige gegevens laten zien dat fentanyl de oorzaak was van een groot deel van de naar schatting 59.000 tot 65.000 drugsgerelateerde sterfgevallen in het jaar 2016 in de VS. In de wijk Montgomery County was in januari en februari 2017 99 van de 100 drugsgerelateerde sterfgevallen fentanyl of een analoog de oorzaak.[14] Volgens de New York Times stierven door misbruik van fentanyl alleen al in Long Island in 2016 ten minste 220 mensen.[15]

Een reden voor de hoge sterftecijfers bij toepassing van fentanyl is de extreem hoge effectiviteit en lage (LD50: ED50=277, in vergelijking met 25.211 voor sufentanil) therapeutische breedte.[16] Fentanyl kan reeds in een hoeveelheid van 2 mg voor een volwassene met een normaal gewicht fataal zijn.[17][18] Fentanyl wordt steeds meer gebruikt voor het versnijden van heroïne. Als de fentanyl niet goed door de heroine verspreid wordt treden dodelijke hot spots met fentanyl op.[19] Fentanyl, dat versneden ofwel direct op de zwarte markt verkocht wordt, komt deels uit legale farmaceutische en deels uit illegale productie.[20]

Door het veranderen van resten in het fentanylmolecuul worden een rij van verschillende designerdrugs gesynthetiseerd, zoals methylfentanyl en benzylfentanyl[21]

Zie ook[bewerken]