Ridderhofstad

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Wapenkaart die hing in het huis van de Ridderschap van Utrecht uit vermoedelijk circa 1675 met de wapens van edelen en de wapens van hun ridderhofsteden

Ridderhofstad is in de ruime betekenis de benaming voor de grond waarop zich de woning met bijbehorende gebouwen van een riddermatig man bevindt.

Begin 16de eeuw kreeg het begrip 'ridderhofstad' in het Utrechtse Nedersticht een beperktere betekenis omdat voor de gebruikelijke belastingvrijstelling voor riddermatigen, hogere eisen werden gesteld. Vanaf 1512 werden nog slechts die adellijke huizen die omgeven waren door een gracht en voorzien van een ophaalbrug, en waarvan de eigenaar verschreven was in de ridderschap, aangemerkt als ridderhofstad, wat voorwaarde was voor belastingvrijstelling.[1]

In 1587 werd het bezit van een ridderhofstad expliciet als tweede voorwaarde gesteld voor zitting in de ridderschap, naast de vereiste dat ouders tot de adeldom behoorden. De dubbele formele voorwaarde werd pas in 1667 in een reglement van toelating tot de ridderschap opgenomen.

Geschiedenis[bewerken]

De erkenning als ridder gebeurde door de landsheer (in het Sticht de bisschop, in de heerlijkheid aanvankelijk de Habsburgers Karel V en Filips II). Na de stichting van de Republiek waren de Staten zelf soeverein.

De eerste maal dat het begrip ridderhofstad in het Nedersticht voorkomt is in het jaar 1512. In de zogenaamde Verbandbrief werd bepaald dat bezitters van een ridderhofstad vrijdom van belasting van huisgeld en bieraccijns zouden genieten. Er moest daarom een omschrijving van een "ridderhofstad" worden gegeven. Deze leidde ertoe dat zoveel mensen belastingvrijdom eisten, dat in 1536 het begrip opnieuw gedefinieerd moest worden, en een lijst van ridderhofsteden werd opgemaakt.[2] Met deze nieuwe definitie werd het aantal op 38 vastgelegd, welk aantal in de loop van de jaren overigens weer uitgebreid werd tot 63. In 1587 werd uitdrukkelijk de voorwaarde gesteld dat men in het bezit diende te zijn van een ridderhofstad om het ridderschap te kunnen verkrijgen.

In de tijd van de Republiek moest men als riddermatige voor de deelname aan dit bestuur Nederlands-hervormd zijn, minimaal 24 jaar oud zijn en ten minste 25.000 gulden bezitten.

Met de komst van de Fransen en de vestiging van de Bataafse Republiek werden deze privileges in 1798 afgeschaft.

Bij de invoering van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in 1815 stelde koning Willem I de ridderschap weer in als openbaar lichaam, maar bij het in werking treden van de door Thorbecke opgestelde provinciewet in 1850 werd ze definitief opgeheven.

Andere gewesten[bewerken]

Vergelijkbare ontwikkelingen deden zich voor in de andere gewesten. In Drenthe vormde de saelstede net als in het Utrechtse de fiscale basis voor de huisbelasting. In 1622 legde Drenthe de voorwaarde voor verschrijving in de ridderschap, van het bezit een riddermatig huis vast, maar onder de naam havezate. In Overijssel en Gelderland werd de havezate in 1642 als riddermatig huis als een van de voorwaarden voor de ridderschap gesteld. In Holland stelde men in 1666 het bezit van een 'ridderlijke hofstat' als een voorwaarde.

Lijst van erkende ridderhofsteden Nedersticht (Utrecht)[3][bewerken]

Het doel van eigenaren van hofsteden om erkenning als ridderhofstad te verkrijgen was om vrijgesteld te worden van het in 1512 ingevoerde 'huisgeld'. Naast de 'erkende ridderhofsteden' zijn er de ridderhofsteden die al om andere redenen vrijgesteld waren, die daarom niet op de lijsten voorkomen. Dat kan zijn omdat de hofstede in een gebied lag dat niet onder de belastingheffing viel, zoals de sloten (ridderhofsteden) van de landsheer. Dat gold voor Abcoude, Duurstede, Ter Eem, Ter Horst (Rhenen), Stoutenberg en Vreeland. Verder de stadsvrijheden van Amersfoort, Rhenen, Utrecht en Wijk bij Duurstede.

Ook de gebieden die hun eigen hoge heerlijkheid bezaten waren niet belastingplichtig aan de landsheer. Dat gold voor Ameide, Hagestein, Hinswijk, Jaarsveld, Langerak, stad en land van Montfoort en de proosdij van Sint-Jan met onder andere Mijdrecht en Wilnis. Deze komen ondanks dat het potentiële ridderhofsteden betreft niet voor op de lijst van erkenningen.

Erkenning
bij resolutie van
Nummer Naam ridderhofstad Eerste vermelding Wapen
27-10-1536 28. Ter Aa 1106 Van der Aa wapen 1745.svg
26-5-1537 40. Oud-Amelisweerd 1108 Oud Amelisweerd wapen.svg
15-2-1538 48. Nieuw-Amelisweerd (Groenewoude) 1350 Amelisweerd wapen 1745.svg
1597 Amerongen 1314 Amerongen heerlijkheidswapen.svg
1642 Bergestein 1392 Bergestein wapen.svg
27-10-1536 8. Beverweerd 1294 Beverweerd wapen.svg
28-5-1537 41. Blikkenburg 1368[4] Blikkenburg wapen.svg
15-2-1538 55. Bolenstein 1340 Boelenstein wapen.svg
15-2-1538 53. Bottestein 1340 Bottestein II wapen 1745.svg
1629 Broekhuisen 1294 Broekhuizen wapen 1745.svg
27-10-1536 37. Huis Doorn ca. 838 Doorn wapen.svg
27-10-1536 34. Drakenburg 1340
1642 Drakesteyn Drakestein wapen.svg
27-10-1536 24. Den Engh 1260 Den Eng heerlijkheidwapen.svg
Galesloot
27-10-1536 35. Geerestein 1400 Geerestein wapen 1745.svg
Grauwert Grauwert wapen.svg
23-5-1539 67. Groenestein Groenestein heerlijkheidswapen.svg
28-5-1537 42. Groenewoude (Woudenberg)
23-5-1539 59. Gunterstein 1300 Grunterstein heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 21. De Haar 1165 Haarzuilens wapen.svg
27-10-1536 20. Den Ham 1260 Den Ham heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 5. Hardenbroek 1280 Hardenbroek wapen 1745.svg
27-10-1536 25. Harmelen 1272 Harmelen heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 14. Heemstede 1323 Heemstede wapen (UT) 1745.svg
15-2-1538 54. Hinderstein 1330 Hinderstein wapen.svg
8-11-1538 57. Kersbergen Kersbergen wapen.svg
1640 Langerak (ZH) Langerak wapen.svg
27-10-1536 1. Lievendaal 1340 Lievendaal wapen 1745.svg
27-10-1536 27. Loenersloot 1156 Loenersloot heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 19. Lockhorst 1240 Lokhorst wapen 1694.svg
15-2-1538 49. Lunenburg 1340 Lunenburg heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 32. Ter Meer (Zuylenburg) 1394 Ter Meer wapen 1694.svg
8-11-1539 58. Moersbergen 1435 Moersbergen wapen 1745.svg
27-10-1536 38. Mijdrecht Mijdrecht wapen 1745.svg
27-10-1536 3. Natewisch 1270 Zuylen wapen klein.svg
27-10-1536 26. Ter Horst (Achterberg) 1163 Nederhorst den Berg heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 30. Nijenrode 1328 Nieuwenrode wapen 1694.svg
27-10-1536 23. Nijeveld 1311 Nijveld heerlijkheidswapen.svg
1536 Oudaen 1350 Oudaan wapen.svg
27-10-1536 16. Oudegein 1350 Geyn wapen 1694.svg
27-10-1536 36. Renswoude Renswoude heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 13. Rhijnauwen 1212 Rhijnauwen wapen.svg
27-10-1536 31. Ruwiel 1300 Ruwiel heerlijkheidswapen.svg
27-10-1536 17. Rijnenburg 1320 Rynenburg wapen 1694.svg
27-10-1536 18. Rijnestein 1392[4] Rijnestein wapen.svg
27-10-1536 15. Rijnhuizen 1370 Rijnhuizen wapen.svg
27-10-1536 7. Rijsenburg 1240 Rijsenburg heerlijkheidswapen.svg
1538 Sandenburg 1320 Sandenburg wapen 1745.svg
27-10-1536 12. Schalkwijk 1346 Schalkwijk wapen 1745.svg
27-10-1536 11. Schonauwen 1240 Schonauwen wapen 1745.svg
27-10-1536 6. Sterkenburg 1261 Sterkenburg wapen 1745.svg
27-10-1536 22. Huis te Vleuten 1412 Vleuten wapen.svg
15-2-1538 46. Te Vliet 1456 Vliet wapen 1745.svg
23-5-1539 60. Voorn 1279 Voorn heerlijkheidswapen.svg
1680 Vredelant
7-11-1536 39. Vronestein 1300
15-2-1538 47. Vuijlcop 1392 Vuilkoop wapen 1745.svg
1642 Wayenstein 1436 Waaienstein wapen 1745.svg
15-2-1538 52. Weerdesteyn 1340 Weerdestein wapen.svg
1674 Woudenberg 1310 Woudenberg wapen 1745.svg
27-10-1536 10. Wulven 1200 Wulven wapen 1745.svg
27-10-1536 9. Slot Zeist 1152 Coat of arms of Zeist.svg
27-10-1536 4. Zuilenburg (Klein Zuilenburg) 1270 Zuilesteyn wapen 1694.svg
27-10-1536 33. Zuylen 1247 Zuylen wapen klein.svg
27-10-1536 2. Zuylenstein 1400 Zuilesteyn wapen 1694.svg

Zie ook[bewerken]

  • Havezate (de Drentse, Gelderse en Overijsselse variant)
  • Stins (De Friese variant)
  • Borg (de Groningse variant)

Bronnen[bewerken]

  • P.C. de Boer en J. Dijkstra (2007), Utrecht. Vleuten, Huis te Vleuten, in: Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 2004-2005, RotoSmeets GrafiServices, Utrecht, ISSN 1386-8527, blz. 166-181
  • B. Olde Meierink, G. van Baaren en R.G. Bosch van Drakestein et al. (red) (1995), Kastelen en ridderhofsteden in Utrecht, Matrijs, Utrecht, ISBN 9035450728
  • R.J.F. van Drie (1986), 'Inhoud en gebruik van de begrippen ridderschap en ridderhofstad in het Nedersticht gedurende de 16de eeuw' in: Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie Deel 40, p. 67-99 ('s Gravenhage)

Noten[bewerken]

  1. Verbandbrief van 20 maart 1512: die rechte ridderschap des Nederstichts voorsz. die vesten ende huysen ende opgetogen bruggen hebben, ende anderen, die de drie Staten voir gerechte ritterschap houden, zellen van hoeren ritterhofsteden, bouhuysen ende wooningen, in sulke hoer ritterwooningen begrepen, van den huysgelden voorsz. vrij wesen. Uit: VandeWater Grootplacaatboek I, p. 262
  2. A.S. Stapel, Inventaris van het archief van de Staten van Utrecht in de landsheerlijke tijd 1375-1581 (Rijksarchief)
  3. Het Utrechts Archief: Lijst van ridderhofsteden
  4. a b B. Olde Meierink