Winterswijk (plaats)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Winterswijk
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Winterswijk (plaats)
Winterswijk (plaats)
Situering
Provincie Gelderland
Gemeente Winterswijk
Coördinaten 51° 58′ NB, 6° 43′ OL
Algemeen
Inwoners (1 januari 2015) 23.623[1]
Foto's
Skyline van Winterswijk
Skyline van Winterswijk
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische kaart van Winterswijk (woonplaats), sept. 2014
Het oude gemeentehuis van Winterswijk
Winterswijk in 1734, door Cornelis Pronk

Winterswijk (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) (Nedersaksisch: Wenters of Wenterswiek) is een dorp in het meest oostelijke deel van de Achterhoek in de Nederlandse provincie Gelderland, en de hoofdplaats van de gemeente Winterswijk. Op 1 januari 2015 telde Winterswijk 23.623 (2009 23.650) inwoners.[1]

Naam[bewerken]

In historische documenten wordt Winterswijk aangeduid met onder andere de volgende namen: Winethereswick, Winriswic, Winterswich, Wennerswiche, Winrichwich, Wynreswick, Wentersick, Wenterswick en Wenterwic. De naam Winterswijk komt van het Germaanse Winidaharis Wika, wat dochternederzetting van Winidahari betekende[2].

Geschiedenis[bewerken]

Ten tijde van het Romeinse Rijk leefden in de omgeving van Winterswijk Chamaven en wellicht ook Bructeren. Er is in Winterswijk een bronzen munt gevonden van Galba. Naar alle waarschijnlijkheid is het dorp Winterswijk op zijn minst 1000 jaar oud. Het oudste document, waaruit het bestaan van Winterswijk als afzonderlijk 'kerspel' (parochie) kan blijken, is een lijst van inkomsten van het Sint-Mauritiusstift in Münster (Duitsland). Dit geschrift dateert uit de eerste jaren van de 11e eeuw. Het is waarschijnlijk dat het ontstaan van de bebouwde kom in verband heeft gestaan met de stichting van een kerk. De oudste berichten spreken namelijk van een 'parochia Winterswijk' of vermelden de aanwezigheid van een geestelijke aldaar. In deze tijd was de parochie Winterswijk onderdeel van het Graafschap Lohn[3]. Sinds de 11e eeuw bezat het klooster of stift Sint-Mauritius in Münster een omvangrijke hof in Winterswijk. Vanaf 1316 tot 1798 viel Winterswijk onder de heerlijkheid Bredevoort. In 1223 werd een andere hof in Winterswijk, Starkenrode, geschonken aan klooster Bethlehem bij Doetinchem. In 1230 ruilde graaf Herman I van Lohn de hof te Varsseveld tegen hof Starkerode te Winterswijk. In de 14e en 15e eeuw was er nog steeds sprake van een Hof van Winterswijk.

Winterswijk is altijd een vrij groot dorp geweest met minstens twee hoven en bijgebouwen, omringd door grachten. Mogelijk heeft Winterswijk zelfs een beperkte mate van verdedigbaarheid gekend. Nog in 2011 werden sporen van Middeleeuwse grachten aangetroffen[4].

Na de Protestantse Reformatie werd Winterswijk hervormd, in tegenstelling tot katholiek gebleven plaatsen in de omgeving zoals Groenlo en Lichtenvoorde. In de 17e eeuw werd onder Bommenberend het katholicisme tijdelijk en kortstondig hersteld. In 1799 werd de rust in het dorp verstoord door de executie van orangiste de Freule van Dorth wegens het veroorzaken van "oproerstokerij". Tot de gemeentelijke hervormingen van 1811 viel Winterswijk bestuurlijk onder de het Ambt Bredevoort, in dat jaar werd Winterswijk op 14 maart een zelfstandige gemeente[5]. In 1816 kreeg de gemeente een gemeentewapen.

Winterswijk heeft een museum, Villa Mondriaan, een museum over de jonge jaren van Piet Mondriaan.

Op 21 november 1847 vond er in de Verenigde Staten een scheepsramp plaats die een aantal Winterswijkse families in rouw deed dompelen. Ongeveer 51[6] Winterswijkers die via immigratie hun geluk zochten in het 'beloofde land' kwamen na twee 2 maanden reizen op tragische wijze om het leven toen het schip de SS Phoenix door brand verging op slechts enkele kilometers voor de eindbestemming: Sheboygan (Wisconsin). Circa 40 van de omgekomen Winterswijkers waren kinderen. De overlevenden werden opgevangen in het stadje, waarbij de bevolking alles deed om de overlevenden te kunnen helpen. Doordat Sheboygan geen telegraafverbinding had met andere steden, kwam het nieuws over de ramp maar mondjesmaat naar buiten. Het duurde bijna drie maanden voor het nieuws Nederland bereikte, waarop er een dag van rouw werd afgekondigd en er overal in het land kerkklokken luidden ten teken van rouw.

Winterswijk is officieel de koudste plaats van Nederland. Op 27 januari 1942 werd er een temperatuur gemeten van -27,4 Celsius, het absolute kouderecord voor Nederland.[7]

Tweede Wereldoorlog[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie hiervoor Winterswijk (gemeente).

Textielindustrie[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Textielindustrie in Winterswijk voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Winterswijk had vanouds een textielindustrie, dat was al zo sinds de 17e eeuw toen in Winterswijk het Sint-Michaëlsgilde werd opgericht. Met de opkomst van de stoommachine kreeg de Winterswijkse textielindustrie een impuls en groeide het aantal inwoners van Winterswijk. Winterswijk had aan het begin van de 20e eeuw zeven textielfabrieken, waaronder de Batavier en de Tricotfabriek. Winterswijks meest historische straatje, de Lappenbrink (tegenwoordig Nieuwstraat), is ook in deze tijd ontstaan.

Kerken[bewerken]

Winterswijk, de Jacobskerk

Er zijn meerdere kerken in Winterswijk te vinden. De meest opvallende is de Jacobskerk. De protestantse Jacobskerk op de Markt van Winterswijk staat centraal in het dorp. De wegen naar verschillende buurtschappen van Winterswijk zoals Meddo, Woold, Miste komen bij elkaar bij de kerk. De 64 meter hoge kerk toont een opvallende gelijkenis met de St. Walburgakerk in het naburige Ramsdorf in Duitsland. In de Jacobskerk zijn nog oude grafstenen te vinden en fragmenten van schilderingen. De kerk heeft een Metzlerorgel. Een van de oudste afbeeldingen van de kerk in haar huidige vorm is een tekening van Jan de Beijer uit het jaar 1743. De kerk is een lappendeken wat kleuren betreft. Verschillende steensoorten (bijvoorbeeld baksteen en zandsteen) zijn gebruikt. Een kroonluchter in de kerk is uit 1788. Deze is gegeven door het weversgilde. Rond 1970 zijn de laatste grote restauraties uitgevoerd. In het jaar 1993 heeft de kerk een carillon gekregen.

In de nabijgelegen Misterstraat is in 1869 de rooms-katholieke Jacobuskerk geopend. Deze kerk is ontworpen naar ontwerp van Hendricus Johannes Wennekers. Tussen beide kerken in staat de Doopsgezinde kerk uit 1711. Aangezien dit oorspronkelijk een schuilkerk was, valt deze kerk niet op in het straatbeeld. Iets verder uit het centrum, richting het station staat de synagoge.

Monumenten[bewerken]

In het parkje bij station Winterswijk is een herdenkingsmonument te vinden dat de afzijdigheid/neutraliteit van Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog herdenkt. De tekst op het monument is "Nederland neutraal 1914 - 1918".
Monumenten met dergelijke strekkingen zijn vrij zeldzaam in Nederland. Het monument is gebouwd grotendeels van rood baksteen en is bedoeld als fontein maar heeft vele jaren als bloembak gediend. In 2009 is het monument in zijn oude glorie hersteld en werkt het fonteintje weer. In 2010 is er rond het monument een terrasje aangelegd.

In mei 2010 is de laatste fase van de restauratie van Molen Bataaf gereedgekomen. Deze molen uit 1801 staat op de hoek van de Vredenseweg/Bataafseweg.

Winterswijk telt tientallen rijksmonumenten en een aantal oorlogsmonumenten, zie:

Verkeer en vervoer[bewerken]

Geschiedenis[bewerken]

Tot en met de 18e eeuw was Winterswijk geïsoleerd. Er was een weg van Vreden via Winterswijk naar Bredevoort, die altijd wel min of meer begaanbaar was. Verder ging het vervoer via vaak slecht begaanbare wegen. In 1830 kwam hier verandering in door de aanleg van een verharde rijksweg van Zutphen via Groenlo naar Winterswijk. In 1853 is deze weg verlengd via Oeding naar het Gabelpunkt, van waaruit Borken en Stadtlohn goed bereikbaar waren.

De eerste spoorverbinding in Winterswijk werd in 1878 geopend op initiatief van textielfabrikant Jan Willink: de lijn Zutphen - Winterswijk – Gelsenkirchen (Duitsland), met een zijtak naar Bocholt (Duitsland). Enige jaren later kwamen er ook verbindingen naar Zevenaar en Hengelo / Enschede. De lijn naar Bocholt is in 1931 opgeheven. Op de spoorverbindingen naar Twente en naar Duitsland vond vanaf eind jaren '30 alleen nog goederenvervoer plaats; ze zijn aan het eind van de jaren '70 gesloten. Het oude stationsgebouw van de GOLS is nog aanwezig en is verbouwd tot appartementen.

Tegenwoordig[bewerken]

Winterswijk is bereikbaar vanuit Zutphen en Duitsland via de N318 en vanaf Varsseveld via de N319. Kleinere wegen voeren naar Lichtenvoorde (N312) en Vreden (N820).

Winterswijk heeft twee stations en twee spoorverbindingen: de lijn Winterswijk–Zutphen en de lijn Winterswijk–Doetinchem–Arnhem. Beide lijnen worden sinds 2012 bereden door Arriva en hebben station Winterswijk als eindstation.

Station Winterswijk West is sinds 2001 in gebruik, tweemaal per uur stoppen hier de stoptreinen op de lijn Zutphen - Winterswijk.

Vanaf het hoofdstation rijdt buslijn 73 via Groenlo, Eibergen en Haaksbergen naar Enschede.

Recreatie en sport[bewerken]

Rond Winterswijk liggen veel campings. Het Scholtenpad is vanuit Winterswijk in vier richtingen bereikbaar. Vlak buiten het centrum ligt het Strandbad. Ten noorden van de plaats ligt het recreatiegebied 't Hilgelo. Een jaarlijks terugkerend evenement is het volksfeest met bloemencorso.

Winterswijk kent veel sportverenigingen. Voetbal is er verreweg de meest gespeelde sport. In 2001 telde Winterswijk negen verenigingen. Inmiddels zijn zes hiervan gefuseerd tot twee clubs, namelijk FC Winterswijk en FC Trias. Beiden zijn gevestigd in de plaats zelf. De drie andere verenigingen komen uit het buitengebied.

Voetbal[bewerken]

Turnen[bewerken]

  • RGV Tempo
  • WGV Winterswijk
  • KGV Kotten
  • Wooldse Gymvereniging
  • MGV Meddo

Overig[bewerken]

  • NWVW en WSV Hazewind (wandelsport)
  • FTC Wenters en FTC Kotten (wielersport)
  • WZV en FC Genomo (zaalvoetbal)
  • AV Archeus (atletiek)
  • Pytheas (basketbal)
  • HCW (handbal)
  • WMHC Avanti (hockey)
  • Hickory (honkbal)
  • Wiko (korfbal)
  • WTC (tennis)
  • Wivoc en Mevo (volleybal)
  • Roy's Gym (kickbox)

Hiernaast zijn er enkele sportcentra.

Muziek is een populaire hobby in Winterswijk. In Winterswijk spelen drie verenigingen in de hoogste divisie van Nederland te weten de Koninklijk erkende Muziekvereniging Excelsior, de Koninklijke Winterswijkse Orkest Vereeniging en Christelijke Muziekvereniging de Eendracht. Meer dan 400 leden musiceren hier in verenigingsverband. De Slagwerkgroep van Excelsior behaalde in 1999 (1e divisie) en in 2001 (eredivisie) het kampioenschap van Nederland. Naast deze drie verenigingen zijn er nog drie - ook op hoog niveau spelende - muziekverenigingen in de buurtschappen: Concordia Kotten, St. Jan Meddo, Crescendo Ratum. Daarnaast zijn er nog diverse koren, bandjes, gezelschappen en andere musici.

Disabuse, een hardcore/metalband uit de periode 1987-2004, is in Winterswijk ontstaan.

Bekende inwoners[bewerken]

Geboren[bewerken]

Het huis waar Piet Mondriaan van 1880 tot 1892 woonachtig was

Woonachtig (geweest)[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Beluister

(info)