Homo erectus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Homo erectus
Fossiel voorkomen:
Vroeg- en Midden Pleistoceen
Homme de Tautavel.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Mammalia (Zoogdieren)
Orde: Primates (Primaten)
Familie: Hominidae (Mensachtigen)
Geslacht: Homo (Mensen)
Soort
Homo erectus
(Dubois, 1892)
Holotype (Collectie Naturalis, Leiden)
Holotype (Collectie Naturalis, Leiden)
Homo erectus op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Zoogdieren

Homo erectus (Latijn voor 'rechtopgaande mens') is een uitgestorven mensensoort die van 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden leefde. Deze soort leefde hoofdzakelijk na Homo habilis, maar het is niet uitgesloten dat beide soorten een zekere periode tijdgenoten van elkaar waren en een onbekende gemeenschappelijke voorouder hebben.[1]

Vondst en etymologie[bewerken]

De eerste fossielen die werden toegewezen aan Homo erectus omvatten onder meer een schedeldak. Deze mensachtige resten werden tussen 1889 en 1893 door de Nederlandse paleontoloog Eugène Dubois op Java (Indonesië) ontdekt. Zij staan bekend als de 'Javamens'. Aanvankelijk werd deze soort beschreven als Pithecanthropus erectus, of de ‘opgerichte aapmens’. Later, in 1927, werden meer fossielen gevonden in Zhoukoudian (China) door Davidson Black, de toenmalige directeur van de Medische Universiteit van Peking. Deze fossielen werden aanvankelijk beschreven als Sinanthropus pekinensis, of de ‘pekingmens’. Zij worden gedateerd op ongeveer 300.000 tot 400.000 jaar oud. Na het verzamelen en bestuderen van talrijke fossielen kwam Black tot de conclusie dat Sinanthropus zeer sterk leek op de Pithecanthropus van Dubois (veel van dit materiaal is echter verloren gegaan gedurende de Tweede Wereldoorlog). Na verdere vergelijkende studies werden beide soorten uiteindelijk in 1951 binnen eenzelfde soort geplaatst, nl. Homo erectus.

Lichaamsbouw[bewerken]

Het hersenvolume van Homo erectus evolueerde van 850 cc tot 1100 cc. Deze toename in hersenvolume ging gelijk op met een toename in lichaamslengte. De schedel wordt gekenmerkt door opvallend dikke beenderen. Het frontale vlak van het schedeldak is schuin en laag, in tegenstelling tot het rechte en hoge voorhoofd bij Homo sapiens. De neusopening, die groter is dan bij de moderne mens, is lichtjes naar voor geplaatst, wat suggereert dat bij Homo erectus voor het eerst de neus uit het gezicht steekt zoals bij latere mensensoorten ook het geval zal zijn. De onderkaak is massief en zwaar gebouwd met relatief grote tanden. De kin ontbreekt. De lengte van Homo erectus wordt geschat op 1,8 m (63 kg) voor mannelijke individuen en 1,55 m (52 kg) voor vrouwelijke individuen. Aan de bouw van de heup en de heupgewrichten is te zien dat Homo erectus een uitstekende renner moet zijn geweest.

Geografische verspreiding en migratie[bewerken]

Uit Afrika zijn diverse vondsten bekend. Zo heeft men in Ternifine (Algerije) kaken, beenderen en tanden gevonden die gedateerd worden tussen 600.000 en 700.000 jaar oud. Ook in andere Noord-Afrikaanse regio’s werden dergelijke fragmenten aangetroffen (zoals in Marokko). In Zuid-Afrika werden fossielen gevonden die aanvankelijk werden beschreven als Telanthropus capensis. Deze vondsten zijn later ook tot Homo erectus gerekend. Recentere vondsten uit Oost-Afrika worden gedateerd op 1 miljoen jaar oud.

Homo erectus wordt beschouwd als de eerste mensensoort die het Afrikaanse continent heeft verlaten. Ongeveer één miljoen jaar geleden zouden populaties, over een periode van ongeveer 25.000 jaar, tot in Oost-Azië zijn terechtgekomen, waar ook Homo erectus pekinensis is gevonden. Vanaf daar zou verdere verspreiding en soortvorming zijn opgetreden, die uiteindelijk zouden hebben geleid tot het ontstaan van de Europese mensensoorten, zoals Homo heidelbergensis en de neanderthaler. Recente ontdekkingen ontkrachten dit scenario echter meer en meer omdat er aanwijzingen zijn dat Homo erectus reeds 1,8 miljoen jaar geleden in China en op Java aanwezig was.

In Oost-Azië ontwikkelde zich uit Homo erectus mogelijk ook een endemische mensensoort: Homo floresiensis met een uitermate klein postuur. Bij een lengte van ongeveer 1 meter had deze mensensoort een schedelinhoud die niet groter was dan van een chimpansee. De afstamming van Homo floresiensis is echter heel omstreden.

Vondsten uit Dmanisi (Georgië) werden door sommige onderzoekers aan Homo erectus toegeschreven. Inmiddels beschouwt men deze resten echter als een nieuwe soort: Homo georgicus. Deze soort staat evolutionair tussen de oudere Homo habilis en de jongere Homo erectus.

Homo erectus soloensis, de ondersoort die voorkwam op Java, stierf pas 15.000 tot 20.000 jaar geleden uit.[2][3]

Socialisering en ontwikkelingen[bewerken]

Homo erectus vertoonde ander gedrag dan Homo habilis. Deze laatste is wel de eerste die geassocieerd wordt met stenen werktuigen, maar Homo erectus vertoont specialisaties op verschillende vlakken. Bovendien is Homo erectus de eerste die het Afrikaanse continent verliet.

De sociale structuur van populaties van Homo erectus was vermoedelijk vrij complex. Er zijn aanwijzingen voor georganiseerde jachtpartijen. Ook kenden deze mensen een levensstijl waarbij tijdens hun trektochten vaste plaatsen werden aangehouden die het gunstigst waren gedurende de verschillende jaargetijden, en waar men steeds naar terugkeerde. Men gaat er tevens van uit dat het gebruik en de beheersing van het vuur is ontstaan bij Homo erectus. De oudste bewijzen hiervan zijn afkomstig van de Zhoukoudian locaties, en bestaan uit verbrande beenderen en stenen, dikke lagen as en verkoold hout. Het gebruik van vuur bij Homo erectus wordt beschouwd als één van de cruciale vereisten die migratie mogelijk maakten. De werktuigen die werden gemaakt, getuigen van een gestructureerd patroon, hetgeen nog niet in die mate het geval was bij Homo habilis. Ze bestaan voornamelijk uit de karakteristieke traanvormige vuistbijlen, die gerekend worden tot de Acheuléen-cultuur.

Ondersoorten van Homo erectus[bewerken]

Meer afbeeldingen[bewerken]

Bronnen en verwijzingen
  1. Dit wordt gesuggereerd door Spoor et al. in een letter in Nature: Spoor, F. et al. (2007) "Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya Nature" Nature, vol. 448 (9 augustus 2007), pp. 688-691, Abstract.
  2. Swisher III , C. C. et al. (1996), Latest Homo erectus of Java: Potential Contemporaneity with Homo sapiens in Southeast Asia. Science,13 december 1996. Vol. 274 no. 5294 pp. 1870-1874 DOI: 10.1126/science.274.5294.1870
  3. Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Solo man. In: Encyclopædia Britannica, 2011. Web. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/553484/Solo-man. Bezocht: 5 maart 2011
  4. (sl) Provek, (2006): Človeka (Ontwikkeling van de mens)
Voorlopers en oude verwanten van de mens
Fossiel voorkomen Geslacht(engroep) Soorten
7 - 4,4 Ma Hominini Sahelanthropus tchadensis · Praeanthropus tugenensis · Ardipithecus
4,3 - 2 Ma (Aus)
2,5 - 1 Ma (Par)
Australopithecus & Paranthropus Australopithecus: A. anamensis · A. afarensis · A. bahrelghazali · A. africanus · A. garhi · A. sediba · Paranthropus: P. aethiopicus · P. boisei · P. robustus
3,5 Ma (Ken)
tot heden
(H. sapiens)
Kenyanthropus & Homo Kenyanthropus: Kenyanthropus platyops · Homo: H. antecessor · H. cepranensis · H. denisova · Homo erectus (H. erectus · Javamens · Pekingmens) · H. ergaster · H. floresiensis · H. gautengensis · H. georgicus · H. habilis · H. heidelbergensis · H. helmei · H. neanderthalensis · H. rhodesiensis · H. rudolfensis · Homo sapiens (Cro-magnonmens · H. s. idaltu · H. s. sapiens) · Red Deer Cave-mensen