Links en rechts (richting)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Links en rechts zijn aanduidingen om een richting aan te geven. De woorden links en rechts kunnen ook een positie aangeven, mits het duidelijk is ten opzichte waarvan dit wordt bedoeld.

Links und Rechts.PNG

Inleiding[bewerken]

De betekenis van de aanduidingen links en rechts zijn afhankelijk van:

  • de kijkrichting
  • het bekend zijn van wat onder en wat boven is.

Dit kan als volgt geïllustreerd worden. Als je het bovenstaand diagram met een viltstift op een ruit zou tekenen, en je zou vanaf de andere kant op de ruit kijken, dan lijkt het woord 'Links' rechts te staan (in spiegelbeeld).

Over het algemeen is de rechterkant van een persoon, de rechterkant bekeken vanuit het perspectief van die persoon. Bij voertuigen gelden rechts en links ten opzichte van de (normale) rijrichting, bij rivieren ten opzichte van de stroomrichting. Bij gewone voorwerpen die een voorkant hebben en waar alleen tegenaan gekeken kan worden is de rechterkant vanuit het perspectief van de toeschouwer.

Er zijn volkeren en talen bekend die geen termen voor "links" en "rechts" gebruiken. Daar is iets bijvoorbeeld "aan de kant van de bergen" of "aan de kant van de boom". De plaats en de omgeving bepalen dan hoe de positie ten opzichte van de beschouwer of toehoorder wordt beschreven.

Etymologie[bewerken]

Het woord "rechts" is afgeleid van 'recht' (in de betekenis van "zonder bochten"). "Links" heeft een soortgelijke afleiding, want het komt van een woord dat duidt op buigen. Tevens is het verwant met link (gevaarlijk). Links werd van oudsher verbonden met gevaar, ongunstigheid. Dat blijkt ook duidelijk uit het Italiaanse woord voor links: 'sinistra'.

Etiquette[bewerken]

Uit de etymologie blijkt al dat 'rechts' vanouds als goed werd beschouwd en links als verkeerd.

Begroet men iemand met een handdruk, dan gebruikt men de ("schone") rechterhand. Evenzo geldt het als beleefd de rechterhand (of desnoods beide handen) te gebruiken als men iemand iets aangeeft of iets van iemand aanneemt.

De ("vuile") linkerhand wordt gebruikt om in te hoesten, de neus te snuiten of het onderlichaam te reinigen.

Het laatste wordt in de Westerse wereld vaak vergeten, maar geldt in de Arabische wereld nog als zeer belangrijk. Een Arabier zal ook steeds met zijn rechterhand eten.

Een kelner draagt de borden of het dienblad op zijn linkerarm, zodat hij de borden en glazen met de rechterhand op tafel kan zetten. Een treinconducteur heeft de tang in zijn linkerhand, zodat hij het kaartje met de rechterhand kan aannemen.

Bij een plechtig moment, zoals een diploma-uitreiking, ontstaat er wel eens een conflict. De kandidaat moet het diploma in ontvangst nemen - en op dit officiële ogenblik doet hij dat natuurlijk volgens de regels met de rechterhand. Daarna moet hij echter de hand van de voorzitter schudden. De correcte werkwijze is dat hij snel het diploma in de linkerhand neemt voordat hij de hand schudt.

Van de andere kant gezien[bewerken]

de afgebeelde personen kunnen op verschillende manieren benoemd worden:
*Van links naar rechts: Stafford, Schirra
*Stafford (links) en Schirra
*Stafford (met hand op de heup) en Schirra

Als de oogarts naar uw rechteroog kijkt, is dat nog steeds uw rechteroog (maar voor de oogarts links). De oogarts en de opticien schrijven de gegevens op vanuit hun eigen gezichtspunt, dat wil zeggen dat ze de gegevens van het rechteroog aan de linkerkant van het papier schrijven. Ze noemen dat het rechteroog. Hetzelfde geldt voor andere delen van het lichaam.

De rechterkoplamp van een auto zit rechts in de rijrichting. Voor de monteur die onder de motorkap kijkt zit de rechterkoplamp links, maar hij noemt het toch de rechterkoplamp. Bij andere onderdelen kan er wel eens verwarring ontstaan: zegt de monteur dat de accu rechts zit, dan is niet altijd duidelijk wat hij bedoelt.

De rechterkant van een schilderij zit rechts wanneer u er tegenaan kijkt. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar in de heraldiek is dat anders - zie hieronder.

Staan er personen op een afbeelding, dan worden ze in het onderschrift vaak van links naar rechts benoemd. Dat is dan voor de beschouwer links en rechts.

Rechts en links in de heraldiek[bewerken]

Hanzeliner.JPG Connexxion 5787.jpg
De ontwerper van het logo van Connexxion heeft
heraldische regels toegepast en goed begrepen
hoe het logo aan de linker- en rechterkant van de
bus moet worden getoond.

In de heraldiek is rechts ( de rechterzijde vanuit het standpunt van degene die het schild draagt. Men spreekt voor de duidelijkheid wel heraldisch rechts (of dexter) en heraldisch links (of sinister). Voor de beschouwer is het heraldische rechts dus links. Links heeft in de heraldiek een negatieve betekenis. Een dier op een wapenschild zal naar heraldisch rechts kijken. Een leeuw die naar links kijkt ('omgewend') zal vaak een bastaard aanduiden. Schuinstrepen en balken vanuit de linkerbovenhoek van het schild duiden eveneens op bastaardij. Er zijn uitzonderingen op deze regels bekend.

Er is ook nog een esthetische reden waarom de dieren op een wapenschild naar rechts kijken. Een rechtshandige draagt het schild aan zijn linkerarm, het dier kijkt dan naar voren. Een linkshandige ridder (die de lans in de linkerhand draagt en dus het schild aan de rechterarm) behoort dan ook een schild te hebben waarop het dier andersom staat. Tegenwoordig is dit niet zozeer meer van toepassing, omdat wapenschilden alleen nog maar als ornamenten worden gebruikt, maar als twee schilden naast elkaar worden afgebeeld, dan is het correct dat een van de twee wordt omgekeerd zodat de dieren elkaar aankijken. Ook andere wapenfiguren worden op deze wijze gespiegeld. Men noemt een dergelijk alliantiewapen "respectant".

Andere aanduidingen van richting[bewerken]

Soms is het lastig dat de betekenis van de woorden links en rechts afhangen van de stand van de spreker of de luisteraar. Daarom zijn er andere aanduidingen die uitgaan van een referentiekader los van de kijkrichting.

Stuurboord, bakboord[bewerken]

Aan boord van schepen, is bakboord de linkerkant, als je in het vaartuig naar de voorkant (boeg) kijkt. De andere kant is stuurboord. Hierdoor vermijdt men verwarring. Bijvoorbeeld: in een roeiboot zit de roeier met zijn rug naar de boeg en heeft dus in zijn linkerhand de riem van stuurboord en in zijn rechterhand de riem van bakboord.

Ook in vliegtuigen en ruimteschepen worden deze termen gebruikt. Schepen en vliegtuigen hebben aan bakboord een rood navigatielicht en aan stuurboord een groen navigatielicht. Mocht een schip geen onderscheidbare voor- of achterzijde hebben, dan ligt de 'virtuele boeg' aan de zijde waarheen de stuurman kijkt tijdens de bediening van zijn stuureenheid.

Een handig mnemotechnisch middel is het woord GRAS = Groen Rechts Aan Stuurboord

Windrichtingen[bewerken]

Op een landkaart is het tegenwoordig gebruikelijk dat het noorden bovenaan is. Het oosten is dan vanzelf rechts en het westen links. Sommige mensen gebruiken zelfs de woorden 'links', 'rechts', 'boven' en 'onder' als ze de windrichtingen bedoelen. De windrichtingen zijn echter onafhankelijk van hoe men staat, evenals 'bakboord' en 'stuurboord'.

Hot, haar[bewerken]

Koetsiers spreken van 'hot' (rechts) en 'haar' (links).

Jardin, cour[bewerken]

In het Franse en Belgische theaterjargon kijkt men vanuit de zaal: jardin ('tuin') is de linkerkant van het toneel, de rechterkant van het toneel heet cour ('binnenplaats'). Zo blijkt het verschil tussen het gezichtspunt van de regisseur of het publiek en dat van de spelers of de machinisten (decorbouwers). Het publiek gebruikte ook het geheugensteuntje Jésus-Christ voor Jardin-Cour. De Franse acteurs hebben als geheugensteuntje "coté cour, coté coeur": de binnenplaats ligt links zoals het hart links in het lichaam ligt en dus rechts voor de toeschouwer.

Deze termen ontstonden toen Molière zijn stukken opvoerde in de "Salle des Machines", een onderdeel van de Tuilerieën, die zich tussen de binnenplaats en de tuin bevonden. Voor de grote Franse Revolutie in 1789 gebruikte men in Frankrijk ook de termen "côté du roi" voor jardin en "côté de la reine" voor cour. Deze aanduidingen gaan terug op de toneelvoorstellingen op het voorhof van het Kasteel van Versailles.

Stage-left, stage-right[bewerken]

In het Verenigd Koninkrijk worden in het theater de termen stage-left en stage-right gebruikt. Het standpunt is dat van de acteurs op het podium: stage-left is dus voor het publiek in de zaal rechts en stage-right links.

In de theaters in Nederland wordt meestal gepraat over links en rechts, en dit wordt gezien vanuit de zaal (het publiek). Dus wanneer een speler - die kijkt richting de zaal - het heeft over 'Links' dan bedoelt hij links volgens het publiek. Steeds vaker wordt echter ook in Nederland gebruikgemaakt van de termen stage-left en stage-right aangezien hierdoor geen verwarring kan ontstaan omtrent de kijkrichting. Ook door het altijd groter aantal internationale producties worden de Engelse termen mee overgenomen.

Hooi, stro[bewerken]

Het verhaal gaat van de boerenjongens die in dienst moesten en het verschil tussen links en rechts niet wisten. Men bond ze een bosje stro op de linkerarm en een bosje hooi op de rechter, want dat verschil wisten ze wel. Daarom zegt men wel eens schertsenderwijs 'hooi' en 'stro' tegen iemand die moeite heeft met het verschil tussen links en rechts.

Kleurcodes[bewerken]

Stereobril
Cinch(tulp)kabel voor audio

Hierboven werd al geschreven dat vliegtuigen en schepen aan de rechterzijde een groene en aan de linkerzijde een rode lantaarn voeren. Dezelfde kleuren worden gebruikt in de stereofotografie. Moet een stereofoto worden bekeken door een bril met een rood en een groen (of blauw) glas, dan komt het rode glas links. Het is voor een stereofotograaf belangrijk dat hij zijn dia's markeert, en hiervoor wordt dezelfde kleurcode gebruikt: een rode stip op de linkerdia en een groene stip op de rechterdia.

Bij de kabelverbindingen voor audioapparatuur gelden andere kleurcodes. Bij moderne stereokabels (meestal tulpstekkers) is het: rechts rood, links wit. Bij oudere kabels komen andere kleuren voor, onder andere rood en zwart, grijs en zwart.

Verkeer[bewerken]

Links en rechts in het verkeer[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie links rijden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Sticker uit de "I love... campagne".

Napoleon Bonaparte voerde in heel zijn rijk de regel in dat het verkeer rechts moest houden. Een mogelijke verklaring voor de voorkeur voor rechts rijden is, dat koetsiers van wagens met meerdere paarden bij voorkeur links op de bok zaten, zodat ze hun zweep, die bijna alle koetsiers in hun rechterhand hielden, gemakkelijker konden gebruiken. In deze zitpositie hadden de koetsiers een beter zicht als ze tegenliggers aan de linkerzijde lieten passeren.

Vanaf 1938 beval Adolf Hitler hetzelfde. Daardoor wordt er thans rechts gereden in alle landen die door de Duitsers bezet zijn geweest. Tot 1938 werd er onder andere in Oostenrijk links gereden.

Het links rijden, zoals dat vandaag nog in het Verenigd Koninkrijk wordt toegepast, kwam voort uit het gebruik van ridders, die hun zwaard of lans het gemakkelijkste met de rechterhand hanteerden, en daarom een tegenligger het liefst aan die kant hielden.

Het Rechts rijden, zoals we dat vandaag kennen in bijna alle landen van Europa, kwam voort uit het gebruik van koetsiers om op het links-achterste paard te zitten zodat men met de zweep (in de rechtse hand) gemakkelijk kon hanteren bij alle paarden. En als je links zit kan je best de tegenligger kruisen aan de kant waar je het dichtst tegen aanzit om het passeren goed te kunnen zien. Langzaam aan schakelden vele landen daarom over van links naar rechts rijden.

Op 3 september 1967 schakelde Zweden over van het links rijden naar het rechts rijden. Op 2 april 1972 gebeurde hetzelfde in Nigeria en op 4 augustus 1974 in Ghana. Het tegenovergestelde gebeurde in Samoa op 7 september 2009.

In Nederland lanceerde het Ministerie van Verkeer en Waterstaat begin 2006 de campagne "I Love Verkeersregels" met als belangrijk punt het onder de aandacht brengen van de noodzaak om zo veel mogelijk rechts te rijden op de snelweg. Uit onderzoek was gebleken dat velen het hinderlijk vonden wanneer automobilisten onnodig lang gebruik bleven maken van de linker rijstrook.

Het wegverkeer op aarde[bewerken]

██ Rechts

██ Links

██ Rechts

██ Voorheen links, thans rechts

██ Links

██ Voorheen rechts, thans links


██ Voorheen plaatselijk geregeld, thans rechts

De volgende tabel geeft aan in welke landen het verkeer links moet houden en waar rechts..

Links verkeer treft men onder andere aan in de landen die vanouds onder Brits bestuur staan (met Canada als grote uitzondering).

De eilanden in het Caraïbisch gebied en de Grote Oceaan zijn een lappendeken van links en rechts verkeer, wat te verklaren is door de verschillende kolonisatoren, maar ook door het feit dat er geen wegen tussen de eilanden zijn, zodat de verschillen weinig hinder opleveren.

Op de kleinste eilanden (van enkele vierkante kilometers) is nauwelijks enig verkeer. Hier wordt officieel links of rechts gereden, maar in de praktijk is daar niets van te merken.

Links Rechts
Europa en Middellandse Zee
Groot-Brittannië, Ierland, Kanaaleilanden, Malta, Cyprus Rest van Europa (inclusief Gibraltar)
(Zweden sedert 1967)
Midden-Oosten
Midden-Oosten
Voor-Indië
Pakistan, India, Nepal, Bhutan, Bangladesh, Maldiven, Sri Lanka Iran, Afghanistan, China, Rusland
Achter-Indië en Indonesië
Thailand, Maleisië, Brunei, Indonesië, Oost-Timor, Hongkong, Macau, Japan, Maleisië, Singapore China (met uitzondering van Hongkong en Macau)
Myanmar, Laos, Cambodja, Vietnam, Filipijnen, Taiwan, Korea
Australië
Australië, Nieuw-Zeeland
Oceanië
Cookeilanden, Fiji, Kiribati, Nauru, Niue, Pitcairn, Salomonseilanden, Samoa (sedert 7 sept 2009), Tonga, Tuvalu Frans-Polynesië, Guam, Mariana, Marshalleilanden, Micronesië, Nieuw-Caledonië, Palau, Vanuatu, Wallis en Futuna
Afrika
Somaliland (in tegenstelling tot Somalië), verder Namibië, Zambia, Tanzania, Oeganda, Kenia en landen ten zuiden daarvan.
Ind. Oceaan: Mauritius, Seychellen
Atl. Oceaan: Sint-Helena, Ascension
Angola, Zaïre, Burundi, Soedan, Ethiopië, Somalië (met uitzondering van Somaliland) en landen ten noorden daarvan.
(Nigeria, Ghana en Jemen sedert 1970)
Ind. Oceaan: Madagaskar, Comoren, Mayotte, Réunion
Atl. Oceaan: Azoren, Madeira, Canarische Eilanden, Kaapverdië, Sao Tomé en Principe
Amerika (continent)
Suriname, (voormalig Brits-) Guyana (Frans-Guyana rijdt rechts) Noord- en Zuid-Amerika met uitzondering van Suriname en Guyana
Amerikaanse eilanden
Bermuda
Bahama's, Turks- en Caicoseilanden, Jamaica, Kaaimaneilanden
Falklandeilanden
Cuba, Haïti, Dominicaanse Republiek, Puerto Rico
Kleine Antillen (op volgorde van ligging)
Amerikaanse en Britse Maagdeneilanden
Anguila



St Kitts & Nevis
Antigua en Barbuda
Montserrat

Dominica

Saint Lucia
St Vincent & Grenadines
Barbados
Grenada
Trinidad & Tobago




St Bartholomé
St Maarten
Saba en St Eustatius



Guadeloupe

Martinique





Bonaire
Curaçao
Aruba

Spoorwegen[bewerken]

Zie ook links en rechts rijden bij meersporigheid

Op het spoor geldt niet altijd hetzelfde gebruik als voor het wegverkeer; in sommige landen rijden treinen links, terwijl het wegverkeer rechts rijdt. Dit is bijvoorbeeld het geval in België, Frankrijk en Zweden. In de Elzas en in Lotharingen (die vroeger Duits waren), wordt rechts gereden.

In de tijd van de stoomlocomotief was het niet onverschillig of er links of rechts werd gereden. Rijdt men links, dan staan de seinen meestal links van het spoor. Bij de meeste stoomlocomotieven is het machinistenhuis achter de ketel, zodat de machinist naar een kant geen uitzicht heeft. De machinist moet dus links zitten om de seinen te kunnen zien. De instrumenten van de machinist zitten dan ook links, en de instrumenten van de stoker zitten rechts. Toen er spoorwegen in Frankrijk werden aangelegd, importeerde men locomotieven uit Engeland. Dit is waarschijnlijk de reden dat men daar ook besloot voor links verkeer.

Een stoker moet zware schoppen kolen op het vuur gooien, en een rechtshandige stoker kan zijn werk wat beter doen als hij aan de linkerkant staat. Dit kan een reden zijn geweest waarom andere landen besloten rechts te rijden.

Bij dit alles moet worden opgemerkt dat er aanvankelijk op enkelspoor werd gereden en dat er nauwelijks seinen waren. De plaatsing van de seinen en de keuze voor links of rechts rijden geschiedden dus terwijl er al locomotieven waren met de instrumenten links of rechts.

In een moderne locomotief zit de machinist vooraan. Hij heeft uitzicht naar beide kanten en het maakt niet uit of hij links of rechts zit of in het midden. Er is echter geen reden om de reeds gemaakte keus te veranderen. Een trein volgt immers de rails en de machinist kan zich, in tegenstelling tot een automobilist, niet vergissen.

Fietsers en ruiters[bewerken]

Het is gebruikelijk dat een ruiter aan de linkerkant van zijn paard op- en afstijgt. De reden was vanouds misschien dat een ruiter zijn zwaard op de linkerheup draagt, zodat opstijgen aan de rechterkant onmogelijk is. Thans is het een traditie - iedere paardrij-instructeur leert zijn leerlingen dat ze links moeten opstijgen.

Ook een fietser stijgt haast altijd aan de linkerkant op en af. Hiervoor is echter een andere reden aan te wijzen. Een fietsstandaard zit haast altijd links, omdat de ketting rechts zit. Om de standaard in- en uit te kunnen klappen moet je wel aan de linkerkant van de fiets staan.

Verder geldt voor zowel de ruiter als de fietser dat men vanaf de linkerzijde zijn rechterbeen opzwaait om te bestijgen. Gegeven het feit dat het grootste deel van de mensen een voorkeur heeft voor het rechterbeen, is het te verwachten dat de meesten liever links staan en rechts opzwaaien.

Vliegtuigen[bewerken]

Zijn er in een vliegtuig zitplaatsen naast elkaar, dan zit steeds de gezagvoerder of leerling links en de co-piloot, instructeur of passagier rechts. Bij een verkeersvliegtuig stappen de passagiers steeds aan de linkerkant in en uit. Naar verluidt komt dat doordat de eerste piloten cavaleristen waren, die gewend waren aan de linkerkant op hun paard te stijgen. Echter, heeft een sportvliegtuig maar een deur, dan is die vaak rechts, zodat de piloot kan blijven zitten terwijl de ene passagier uitstapt en de volgende instapt.

Stereo-isomerie[bewerken]

Sommige organische moleculen zijn asymmetrisch. Men kent onder andere rechtsdraaiend melkzuur, wat een stereo-isomeer is van melkzuur. Zie ook optische isomerie.

Schrijven[bewerken]

Het Latijnse schrift wordt van links naar rechts geschreven. Dat geldt ook voor het Cyrillische schrift en het Griekse schrift. Hebreeuws en Arabisch, daarentegen, worden van rechts naar links geschreven.

Hiërogliefen kunnen in beide richtingen geschreven worden, maar steeds 'tegen de plaatjes in'. Dat betekent dat de diervormige tekens naar links kijken als men van links naar rechts schrijft.

Men zegt dat schrijven van links naar rechts plezieriger is voor een rechtshandige schrijver. Hij trekt de pen over het papier (een pen die geduwd wordt kan in het papier vastgeprikt worden), kan zien wat hij net geschreven heeft en veegt niet met zijn hand door de natte inkt. Niettemin zal een Arabier deze redenering bestrijden. Zij beschouwen hun schrijfwijze als "logisch".

Braille wordt aan de achterkant in het papier geprikt en wordt dus van rechts naar links geschreven, maar van links naar rechts gelezen. Een zetter die losse letters in een zethaak zet moet ook in spiegelbeeld werken. Een ervaren zetter leest van rechts naar links even makkelijk als gewoon.

Draairichting[bewerken]

Draait iets 'rechtsom' dan bedoelt men meestal dat de bovenkant naar rechts gaat en de onderkant naar links. Dat is dezelfde richting als waarin de wijzer van een klok draait, in het Engels wordt dat duidelijk uitgedrukt met 'clockwise' en ook in het Nederlands wordt dat wel 'kloksgewijs' of 'in wijzerzin' genoemd.

Ee kurkentrekker draait men rechtsom om hem in de kurk te krijgen. De kurkentrekkerregel, die het verband tussen elektrische stroom en magnetische veldlijnen geeft, is gebaseerd op dit asymmetrische instrument.

Voor schroeven en moeren geldt hetzelfde. Een schroef draait men meestal rechtsom om hem vast te draaien en linksom om hem los te draaien. Dit heet een "rechtse schroef". Er bestaan echter ook linkse schroeven waarvoor het omgekeerde geldt. Deze worden gebruikt als verhinderd moet worden dat de schroef spontaan losdraait. Een alledaags voorbeeld van het laatste is de linker pedaal van een fiets.

Een kraan, bijvoorbeeld een waterkraan, werkt met een schroef. Hier geldt dus ook dat de kraan linksom wordt gedraaid om hem open te krijgen. Het omgekeerde geldt echter voor elektrische regelaars. Zo moet de volumeknop van een audioversterker rechtsom worden gedraaid om de geluidssterkte te verhogen.

Bij een spel voor drie of meer personen geldt in het Westen meestal de regel dat, nadat een speler gespeeld heeft, diens linkerbuurman aan de beurt is. Dit wordt "linksom" genoemd, van bovenaf gezien is dat in strijd met de hierboven genoemde definitie.

Diversen[bewerken]

De schuine strepen in een stropdas lopen in Europa meestal van de linkerschouder naar de rechterheup. In Amerika is het andersom.

Bij een wastafel is als regel de koude kraan rechts en de warme kraan links.

De schuine streep op een verkeersbord loopt meestal van linksonder naar rechtsboven. Bij een bord dat een einde aangeeft (bijvoorbeeld einde van snelweg of einde van snelheidsbeperking) loopt de streep van rechtsboven naar linksonder.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]