Etnische zuivering

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Er is sprake van etnische zuiveringen wanneer er gewelddadige acties ondernomen worden om een etnische groep(ering) in een gebied in aantal te verminderen of tot nul te reduceren (= volledig te verdrijven). Indien etnische zuivering gepaard gaat met geplande moord op grote schaal, is er sprake van genocide; doel is dan niet verdrijving maar vernietiging.

Vaak radicaliseert verdrijving in massamoord wanneer de omstandigheden de effectieve verdrijving dan wel verwijdering (dreigen te) frustreren. Soms wordt een massale vlucht (voor geweld) in gang gezet met een actieve verdrijving. Zuivering en genocide liggen in elkaars verlengde, maar dat laatste stadium treedt niet altijd in, of betreft uiteindelijk niet alle maar een deel van de zuiveringsslachtoffers. Deze begripsdynamiek kan leiden tot misverstanden in discussies, tot het doelbewust bagatelliseren van de gepleegde misdaden of tot misbruik van het begrip genocide in een politieke framing. In zulke discussies kan dan gepoogd worden om het voor etnische zuivering wezenlijke karakter van een misdadige verdrijving, formeel te herdefiniëren in een (zelfgekozen) vlucht door de betrokken bevolking. Etnische zuivering vindt plaats in een historische context en daardoor is het problematisch, ook voor het internationale rechtsdenken, om slachtofferschap en daderschap te onderscheiden en juridische oordelen onverkort te baseren op feiten.

Verband houdend met de verwijdering (zuivering) en de fysieke vernietiging (genocide) van volksgroepen is het uitwissen van de herinnering aan hun historische aanwezigheid.

Redenen[bewerken]

In perioden van oorlogsdreiging, militaire invasie en frontoorlog kan er sprake zijn van het ontvluchten door etnische groepen van een gebied waarin de oorlog wordt of dreigt te worden uitgevochten. Als preventieve maatregel kan de staatsoverheid besluiten een bedreigd gebied, vaak een grensgebied, te ontdoen van bij voorkeur de bevolkingsgroepen die zij wantrouwt en verdenkt van (het voornemen tot) collaboratie met de vijand. Doorgaans wordt de getalsverhouding tussen etnische groepen in zo'n gebied blijvend gewijzigd doordat de uitgewezenen later niet kunnen of mogen terugkeren.

Van etnische zuivering was in Europa altijd al sprake en dan vooral als religieuze zuivering, het verwijderen van groepen mensen met een religieuze overtuiging die de staat niet welgevallig was. Getalsmatig gedocumenteerde zuiveringen zijn vanaf de 15de eeuw geboekstaafd: joden en moslims uit Spanje; protestanten uit rooms-katholieke landen. Etnische zuiveringen namen massale vormen aan toen in de 19e eeuw, en aansluitend na de Eerste Wereldoorlog, natiestaten werden opgericht die streefden naar een politiek loyale en nationaal homogene bevolking. Om dit doel te bereiken werden vooral in oorlogssituaties etnische zuiveringen doorgevoerd als een doelstelling van de met elkaar strijdende staten en als oplossing voor hun onderlinge problemen. Vooral in de nieuw opgerichte staten op de zuidelijke Balkan werden grootschalige zuiveringen doorgevoerd, soms met het karakter van bevolkingsuitwisselingen. 'Turken' in de ruime betekenis van moslims die trouw waren aan het Ottomaanse gezag werden verdreven uit alle gebieden die door Rusland werden veroverd op het Ottomaanse Rijk en die zich op de Balkan staatkundig losmaakten van dat Rijk.

Het begrip als zodanig kwam in zwang tijdens de (burger)oorlog in Joegoslavië gedurende de jaren negentig van de 20e eeuw. In totaal beloopt het aantal etnisch gezuiverde Europeanen in de 20e eeuw 40 miljoen mensen. De etnische zuiveringen bereikten een hoogtepunt in en na de Tweede Wereldoorlog. Zie hiervoor onder meer Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog. Het gevolg van deze processen is dat de Europese staten, met name die in Midden- en Oost-Europa in etnisch, nationaal en religieus opzicht een aanzienlijk homogener bevolkingssamenstelling hebben gekregen dan voorheen.

Etnische zuivering betreft dus autochtone bevolkingsgroepen die zich in cultuur en religie onderscheiden en niet in de eerste plaats immigrantenminderheden. Dat schept in het Nederlandse taalgebruik een definitieprobleem doordat de bepaling 'etnisch' vaak beperkt wordt tot een koppeling aan het begrip (im)migranten, en dan met name die uit zuidelijke, vaak niet-Europese, landen. Echter, het begrip 'etnisch' is niet identiek aan 'buitenlands' of 'ras'. 'Etnisch' gaat terug op de betekenis ethnos. Dit Griekse woord duidde aanvankelijk op groepen mensen die in politiek, gebruiken en godsdienst met elkaar verbonden waren. Later verschoof de betekenis van het adjectief 'etnisch' naar 'oorspronkelijke volken', gesteld tegenover het moderne begrip natie ofwel de staatsburgers van een nationale staat. Waar de moderne natie en een oorspronkelijk volk niet samenvallen, bijvoorbeeld zoals in het geval van Belgen en Vlamingen, kan de staat langs etnische lijnen gefederaliseerd worden. Waar de staat geen autonomie toestaat, kunnen 'oplossingen' als etnische c.q. nationale zuivering toegepast worden, zoals bij de uitwijzing van Zuid-Tirolers uit Italië in 1943-1944. De constituering van nationale staten uit de voormalige Joegoslavische deelrepublieken ging op grote schaal met dergelijke zuiveringen gepaard.

Methodes[bewerken]

  • verjagen van de bevolking uit het door haar bewoonde grondgebied, onder (dreiging van) gewelddadigheid of als systematisch georganiseerde deportatie; ook een formele collectieve ontrechting door het vervallen verklaren van de staatsburgerlijke rechten en onteigening vallen hieronder zoals zij vóór de ratificatie van de universele Verklaring van de Mensenrechten (1948) op grote schaal in Midden-Europa plaatsvond;
  • vernietigen of onleefbaar maken van de leefomgeving waarna vertrek of degeneratie van de bewoners plaatsvindt, en de afbraak van dorpen en wijziging van de agrarische functie van leefgebieden waarna de bewoners definitief ter plaatste geen levensvoorwaard meer hebben;
  • gedwongen geslachtsgemeenschap, vaak in de vorm van collectief georganiseerde verkrachtingen, eventueel gevolgd door gedwongen huwelijken, met als gevolg dat nieuwe generaties vervreemden van hun oorsprong. Als historisch voorbeeld gelden Armeense vrouwen in Turkije en als recent voorbeeld gelden de Yezidi-vrouwen in Irak;
  • gedwongen bekering tot een 'nationaal correcte' godsdienst (staatsgodsdienst) met een identiteitswijziging als beoogd gevolg. Als historische voorbeelden kunnen de gedwongen bekering (conversie) van joden en moslims in Spanje en Portugal gelden, waarbij opgemerkt moet worden dat veel joodse bekeerlingen na hun vlucht teruggingen op hun oude geloof;
  • gedwongen sterilisatie zoals voor en in de Tweede Wereldoorlog op Joodse vrouwen werd toegepast en voorts ook op indiaanse vrouwen in Noord-Amerika en Aboriginals in Australië;
  • vernietigen van cultuurkenmerken van de historische aanwezigheid van een volk, bijvoorbeeld door verwijdering en verwoesting van zijn cultuurgoederen, anders gezegd: door erfgoedvernietiging. Het doel is dan het uitwissen van het collectieve geheugen met betrekking tot de historische aanwezigheid van het betrokken volk. Actuele voorbeelden zijn de verwoesting en afbraak van synagoges in Midden- en Oost-Europa sinds de jaren dertig van de vorige eeuw, van moskeeën in de Balkanlanden vanaf het midden van de 19de eeuw en opnieuw in de recente Bosnische oorlog, van christelijke (Armeense en Grieks-orthodoxe) kerken in Turkije in de jaren twintig van de vorige eeuw, recentelijk opnieuw van kerken en synagoges in islamitische landen, met name in Syrië en Irak. Met betrekking tot monumentale ornamentiek (kerkmeubilair, epitafen, opschriften) vond een dergelijke 'culturele genocide' na de Tweede Wereldoorlog ook op grote schaal plaats in en op de voorheen lutherse kerken, met standbeelden, en op openbare gebouwen in de door Polen geannexeerde oostelijke provincies van Duitsland. In de conventie over Genocide werd een aanvankelijke bepaling over erfgoedvernietiging verwijderd (1948), maar in de Haagse Conventie van 1954 is zij toch weer opgenomen, hoewel alleen als hun vernietiging tijdens oorlogshandelingen en niet als hun 'opruiming' na die tijd plaats zou vinden;
  • nationale indoctrinatie zoals in onderwijs en geschiedschrijving, als daarin de kenmerken en de historische aanwezigheid van het betroffen volk verzwegen of ontkend wordt; deze methode strekt zich ook uit tot een nationale aanpassing van benamingen, zoals die van geografische namen en de namen van historische persoonlijkheden, met als voorbeeld de massale vertaling en aanpassing van geografische namen in Polen en Tsjechië na 1945.

Erkenning[bewerken]

Etnische (en nationale) zuivering is een bijzonder gevoelig onderwerp in de nationale geschiedenis van de betrokken landen. Het wordt vaak verzwegen en getaboeïseerd of voorgesteld als een op eigen initiatief ondernomen migratie van 'bevolkingselementen die niet in de nationale staat thuishoorden'. Voor opname in een gezamenlijke geschiedenis van de landen en volken van Europa lijkt de tijd nog steeds niet rijp om verantwoording te erkennen voor deze nationale homogenisering die in de moderne tijd plaatsvond, hoewel het voor de vorming van een historisch verenigd Europa van wezenlijk belang is.

Etnische zuiveringen in de historie[bewerken]

Hebreeuwse en christelijke Bijbel[bewerken]

  • De Babylonische ballingschap verwijst naar de collectieve verbanning van de Joden uit Judea, volgend op de verwoesting van de tempel in Jeruzalem in 586 v.Chr. door de Babyloniërs onder Nebukadnezar II. In Babylon mochten de bannelingen hun geloof blijven belijden. Sommigen, zoals Daniël, verwierven hoge ambtelijke posities. In 539 v.Chr. werd Babylon door de Perzen veroverd en mochten de Joden terugkeren naar Judea. Het Bijbelboek Ezra verhaalt hierover.
  • Na een neergeslagen Joodse opstand tegen de Romeinse heersers werd de tempel ten tweeden male verwoest (70 n.Chr). Nu werden alle Joden, zowel die van Judea alsook die van Galilea, verbannen. Een deel van hen verspreidde zich over het noorden van Anatolië en vandaar benoorden de Zwarte Zee. Een ander deel vestigde zich in de steden van het Romeinse Rijk waar al generaties lang Joodse gemeenten bestonden, in het bijzonder aan de Afrikaanse Middellandse Zeekusten en in het huidige Spanje.

Middeleeuwen[bewerken]

  • Enkele honderdduizenden Joden uit Engeland (1290), Frankrijk en verschillende Duitse staten, vluchtten naar Polen (inbegrepen Litouwen en de Oekraïne, die toen bij Polen behoorden)
  • 700.000 Sefardische Joden en moslims (morisco's) uit Spanje (1492-1610); een deel van deze Joden vluchtte naar Portugal en werd toegelaten op voorwaarde van een bekering, om naderhand ook vandaar verdreven te worden. Zij vluchtten naar de grote steden van Italië en noordwestelijk Europa (waaronder Amsterdam), Zuid-Amerika en het Ottomaanse Rijk. De morisco's vestigden zich in geheel Noord-Afrika, maar vooral in Marokko

Nieuwe Tijd[bewerken]

Koloniale periode[bewerken]

Twintigste eeuw[bewerken]

  • 1,8 miljoen Turken en inheemse moslims op de Balkan werden verdreven naar Turkije in de twee Balkanoorlogen en de Eerste Wereldoorlog en zijn nasleep, 1912-1923
  • 1,7 miljoen Armeniërs werden door Turkse milities gewelddadig gedeporteerd uit het oosten van Turkije; minstens de helft kwam daarbij om het leven (Armeense genocide, 1915-1920
  • 1,5 miljoen Christelijke Grieken werden verdreven uit Turkije en ruim 0,5 miljoen Turken en Griekse moslims werden verdreven uit Griekenland na de Vrede van Lausanne (1923). Het betrof hier voor het eerst een verdragsmatig gereguleerde bevolkingsuitwisseling welke overigens grotendeels al had plaatsgevonden onder het voorgaande oorlogsgeweld
  • 0,4 miljoen Joden werden na hun onteigening en ontrechting uitgewezen of emigreerden onder dwang en dreiging uit Duitsland en Oostenrijk tussen 1933 en 1939
  • 7 miljoen Joden, waarvan naar verschillende opgaven tussen de 5,3 en ruim zes miljoen doelbewust vermoord werden[1] (Shoah), voornamelijk door Duitse bezettingsautoriteiten, maar daarnaast ook door de nationale autoriteiten in staten die zich als bondgenoot met Duitsland verbonden hadden, zoals met name Kroatië, Slowakije en Roemenië en vanaf 1944 ook Hongarije. Genocide, 1939-1945
  • 13.000 Joden en 711.000 werden uit hun woongebied verdreven[2] Arabieren in Palestina, 1929-1948
  • 0,85 miljoen Joden verlieten onder druk en dreiging de Arabische staten en Iran, 1948-1967
  • 3,2 miljoen Polen werden omgebracht of verdreven, met name uit het toenmalige Oost-Polen en uit Litouwen, en uit de Duitse annexatiegebieden in het toenmalige westen van Polen, zowel door Duitse bezettingsautoriteiten als door met de Duitsers samenwerkende nationaal-Oekraïense milities, en door de Sovjet-autoriteiten, 1939-1948
  • 0,5 miljoen na internering grotendeels omgebrachte Serviërs, Joden en zigeuners in de Kroatië (genocide), een vazalstaat van Duitsland en Italië die Bosnië had mogen annexeren 1941-1945
  • 1,2 miljoen Sovjetburgers werden gedeporteerd uit hun woongebieden. Zij behoorden tot volken welke voor aanvang van een mogelijke Duitse invasie werden gewantrouwd om hun gezindheid tot collaboratie met een mogelijke Duitse bezettingsmacht. Deze preventieve deportatie trof onder meer de Wolga-Duitsers. Na de feitelijke bezetting en terugtrekking van de Duitse, Roemeense en Hongaarse legers werden minderheidsvolken die daadwerkelijk hadden gecollaboreerd alsnog verbannen. In 1943-1944 gold het op de Krim de Krim-Tataren, en in de Kaukasus: Karbardinen, Balkaren, Karachaïers, Mesjketen, Tsjetsjenen en voorts kleinere groepen Sovjet-Grieken en Sovjet-Bulgaren. Gedwongen verhuisd naar met name de Oezbeekse Socialistische Sovjetrepubliek. Een kwart tot een derde van hen kwam om. Veel overlevenden en nabestaanden konden na de Stalinperiode terugkeren. De Ruslandduitsers, waaronder genoemde Wolga-Duitsers, konden na 1990 emigreren naar Duitsland.
  • 0,7 miljoen Bulgaren werden uit Macedonië, Griekenland, Roemenië en Turkije 1912-1923 en 1945-1950 verdreven, ten dele in bilaterale bevolkingsuitwisselingen met Grieken, Roemenen en Turken
  • 16,5 miljoen Duitsers en Oostenrijkers uit Midden- en Oost-Europa na de Eerste Wereldoorlog, 1918-1922 en na de Tweede Wereldoorlog, inclusief Rusland-Duitsers en Volksduitsers, 1944-1949
  • 1,5 miljoen Esten, Letten en Litouwers vluchtten na de Sovjetbezettingen 1939-1941 en opnieuw na de bezetting en annexatie van hun staten door de Sovjet-Unie 1944-1948
  • 0,7 miljoen Finnen (Kareliërs) werden verdreven uit oostelijk Karelië na de Sovjetbezetting en de annexatie van deze Finse provincie in 1939 en opnieuw en definitief in 1945
  • 0,25 miljoen Italianen werden uit het door Joegoslavië geannexeerde Istrië 1945-1948 uitgewezen
  • 0,9 miljoen Hongaren verlieten onder druk en dreiging Roemenië, Slowakije en Joegoslavië na de Eerste Wereldoorlog, 1918-1922 en na de Tweede Wereldoorlog, 1944-1949
  • 8,6 miljoen hindoes, sikhs en 9,1 miljoen moslims in Brits-Indië werden na de onafhankelijkheid en de scheiding van India en Pakistan in 1947 tussen deze staten gedwongen van woonplaats te wisselen; geschat wordt dat minstens één op de tien (ca. 2 miljoen) dat niet overleefden
  • 180.000 Grieks- en 50.000 Turks-Cyprioten na de scheiding van Cyprus, 1974-1975 en de Turkse bezetting van het noordelijk deel, in verband hiermee werden de laatste Grieken uit Istanboel ook uitgewezen (van de 100.000 in 1950 zijn er nu nog enkele duizenden achtergebleven)
  • 1,5 miljoen Pomakken (moslim-Bulgaren) en Turkse Bulgaren verlieten onder druk Bulgarije 1984-1989 en vestigden zich in Turkije.[3]
  • 0,4 miljoen Palestijnen werden uit Koeweit uitgewezen in maart 1991 als represaille voor hun steun van de PLO aan de Iraakse inval.
  • enkele miljoenen Bosniërs, Serven, Kroaten en Kosovaren bij de burgeroorlog in Joegoslavië, 1991-1999. De meesten zijn inmiddels teruggekeerd, echter niet altijd naar hun oorspronkelijke woonplaatsen
  • 0,7 miljoen Azerbeidzjanen uit Nagorno-Karabach, 0,2 miljoen Georgiërs uit Noord-Armenië en daartegenover tienduizenden Armeniërs uit Azerbeidzjan verlieten gedwongen hun woonplaatsen tijdens de Oorlog in Nagorno-Karabach 1991-1994
  • 0,3 miljoen Georgiërs verlieten Abchazië nadat deze provincie zich met Russische hulp had afgescheiden van Georgië; enkele tienduizenden Georgiërs volgden uit Zuid-Ossetië om dezelfde reden
  • Tutsi's uit Rwanda (genocide) (1992-1994), na de moordpartijen keerden de overlevenden grotendeels weer terug
  • Christelijke en animistische Nuer en Dinka's werden uit West- en Zuid-Soedan opgejaagd, verdreven en deels vermoord door milities van het het Arabische, mahdistische regime in Soedan

Eenentwintigste eeuw[bewerken]

  • Darfoer, verdrijving van de zwarte bevolking door Arabische milities, sinds 2003
  • Vele miljoenen inwoners van Afghanistan, Irak, Syrië en Libië worden vanwege hun afkomst of religie tijdens de burgeroorlogen verdreven of vermoord. Pas na afloop van de oorlogen zal de uiteindelijke balans kunnen worden opgemaakt.[4][5]
  • 1 miljoen mensen ontvluchtten het oosten van de Oekraïne (Donetsk-regio) ten gevolge van de burgeroorlog in 2014, enerzijds verdreven door Oekraiense regeringstroepen anderzijds door de Russischgezinde opstandelingen; het merendeel ging naar Rusland en een minderheid naar westelijker delen van Oekraïne.[6]
  • 90.000 Rohingya-moslims in Birma vluchtten naar de omringende islamitische staten, vanaf 2013
  • Enkele honderdduizenden Koerden werden sinds 2015 uit hun woongebieden verdreven door militaire en politionele acties van de Turkse overheid; de meesten bleven binnenslands en gingen naar de grote steden, met name naar Istanboel. Overigens zijn al eerder in de afgelopen decennia honderdduizenden Koerden, na de afbraak van hun dorpen, vertrokken naar de grote steden in Turkije en deels ook geëmigreerd naar met name Duitsland
  • Vele miljoenen Syriërs en Irakezen van verschillende en met elkaar strijdende etniciteiten vluchtten sinds 2013 uit hun door oorlog verwoeste woongebieden naar de omringende landen, vooral naar Libanon en Jordanië, en naar Europa. Pas na afloop van de oorlogen zal de uiteindelijke balans kunnen worden opgemaakt.

Trivia[bewerken]

De plannen voor de Nederlandse annexatie van Duits grondgebied na de Tweede Wereldoorlog omvatte tevens het verdrijven van de aldaar aanwezige Duitse bevolking voor zover zij te weinig overeenkomsten vertoonde met de Nederlandse taal en cultuur.

Voetnoten[bewerken]

  1. Ian Kershaw, Keerpunten: tien beslissingen die de loop van de Tweede Wereldoorlog voorgoed veranderden, Spectrum, 2010, p. 464
  2. United Nations Conciliation Commission for Palestine
  3. The Bulgarian Helsinki Committee: The Human Rights of Muslims in Bulgaria in Law and Politics since 1878
  4. (en) 'Ethnic cleansing on a historic scale – The Islamic State’s systematic targeting of minorities in northern Iraq'
  5. Amnesty International Rapport 2014/15, 'Résumé regional Moyen-Orient et Afrique du Nord', La situation des droits humains dans le monde, London, 2015, p.47-55
  6. Amnesty International Rapport 2014/15, 'Ukraine', La situation des droits humains dans le monde, London, 2015, p.471-476

Bron[bewerken]

Voor een historisch overzicht met tabellen, zie:

  • P.H. van der Plank, Etnische Zuivering in Midden-Europa : natievorming en staatsburgerschap in de XXe eeuw (Leeuwarden, 2004), ISBN 9789055735754.

Onder de titel Natiestaat en Staatsburgerschap in de xxste eeuw; Staatsvorming en Staatsburgerschap in de xxste eeuw beschikbaar op de website van de schrijver.